सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 421–430

-४६ IT-न. -वा ति तं अ ० ४६ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् २६१ भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणञ्च कर्त्तुं समर्थाः । आहारायत्ताञ्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवानित्यु-क्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः - अथ खलु वत्स सुश्रुत! यथाप्र-श्नमुच्यमानमुपधारयस्व ॥ ३ ॥

तत्र, लोहितशालिकलमकदमक पाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पा-ण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभी रुक रोघ्रपुष्पकदीर्घ शूककाञ्चनकमहि-षमहाशूकहायनकदूषक महादूषकप्रभृतयः शालयः ॥ ४ ॥

पष्टिकका मुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहा-षष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ॥ ८ ॥

अनवबुद्धोऽज्ञातः स्वभावः स्वरूपो यैस्तेऽनवबुद्धस्वभावाः । १ शालिभेदान् दर्श-यति — तन्त्रेति । एते शाल्यादयो नानादेशप्रसिद्धा इति तत्तद्देशीयैरेव आकृत्या-दिभिर्वक्तुं । ३ बद्धमल्प शक्यन्ते । २ अल्पानिलकफाः = किञ्चिद्वातश्लेष्मकराः वर्चः पुरीषमेभिरिति बद्धाल्पवर्चसः मलावरोधकाः, श्रल्पमलोत्पादका इत्यर्थः । ४ अत्र दोषशब्दस्य व्याधिरर्थः । ५ षष्टिकभेदान्निर्दिशति— षष्टिकेति । ६ प्रभृतिग्रहणाच्चीनदुर्दर शारदादयो CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

" सुश्रुतसंहिता ai a Digitized by Arya Samaj Foundation. ennai and eGangotri [ अ ० ४६ २६२ कृष्णत्रीहिशालामुख जतुमुखनन्दीमुख लावाचक त्वरितककुक्कु-टाण्डकपारावतंकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ॥ १२ ॥

कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः ॥ अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्यवर्चसः ॥ १३ ॥

' स्थलँजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः किञ्चित्सतिक्तमधुराः पवनानलैवर्द्धनाः ॥ १६ । ॥ • कैदौरा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः । ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः रोप्यातिरोप्या लववः शीघ्रपाका गुणोत्तराः

तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः ॥। १ ९ ॥ तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनाञ्च वक्ष्यते ॥ २० ॥

बोध्याः । ' षष्टिको व्रीहिभेद: ' इतिहेमाद्रिः । १ व्रीहिभेदानाह— कृष्णेति । २ अहिमाः = उष्णाः । ३ बद्धवर्चसः = मलावरोधका इत्यर्थः । -जाङ्गलभूमिजाताः । ५ पवनानलवर्द्धनाः = किञ्चिद्वाताग्निवृद्धिकरा ४ स्थलजाः = सजलभूमिभागसम्भवाः, अनूपजा इति इत्यर्थः । ६ कैदाराः = यावत् । ७ ये शालय एकवारमुत्पाट्याश्वन्यत्र रोप्यन्ते ते रोप्याः, ये तु द्विस्त्रिर्वाऽन्यत्ररोप्यन्ते तेऽतिरोप्या ८ पूर्वे छिन्नाः पश्चाद्रूढाश्छिन्नरूढाः इति ढल्हणः । वर्ग इत्यर्थः । शाकपार्थिवादित्वादादिशब्दस्य । ९ शाल्यादिर्वर्गः शालिवर्गः, शालिषष्टिकत्रीहि-स्वस्थावस्थायामेकान्तहितः, किन्तु रुग्णावस्थायां दोषानुसारेण लोपः । हिताहितः एष शालिवर्ग: श्चिदहित इति भावः । कस्मिंश्चिद् हित: कस्मि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar 1000

अ ० ४६ ] -४६ । = सूत्रस्थानम् । २६३ अथ कुधान्यवर्गः-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri कोर दूपकश्यामाकनीवारशान्तनु वरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकाना-नदीमुखीकुरुविन्दगवेधुकसर वरुक तोदपर्णीमुकुन्द कवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ॥ २१ ॥

मुद्रवनमुद्रकलायम कुष्ठमसूर मङ्गल्यच एकसतोनत्रिपुट कहरे ण्वा-ढकीप्रभृतयो वैदलाः ॥ २७ ॥

कफशोणितपित्तघ्नाश्चरणकाः पुंस्त्वनाशनाः । अथ कुधान्यवर्गः— १ कोरदूषकः = ' कोदो ' इति ख्यातः । २ बद्धनिस्यन्दाः = बद्धमूत्राः, मूत्रस्रा-वन्यूनकरा इति भावः । ३ शमीधान्यानि निर्दिशति – मृद्गेति । ४ प्रभृतिश-

२६४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " सुश्रुतसंहिता ai त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ॥ ३२ ॥

हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः । [ अ ० ४६ ऋते मुद्रमसूराभ्यामन्ये त्याध्मानकारकाः ॥ ३३ ॥

आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च । कफस्य हन्ता नयनार्मंयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः साङ्ग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः ॥ ३८ ॥

तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणालेपन । दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वंच्योऽथ केश्योऽनिलहा एव पथ्यः || ३ ९ ||

१० । व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्ध मूत्रो बहुवातवर्चाः । ४१ ॥ ब्दान्माषकुलत्थादीनां परिग्रहः । वैदलाः नं = वातरोगविशेषः, ' अफारा ' = द्विदलान्नसमूहा इत्यर्थः । इति ख्यातम् । ' बोढा ' इति नाम्ना ख्यातः । १ श्रध्मा-२ विशेषाद् दुग्धोत्पादकः, स्त्रीणामिति शेषः । ३ अलसान्द्रः = राजमाषः, ४ आत्मगुप्तं फलं = क्रौञ्चवीजम्, काकाण्डायाः फलं काकाण्डफलं, क्रौञ्चसदृशं शूकशिम्बीफलमित्यर्थः । ' सन्ज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम् ह्रस्वः । ५ साङ्ग्राहिकः = सङ्ग्राही, अनिलगुणभूयिष्ठ ' इति नेत्ररोगहरः । ७ अनुरसे ईषत्कषाय इत्यर्थः इति भावः । I ६ नयनामयघ्नः = ८ त्वचे हितस्त्वच्यः त्वचो हित-करः । अत्र ‘ स्तन्यः ' इति पाठान्तरम् । केशेभ्यो हितः केश्यः केशहितकरः । ९ तः = कृष्णतिलः । असि-१० प्रबद्धमूत्रः = अल्पमूत्रकर्ता, बहुबातवर्चा: = श्रन्त्रे वात-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४६ ] ४६ T सूत्रस्थानम् । २६५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रबन्धविमारुतपित्तलश्च । --सितासिताः पोतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः || ४५ ||

उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलन्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके ।

मलवर्धक इत्यर्थः । १ निःशूकाः कृष्णारुणयवा अतियवा उच्यन्ते । तदुक्तं भाव-प्रकाशे - " निःशूकोऽतियवः स्मृतः ” इति । २ भग्नानामस्थ्नां सन्धानकर्तेत्यर्थः । ३ वलासः - इलेष्मा । ४ यथोदिताः = येन प्रकारेणोक्ताः, अर्थात् सितः सर्वप्रधान-स्तदपेक्षया न्यूनगुणोऽसितस्ततः पीतोऽल्पगुणस्ततोऽपि रक्तोऽल्पगुणः । ५ सहाद्वयं = मुद्गपर्णीींमाषपणद्वितयम् । मूलकजाश्च शिम्बाः = मूलकशिम्बी । कुशिम्बिवल्लीप्रभवाः = आत्मगुप्तालतासम्भवाः । पूर्वं पक्कमात्मगुप्ताफलमत्राममात्म-गुप्ताफलमुपदिश्यते इति न पुनरुक्ततादोष श्रशङ्कयः । ६ पित्तनिबर्हणाः = पित्त-नाशकाः । ७ मुद्गादिसतीनान्तानां वैदलानामार्द्रशिम्बीफलिकागुणमभिदधाति— विदाहेति गच्छन्ति ॥ ८ विष्टभ्य = पाककाले गुडगुडाशब्दं कृत्वा, जीर्यन्ति = पाकं ९ सुदुर्जराः दुःखेन पाकपरिणामा शिम्बाः = मुद्गाद्यार्द्रफलिकाः । इत्यर्थः । १० ११ शमीधान्यसामान्यात्कुसुम्भातसीसर्षपबीजगुणं दर्शयति -- कटुरिति । १२ सिद्धा-र्थकः = श्वेतसर्षपः । १३ असितसर्षपः = रक्तसर्षपः ।

२६६ Digitized by Arya Sam सुश्रुतसंहित aai and eGangotri अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च । [ अ ० ४६ अभूमिजं नवञ्चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ॥ ५० नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् ॥। विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ॥ ५१ ॥

-अथोर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः । तद्यथा – जलेश्या ग्राम्याः, क्रव्यभुज, एकशफा, जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गाः, । आनूपा एतेषां, वर्गाणामुत्तरोत्तरं प्रधानतमाः । ते पुनर्द्विविधा श्चेति । तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः । तद्यथा - जङ्घाली - जाङ्गला आनूपा-गुहाशयाः, प्रसहाः, पर्णमृगा, बिलेशया, ग्राम्याश्चेति , विष्किराः, प्रतुदा, लविष्किरौ प्रधानतमौ ॥ ५३ ॥ । तेषां जङ्घा-तावेणहरिणकुरङ्गकरालकृत मालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृ-१ त्याज्यधान्यानि निर्दिशति - अनार्तवमिति । अनार्तवं

व्याधिहतं = कुङ्कुमादिन्याधिनष्टम्, अपर्यायगतम् = न यथास्वर्तुजातम्, रोपलकाद्यशस्तभूमिप्रदेशप्रभवम् । २ भावप्रकाशे— = अपरिपक्वम्, अभूमिजम् = ऊष-परिमुञ्चति । न तु त्यजति तद्वीर्यं स्वं क्रमान्मुञ्चत्यतः “ वर्षोषितं सर्वधान्यं गौरवं अङ्कुरितं धान्यमित्यर्थः । विरूढमङ्कुरजनन परम् ॥ ” इति । ३ विरूढम् = अंशतः, अल्पप्रमाणत इत्यर्थः । इति कुधान्यवर्गः शक्तिरहितमिति । ढल्हणः । ४ भागशः -अथ मांसवर्गः-५ जलेशयाः = मत्स्यादयः, श्रानूपाः = जलप्रायप्रदेशवासिनो ग्रामवासिनश्छागादयः, क्रव्यभुजः = महिषादयः, ग्राम्याः = तदुक्तं भागवते— “ खरोऽश्वं.ऽश्वतरो श्राममांसाशिनो गौरः शरभश्चमरी गृध्रादयः, एकशफाः = खरादयः, जाङ्गलाः = हरिणादयः । ६ जङ्घा वेगवत्यः सन्त्येषामिति तथा । एते चैकशफाः ” इति । न्तीति विष्किराः, चन्च्वा प्रतुद्य भक्षयन्तीति जङ्घालाः, विकीर्यं भक्षय-स्वं भक्ष्यं प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहाः, पर्णे मृगयन्त प्रतुदाः, गुहायां शेरते इति गुहाशयाः, कोवृक्षमार्जारवृक्षमर्कटिकादयः । एते पर्णमृगाः प्रोक्ताः इति ” इति पर्णमृगाः । विले, तदुक्तम्– “ वत-शयाः, ग्रामे वा ग्राम्याः । शेरत इति बिले-७ तौ = पूर्वोक्तजङ्घालविष्किरौ, एणः = कृष्णमृगः, हरिणः= गौरमृगः, ऋक्षः = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

४६ अ ० ४६ ] यां T-1, T-, Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । २६७ गमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया ॥ मधुरा लघवो वातपित्त-हरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ॥ ५४

लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्त्तीरवर्त्तिकावर्त्तकनप्तृकाबार्तीक चकोरक-लविङ्कमयूरक्रकरोपचक्रकुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरवाहकयवा-लकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः ॥ ५ ९ ॥ लघवः शीतमधुरा कषाया दोषनाशनाः ।

नीलाण्डो मृगः, ' रोहू ' इति ख्यातः; कुरङ्गः = चतुरगतिको मृगः, ' चतुरङ्ग ' इति ख्यातः, करालः = कस्तूरीमृगः, कृतमालः = सङ्घातचारी मृगः, शरभ: - • उष्टप्रमाणो महाश्वङ्गः– “ अष्टपादूर्ध्वनयन ऊर्ध्वपादचतुष्टयः " इत्युक्तलक्षणः काश्मीरे प्रसिद्धः, श्वदंष्ट्रा = शुनो दंष्टे व चतुर्दन्तोऽतिदुष्टो मृगः, पृषतः = शुभ्रबिन्दुचित्रितः, चारुष्करः = चारुशरीरः क्षुद्रमृगविशेषः, मृगमातृका - अल्पा पृथूदरा हरिणी । प्रभृतिशब्दात् कोटरकरभादयः ।. १ लावश्चतुविधः । तदुक्तम्- " गैरिकः पांशुलश्चैव पौण्ड्रको दर्भर-स्तथा । लावश्चतुर्विधः प्रोक्तः तित्तिरिर्द्विविधः स्मृतः ” ॥ तित्तिरिः = चित्रपक्षः कृष्ण-तित्तिरिः, कपिञ्जलः = गौरतित्तिरिः, वत्तरः = ' घरघरा ' इति ख्यातः । श्रवशिष्टानां परिचयोऽन्यत्र कर्तव्यः । त्रिभिश्चरणयुगलचक्षुभिराहलन्ति विलिखन्ति भूमिमिति च्याहलाः । २. पूजितः = प्रशस्तः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

hai and eGangotri २६८ Digitized by Arya Samaj: an श्रुतसंहित jinai a [ अ ० ४६

कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृह कडिण्डिमाणवकशतपत्रकमातृनिन्दक भेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगि- कुलिङ्ग - गोक्ष्वेड-रिशालट्वान्नदूषकसुगृहीखञ्जरीटहारीत दात्यूहप्रभृतयः

पित्तश्लेष्महाः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकाः ॥ ६८ ॥

। विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्द्धनः स्मृतः ॥ ७० ॥

रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः । सिंहव्याघ्रवृकतरवृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकै ॥ ७१ ॥ प्रभृतयो गु-हाशयाः ॥ ७२ ॥

मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः

१. कुलिङ्गः = वन्यचटकः, गृहकुलिङ्गः – ग्राम्यचटकः, गोवेढकः २ फलाहारत्वेन वातकरा इत्यर्थः । ३ मृगेर्वारुकः = मृगादः शृगालाकारो = गोनर्दपक्षी । व्याघ्रभेदः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

४६ अ ० ४६ ] गे. 11: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " सूत्रस्थानम् " " २६ ९ काकर्क कुरर चापभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्र-सहाः ॥ ७४ ॥

श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृपदंशलोपाक लोमशकर्णकदलीमृगप्रि-यकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहा बभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ॥ ७८ ॥

१ कङ्को नाम— “ कङ्कः स्यात्कङ्कमल्लाख्यो बाणपत्रार्हपक्षकः । लोहपृष्ठो दीर्घपादः पक्षाधः पाण्डुवर्णभाक् ” ॥ २ चिल्लिः = चिल्हः । ' ३ मद्गुमूषिकः = वृक्षाश्रयी मालु-यासर्पः, वृक्षशायिका = वृक्षमर्कटिका, ' गिलहरी ' इति ख्याता, श्रवकुशः = गोलाङ्गुलो वानरः, वानरत्वेऽप्यस्य पृथक्कथनं प्रपञ्चार्थम्, पूतिघासः = सुगन्धिवृषणो वनबिलाङः । ४ वृषदंशः = ग्राममार्जारः, लोपाकः = शृगालभेदः, लोमशकर्णः = बिलेशयो मृगभेदः, कदलो = बृहद्बिडालसदृशो व्याघ्राकारो मृगविशेषः, मृगप्रियकः = गोनसः । ५ महा-चभ्रुः = बृहन्नकुलः । ६ वातसाधारणः कषायाद् वाताभिवृद्धौ मधुराद् वातोपशमे च समानः । ७ दूषीविषम्— “ दूषितं देशकालान्न दिवास्वप्नैर भीक्ष्णशः । यस्माद् दूषयते CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

anai and eGangotri " सुश्रुतसंहिताय i hai a Digitized by Arya Samai Foung २७० [ अ ० ४६

अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रवस्तोरभ्रमेदः पुच्छ्कप्रभृतयो ग्राम्याः ॥ ८५ ॥ P

ऑनूपवर्गस्तु पञ्चविधः । तद्यथा - कूलचराः, प्लवाः, कोषस्थाः, धातून् तस्माद् दूषीविषं स्मृतम् ” ॥ १ दीपकाः = राजिमन्तः सर्पाः । २ अश्वाग-दभसंयोगेनोत्पन्नोऽश्वतरः ‘ खच्चर ' इति ख्यातः । ३ मेदःपुच्छकः – दुम्बकः । ४ यज्ञो-पयोगित्वेन पवित्रमित्यर्थः । ५ जनशब्दोऽत्र ग्रामवाची । तेन दूरे ग्रामतो गृहा इत्यर्थं इति डल्हणः । विप्रकृष्टे देशे जनपरिपूर्णत्वेन मनोहराणि भवनानि येभ्यस्ते दूरे जनान्तनिलयाः । अन्तो मनोहर इति पर्यायौ, अलुक् छान्दस इति सुश्रुतार्थं सन्दीपन-भाष्यम् । ‘ जनात्तनिलयाः ’ इति पाठान्तरम् । दूरे पानीयगोचराः = दूरे पानीयविषयाः, जलाशयाद् दूरनिवासिन इत्यर्थः । ६ अतीवासन्ननिलयाः = अतिशयेन ग्रामासन्न-गृहा इत्यर्थः । ७ अनुगता आपो यत्रेत्यनूपो जलप्रायो देशस्तत्र भवा श्रनूपास्तेषां वर्ग: । कूले नद्यादितटे चरन्ति भक्षयन्ति भ्रमन्ति चेति प्लवन्ते पानीये. कुलचराः, तरन्तीति प्लवाः, कोषः शङ्खादीनां सम्पुटस्तत्र तिष्ठन्तीति कोषस्थाः, पादिनः = पाद-वन्तः कच्छपादयः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar