सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 391–400

अ ० ४५ ] ४४ = III मि. -। द. च " सूत्रस्थानम् । २३१ पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वा-सजननं श्रमक्लैमपिपासामदमूर्च्छा तन्द्रानिद्रादाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमञ्च ॥ ३ ॥

तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदस-रस्तडागवापीकूपचुंण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादिषु स्थाने-ष्ववस्थितमिति ॥ ४ ॥

तत्र, लोहितकपिल पाण्डुपी तनीलशुक् लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुरा-म्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्गमुदकानि सम्भवन्तीत्येके ' भाषन्ते ॥ ५ ॥

तत्तु न सम्यक् । तत्र पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलि-लरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण । तत्र, स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं १ द्रवद्रव्याणां पानीयक्षीरादीनां रसगुणवीर्यविपाकतो विधिर्विधानमधिकृत्य कृतोऽध्यायो द्रवद्रव्यविधिस्तम् । छस्य लुक् । २ आन्तरीक्षोदकगुणान् दर्शयति— पानीयमिति । अन्तरीक्षादाकाशादागतमान्तरीक्षम्, मधुरादिभेदेन निर्देशानह रसोऽत्रेत्यनिर्देश्यरसम्, अप्रकटरसमित्यर्थः । ३ अस्य लक्षणम् — “ योऽनायासः इति । श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः । कुमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ॥ ” ४ तन्द्राया लक्षणमुक्तं माधवनिदाने – “ इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिगौरवं जृम्भणं क्रुमः । निद्राऽऽर्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ॥ ” इति । ५ एकान्ततः पथ्यम् = अति-शयेन हितम् । ६ अबद्धकूपश्चुण्टी, प्रस्रवणोद्भिदः – जलमुद्भिद्यतेऽत्रेत्युद्भिदः, उद्व-मज्जलकुण्डादिरित्यर्थः । वालुकाद्युत्क्षेपणेन विकीर्यते जलमत्रेति विकिरं, गयास्थ-फल्गुनद्यादिः । ७ अष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽन्यथा दृश्यते— “ श्वेते कषायं भवति पाण्डुरे चैव तिक्तकम् ॥ कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम् । कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके ॥ ” इति ८ अन्योन्यानुप्रवेशकृतः = पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतपञ्चीकरणजनित इत्यर्थः । ९ उत्कर्षाप-

Digitized by Arya Sami am सुश्रुतसंहितायां २३२ marand eGangotri [ अ ० ४५ लवणञ्च । अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरम् । तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च । वायुगुणभूयिष्ठायां कपायम् । आकाशगुणभूयिष्ठायामञ्य-क्तर॒सम्, अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः; तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात् । तत्पेयमान्तरीक्षालाभे ॥ ६ ॥

तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् । तद्यथा - धौरं, कार, तौपारं, हैम-मिति । तेषां धारं प्रधानं, लघुत्वात् । तत् पुनर्द्विविधं - गाङ्ग, सामुद्रं चेति । तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति 1 । तयोर्द्वयोरपि परी -क्षणं कुर्वीत - शाल्योदनपिण्डम कुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत, स यदि मुहूर्त्त स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यम्; वर्णान्यत्वे सिक्थं प्रक्लेदे च सामुद्र-मिति विद्यात्, तन्नोपादेयम् । सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति । गाङ्गं पुनः प्रधानं, तदुपाददी नाश्वयुजे मासि शुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतल परिभ्रष्टमन्यैर्वा । शुचि-जनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् शुचिभिर्भा _पयुञ्जीत, तस्यालाभे भौमम् । तच्चाकाशगुणबहुलम् । तत्सर्वकालमु-विधम् । तद्यथा - कौपं, नादेयं । तत् पुनः सप्त-औद्भिदं चौण्ट्यमिति ॥ ७ ॥, सारसं, ताडागं, प्रास्रवणम्,

तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत, महागुणत्वात् । · शरदि कर्षेण = पाकवशाद् व्यक्ताव्यक्तविभागेनेत्यर्थः । १ रसेनान्तरीक्षजलसाम्यादव्यक्तरस-त्वमिति भावः । २ धाराभिः पततीति धारम् । उक्तं च – “ धाराभिः पतितं ससा । शिलायां वसुधायां वा धौतायां पतितं च यत् तोयं गृहीतं स्फीतवा-टिके काचनिर्मिते । भाजने मृन्मये वाऽपि स्थापितं ॥ सौवर्णे राजते ताम्रे स्फा-वर्षोंपलोद्भवम् । ‘ करो वर्षोंपले ” इति मेदिनी । तौषारम् धारमुच्यते ॥ ” इति । कारं = हैमं = स्फटिकशिलाशकलसदृशहिमोद्भवम् = आन्तरीक्षजलनिचयजातम् ' । ३ अकुथितं = पूतीभावमनापन्नम्, अविदग्धम् = अविवर्णंम् । ४ सिक्थप्रक्लेदे = विभक्तत्वेन सिक्थकोथे । जाते इत्यर्थः । ५ हर्म्यंमिष्टकादिरचितं धवलगृहमित्यरुणदत्तः । तथा च शादधः पतद् गृहीतमित्यर्थः । - धवलगृहोपरिभूमेः सका-६ वर्षाशब्दो वर्षाऽन्ते श्राश्वयुजे वर्तते न तु भाद्रपदे; तत्रान्तरिक्षजलस्य निषि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०.४५ ] ४५ न् । " T-. 1 २३३ सूत्रस्थानम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

तत्र यत् पङ्कशैवाल तृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं शशिसू-र्यकिरणानिलैर्नाभिंजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टञ्च तद्वयापन्नमिति वि-द्यात् । तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट् सम्भवन्ति । तत्र, खरता पैच्छिल्यमीष्णचं " दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः; पङ्कसि-कताशैवालबहुवर्णंता रूपदोषः; व्यक्तरसता रसदोषः; " अनिष्टग-न्धता गन्धदोषः; यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स वीर्यदोषः; यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपा-कदोष इति । त एते आन्तरिक्षे न सन्ति ॥ ११ ॥

व्यापन्नस्य १३ चाग्निक्कथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायः पिण्डसिकता-लोष्ट्राणां वा " निर्वापणं प्रसादनञ्च कर्त्तव्यं नागचम्पकोत्पलपाटला-पुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति ॥ १२ ॥

द्धत्वात् । तदुक्तम् — “ बलाहकाद्याः समदाः कीटा लूताश्च खेचराः । तद्विषोत्सर्गसंस-र्गादग्राह्यं तत्तदा जलम् ॥ ” इति ढल्हणः । १ नवोदकस्य वाह्याभ्यन्तरप्रयोगे दोषा-न्निर्दिशति — कीटेति । कीटाः = वृश्चिकादयः । तत्र कोथशब्दस्य कीटादिभिः सह - प्रत्येकं सम्बन्धः । कोथः = पूतीभावः । २ तृणपर्णानामुत्करः समूहस्तेन युतं तृणपर्णो-त्कर्युतम् । ३ स्थावरजङ्गम विषयुक्तमित्यर्थः । ४ कण्डूकुष्ठादिकान् बाह्यरोगान्, कफ-गुल्मोदरामयाद्याभ्यन्तररोगान् । तदुक्तम् — “ स्नानेन त्वग्भवान् रोगान् कण्डूकुष्टवि-सर्पकृत् । पानेन कफगुल्मानां कृमीणां वरसम्भवान् । करोति विविधान् रोगान् ” इति । ५ व्यापन्नजललक्षणं वक्ति – तन्त्रेति । ६ हटतृणं = जलकुम्भिका । ७ ना-भिजुष्टम् = अनभिस्पृष्टमित्यर्थः । ८ उपसृष्टम् = उपेतम् । ९ तत्र = तेषु ११ षढ्दो- अनि-षेषु । १० दन्तान् ग्रहीतुं शीलमस्येति दन्तग्राहिता, अतिशीततेत्यर्थः । · ष्टगन्धता = विस्रादिगन्धतेत्यर्थः । १२ विष्टम्भयति = गुडगुडशब्दं करोति । १३ दूषि-• तजलस्य विशोधनोपायंदर्शयति- व्यापन्नस्येति । १४ निर्वापणं = जले निक्षेप-

२३४ Digitized by Arya at Samajn maj सुतसंहित and eGangotri [ अ ० ४५

तत्र सप्त कंलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति । तद्यथा - कतकगो-मेदैकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति ॥ १७

उदकमचिका, शिक्यञ्चेति ॥ १८ ॥ मुञ्जवलयः,

सप्तशीतीकरणानि भवन्ति - प्रवातस्थापनम् उदकप्रक्षेपणं, * ष्टिकाभ्रामणं, व्यजनं, वस्त्रोद्धरणं, वालुकाप्रक्षेपणं, शिक्यावलम्ब-नश्चेति ॥ १ ९ ॥ निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् अच्छं लघु च हृद्यञ्च तोयं गुणवदुच्यते ॥ । २० ॥ तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः, लघूदकत्वात् खास्तु न प्रशस्यन्ते, गुरूदकत्वात् । दक्षिणाभिमुखा नाऽतिदोषलाः । पूर्वाभिमु-, णमित्यर्थः । १ पुष्पावतंसं = पुष्पाधिवासितम् नाद्यसंस्कृतमित्यर्थः । २ प्रसाधितं = पूर्वोक्ताग्निक्कथ-1 ३ विषमान् = अनियतकालस्थायिनः निर्मलीकरणानि ॥ ४ प्रसादनानि = ५ गोमेदकः = पीताभो मणिः ६ निक्षिप्यन्ते स्थाप्यन्तेऽत्रेति निक्षेपणानि श्रासनानि । तपट्टकं फलकम्, त्र्यष्टमष्टास्रदण्डत्रयसंयोगस्यष्टकम्, वलयाकारेण । शाल्मल्यादिकाष्ठविरचि-गोलो मुब्जवलयः, आकाशान्तराले निरन्तरनिहितवेत्रवैणवादिविरचिता मुञ्जादिविरचितो ञ्चिका, रज्ज्वादिनिर्मितं दोलायन्त्रं उदकम-शिक्यम् । ७ यष्टिकाभ्रामणं = दण्डा-दिनाऽऽलोडनम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४५ ] • ४५ ६ ॥ गो-यः, ui., 9 ब-मु-थ. चि. -२३५ सूत्रस्थानम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri साधारणत्वात् । तत्र संह्यप्रभवाः कुष्टं जनयन्ति, विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगञ्च, मलयप्रभवाः कृमीन्, महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोद्-राणि, हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपद्गलगण्डान्, प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याञ्चाशस्युपजनयन्ति, पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्यं इति ॥॥ २१ ॥

तत्र सर्वेषां भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि तत्र ह्यमलत्वं शैत्यञ्चा-धिकं भवति, स एव चापां परो गुण इति ॥ २४ ॥

१ ‘ पूना ' इति देशसमीपस्थः पर्वतविशेषः सह्यः । २ अवन्ती उज्जयिनी तयो-पुलक्षितो देशस्तस्य पूर्वस्यां जाताः प्राच्यावन्त्याः पश्चिमस्यां जाता अपरावन्त्याः शैलास्तेषुया नद्य इति डल्हणः । ३ मरुषु = = मरुदेशेषु । ४ दोषान् व्याधीन्.. झटिति यदभिष्यन्दते उत्पादयति तदभिष्यन्दि, तदभिन्नमनभिष्यन्दि । चरके— “ वैशद्यात्कफहन्तृत्वात् तान्येव विवृणोति यत् । तदुक्तमनभिष्यन्दि द्रव्यं द्रव्यविशा · रदैः ॥ ” इति । ५ मेधायै हितं मेध्यं धारणाशक्तिवर्द्धकम् । ६ रक्षोघ्नं = राक्षस-भयहारीत्यर्थः । ७ तमके = श्वासे मोहे वा, वमथौ = वमने छर्धा वा । ‘ वमथुर्वमने

२३६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-' [ अ ० ४५

कासे ' इति हेमचन्द्रः । १ स्तिमिते - श्रामकोष्ठे = स्नेहपा-इत्यर्थः । २ स्नेहपीते नानन्तरमित्यर्थः । ३ लेखनं = शरीरकृशकरम् । ४ बल्यं = बलकरम् । ५ कटु-पाकि = विपाके कटिवत्यर्थः । ६ निरवद्यं = दोषरहितम् । ७ क्वाथ्यमानं - प-च्यमानम्, · निर्वेगम् = अनुगामित्वेन निश्चलम् । ८ पर्युषितं = रात्र्युषितम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

} अ ० ४५ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् ।

इति जलवर्गः । अथ क्षीरवर्गः ।

तत्त्वने कौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु । २३७

तंत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात् । वात-१ मन्दपानीयार्हरोगान् दर्शयति- अरोचक इति । २ यावत्प्रतिषेधयितुमशक्यं तावदाचरणं मन्दः । इति जलवर्गः । अथ क्षीरवर्ग: -३ क्षीराणां गव्यादीनामष्टभेदान्निर्दिशति - गव्यमिति । चकारत्रयमनुक्तसमा-` नजातीयक्षीराणां समुच्चयार्थम् । तेनाश्वतरीखरीमृगीस्वङ्गिनीक्षीराणामपि ग्रहणमिति ढल्हणः । ४ सर्वक्षीराणां दशविधगुणान् दर्शयति - तत्त्विति । अनेकौषधिरसप्र-→ सादं = मधुरादिसर्वखाद्यद्रव्यसारभागप्रसादम्; “ द्रव्याणि पुनरोषधयः ” इति प्राग् भगवता सुश्रुतेनैवोक्तत्वात् । ५ सर्वक्षीराणां सामान्यगुणकर्माणि निर्दिशति— तत्रेति । ६ जातिसात्म्यात् = जन्मनः शीलितत्वादित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२३८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४५ पित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धम् । जीर्णज्वरकासश्वास-शोषक्षयगुल्मोन्मादोद्रमूर्च्छाभ्रमम ददाहू पिपासास्तिदोपपाण्डु-रोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्त्तातिसारप्रवाहिकायो निरोगगर्भास्रावर-क्तपित्तश्रमक्लमहरं पाप्मोपह बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं सन्धौनमास्थापनं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं वमन विरेचना-स्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्द्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्य-वायव्यायामकर्शितानाञ्च पथ्यतमम् ॥ ४ ९ ॥

पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसम्भवे महाभिष्यंन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ॥ ५५ ॥

निद्राकरं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु । १ जीर्णज्वरलक्षणमाह- “ त्रि सप्ताहव्यतीतस्तु ज्वरो यस्तनुतां गतः । प्लीहाग्नि-सादं कुरुते स जीर्णंज्वर उच्यते ॥ ” इति । २ पाप्मापहं = कार्पासजाद्यपहरणजन्य-पापक्षयकरम् । तथा चैकादशाध्याये मनुः- “ कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च । पक्षिगन्धौषधीनां च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः ॥ ” इति । ३ सन्धानं = भग्नसंयोजकम्, श्रास्थापनं = निरूहृबस्त्युपयोगि । ४ वमनं = वमनद्रव्यसंयोगीति ढल्हणः, विरेचनं मृदुकोष्ठस्य पित्तप्रकृतेश्च । तथा च वक्ष्यति - “ बहुपित्तो मृदुः स दुग्धेनापि विरच्यते " इति । यावन्तो गुणा = राज--श्रजसस्तावन्तः क्षीरस्येति तुल्यगुणत्वात् । ५ शोषिणां यक्ष्मरोगिणामित्यर्थः । ६ व्याधिः = वातादिदोषः । ७ | महाभिष्यन्दि = दोषधातुम-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४५ ] $ । " .. सूत्रस्थानम् । २३ ९ तयोर्नस्याश्च्योतनयोः । इति क्षीरवर्गः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उष्णमैर्कशफं बल्यं शाखावोतहरं पयः ॥ ५६ ॥

मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ॥ ५७ ॥

इति क्षीरवर्ग: । लस्रोतसामधिकक्लेदप्राप्तिकारणम् । १ एकः शफः खुरो यस्याः सा एकशफा अश्वा-२ शाखा द्वौ बाहू द्वे सक्थिनी च तद्गतो वातः शाखा-दयः, तत्सम्बन्धि दुग्धम् । वातः । ३ नस्यं नासाग्राह्यम्, आश्च्योतनमक्षिपूरणं “ नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषधम् ” स्त्रीस्तन्यमाममनावर्तितमेव हितमिति । सम्बन्धः । ४ शरीरस्थैर्यकरमित्यर्थः । ५ तत् ६ गुणवत् = बहुगुणम्, अतिशा-यने वतुप् । ७ बृंहणं = शरीरवर्द्धकम् । ८ विकृत्या गुम्फितमिव विग्रथितम्, अम्ला-CO • दिद्रव्य संयोगेन विनष्टमित्यर्थः ।

२४० Digitized by Arya Samaj Foundation Cher and eGangotri ' सुश्रुतसंहिताया-अथ दधिवर्गः— [ अ ० ४५ धि तु मधुरमम्लमत्यम्लश्चेति; तत्कषायानुरसं स्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्यापह वृष्यं प्राण मङ्गल्यश्च ॥ ६५ ॥

अथ दधिवर्ग: -१ दधिभेदान् सामान्यतो गुणांश्चाह – दधीति । २ “ यः स्यादनियतात् कालात् शीतोष्णाभ्यां तथैव च । वेगतश्चापि विषमः स ज्वरो विषमः स्मृतः ॥ ” इति । ३ वृष्यं = शुक्रवर्द्धकम् । ४ न सम्यग् दधिभावमापन्नं मन्दजातम् । ‘ दुर्नाम क्लीबमर्शसि ' इति मेदिनी । क्षुम्नादित्वाण्णत्वाभावः । ५ कफवृद्धिकरम् । दुर्नाम = अर्शः । ६ बलासवर्द्धनं = ७ गुणोत्तरं = गुणश्रेष्ठम् । ८ पक्तिनाशनं = पाचनशक्तिहरम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar