सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 431–440

४६ अ ० ४६ ] T:, ग-ज्ञो. हा दूरे नः नाः, न. षां ये. द-Digitized by Arya Samaj Foundation, Chennai and eGangotri पादिनः, मत्स्याश्चेति ॥ ९ ३ ॥ स्थान २७१ तत्र, गजगवयमहिपरुरुचमरसृमररोहितवराहखड् गिगोकर्णका-लपुच्छ कोद्रन्यङ्करण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ॥ ९ ४ ॥

१ रुरुः = शरदि शृङ्गत्यागी मृगभेदः । तल्लक्षणम् – “ विकट बहुविषाणः शम्बरा-कारदेहः सलिलतटचरत्वाच्छम्बरेभ्यो विचित्रः । त्यजति शरदि शृङ्गं रौत्यतोऽसौ रुरुः स्यात् पृथुलमृगविशेषः प्रायशश्चेदिदेशे ॥ ” इति । २ कालपुच्छकः = कृष्णपुच्छको मृगभेदः, “ रूपै रेणसमः कालपुच्छो मुनिभिरीरितः ” इति तल्लक्षणम् । उद्रः = ‘ उदवि-लाव ' इति ख्यातः, न्यङ्कुः = बहुशृङ्गो मृगभेदः । ३ कुलचराणां सामान्यगुणमभिदधा-ति - वातेति । ४ लेखनः = शरीरकृशकारकः । ५ व्यवायस्य य = = मैथुनस्य । ६ पितृ-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२७२ Digitized by Arya Sa सुश्रुतसंहितायां ennai and eGangotri गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् । [ अ ० ४६ विपाके मधुरञ्चापि रक्तपित्तविनाशनम् ॥ १०४ ॥

हंससारस क्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डव जीवजीवकबकब-लाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुखनान्दी मुखमद्गुत्क्रोशकाचाक्षमल्लिका-क्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाको नाल काम्बुकुक्कुटिका मेघरावश्वेतवार-लप्रभृतयः प्लवाः सङ्घातचारिणः ॥ १०५ ॥

भ्यो हितं पित्र्यम्, ‘ खड्गामिषम् ' इति स्मृत्युक्तप्रामाण्येनास्य मांसं श्राद्धे हितकरमित्यर्थः । पितॄणां १ कादम्बः – कलहंसः, कारण्डवः = शुक्लहंसभेदः, जीवं जीवयतीति खच्; जीवञ्जीवकः = यो विषदर्शनमात्रेण ग्लायति म्रियते बाहुलकात् नोऽन्नादौ विषसत्तापरिज्ञानायैनं पालयन्तिस्म । जीवञ्जीवकश्चकोर वा स पक्षिविशेषः । राजा-चिन्तामणिः । बकः = ‘ बगला ' इति प्रसिद्धः, बलाका इति शब्दार्थ-नयनो हंसभेदः, प्लवः = हंसभेदः, शरारीमुखः = दीर्घंचञ्चुः = क्षुद्रबकः खादिरवर्णः , पुण्डरीकः = कमल-नन्दीमुखः = आटीभेदः । अस्य लक्षणम् – “ स्थूला कठोरा पक्षिविशेषः, स्थिता । गुटिका चचुसदृशी ज्ञेया नन्दीमुखीति वृत्ता च यस्याश्चब्चूपरि-उत्क्रोशः – कुररभेदः, काचाक्षः = बृहद्वकः, मलिकाक्षः सा ॥ ” इति । मद्गुः - जलकाकः ’ लोहितचचुचरणः कृष्णवर्णो हंसप्रभेदः, शुक्लाक्षपुष्करशायिके = मल्लिकाकारमक्षि यस्य स श्वेतोदरश्यामपृष्ठपानीयवत्तिका, श्रम्बुकुक्कुटिका तद्भेदौ, कोनालकः = श्वेतवारलः = ज्येष्ठबलाका | ' श्वेतचरण = जलकुक्कुटी, मेघरावः – चातकः, ' इति पाठः । २ सङ्घातचारिणां प्लवानां सामान्यगुणमाह शङ्खः शुक्तिः ' सीप – रक्तेति । ३ शङ्खनख: - क्षुद्र -, इति प्रसिद्धा ' = ' र्दकः । ४ कोशस्थानां पादिनां च, शम्बूकः सामान्यगुणं घोंघा दर्शयति ' इति ख्यातः, भल्लूकः = कप-— शङ्खेति 1 ५ वर्च = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४३Digitized by Arya Samaj Fersation - fihennai hennai and eGangotri कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः ' कोष्णोऽनिलापहः । २७३ शुक्तः सन्धानकृत् सृष्टविण्सूत्रोऽनिलपित्तहा ॥ १११ ॥

मत्स्यास्तु द्विविधाः- नादेयाः सामुद्राश्च ॥ ११२ ॥

तत्र नादेया: - रोहित पाठीन पाटलाराजी व वर्मिगोमत्स्यकृष्ण-मत्स्य वागुञ्जार मुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयो नादेयाः ॥ ११३ ॥

पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः ।

तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलरुनन्दिवारलकमकरग-र्गरकचन्द्रकमहामोनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ॥ ११८ ॥

तेषामप्यनिलन्नत्वाञ्च्चौण्ट्य कौप्यौ गुणोत्तरौ । स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्या गुणाधिकाः ॥१२१ ॥..

स्याः = पुरीषकराः वृष्या वा; " कूर्मो वातहरो वृष्यः " इति तन्त्रान्तरस्मरणात् । १ कोष्णः = ' सिंगी ' इति ख्यातः । तदुक्तम्--- किञ्चिदुष्णः । २ कृष्णमत्स्यः “ कृष्णमत्स्यस्तु शकली बहुकण्टकसंयुतः । कषायवर्णो रक्ताक्षः कथितो मत्स्यवेदिभिः ॥ ” इति । ३ शष्पं शैवालं च भोजनं यस्य स शष्पशैवालभोजन: । ' शष्पं बालतृणं घासः ' इत्यमरः । ४ निद्रालुः = निद्रोत्पादकः, पिशिताशनः = मांसाशित्वेन पुष्टिकर इति भावः । ५ पार्श्वेषु कण्टकवलयितो वर्तुलो मत्स्यश्चन्द्रकः । १८ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२७४ Digitized by Arya सुश्रुतसंहिता ichennai chennai and eGangotri [ अ ० ४६

तत्र शुष्कपूतिव्याधितविषसर्पहतदिग्धैविद्धजीर्ण कृशबालानाम-सात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि, यस्माद्विगतव्यापन्नापहत-परिणताल्पा सम्पूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति; एभ्योऽन्येषामुपादे-यं मांसमिति ॥ १२६ ॥

स्त्रियश्चतुष्पात्सु पुमांसो विहङ्गेषु, महाशरीरेष्वल्पशरीरा, अल्पशरीरेषु महाशरीराः प्रधानतमाः । एवमेकजातीयानां महा-शरीरेभ्यः कृशशरीराः प्रधानतमाः ॥ १२ ९ ॥ १ पुच्छेनास्येन चरन्तीति ते पुच्छास्यचारिणः ।. २ अदूरगोचराः = अदूरविषयाः, स्वल्पदेशप्रचारा इत्यर्थः । उत्सोदपानजाः = पर्वत-निर्झरसम्भवाः । ३ मद्दाभिष्यन्दि = दोषधातुमलस्रोतसामतिशयक्लेदकारीत्यर्थः । तदुक्तम्– “ हृदयस्थान्ननिर्यासवाहिस्रोतोमुखानि यत् । भुक्तं लिम्पति वैच्छिल्यादभि ष्यन्दि तदुच्यते ॥ वैशद्यात्कफहन्तृत्वात्तान्येव विवृणोति यत् । तदुक्तमनभिष्यन्दि द्रव्यं द्रव्यविशारदैः ॥ ” इति । ४ अनुपादेयानि मांसानि निर्दिशति – तत्रेति । ५ दिग्धः = विषाक्तः, विद्धः = वाणादिविद्ध:, जीर्णः वृद्धः । ६ असात्म्यचारिणा-म् = अस्वास्थ्यकराहारशीलानामित्यर्थः । ७ “ सद्योद्दतं वयःस्थं च शुद्धं सुरभि शस्यते ” इत्यष्टाङ्गसङ्ग्रहोक्तम् । श्रपि च - " मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहारदंशवर्जितम् ” इति । ८ क्लिन्नं = पूतिभावमापन्नम्, उत्क्लेशजननम् = उत्क्लेदकारकम् । ९ महाशरी-रेषु = गजादिषु मध्ये अल्पशरीरास्तज्जातीया गजादयः, अल्पशरीरेषु नकुलादिषु CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaieradation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् २७५ स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः । तद्यथा — रक्ता-दिषु शुक्रान्तेषु धातुपूत्तरोत्तरा गुरुतरास्तथा सस्थिस्कन्धक्रोडशिरः-पादकरकटीष्पृष्ठचर्मंकालेयकर्येकृदन्त्राणि ॥ १३० ॥

प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसंज्ञिताः ।

प्रमाणाधिकास्तु स्वजातौ चाल्पसारा गुरवश्च । सर्वप्रा-णिनां सर्वशरीरेभ्यो ये प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्त्तिन-स्तानाददीत । प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति ॥ १३७ ॥

भवति चात्र । चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रियाः । मध्ये महाशरीरा अतितरां परिपुष्टशरीरा इत्यर्थः । १ कालेयकः = यकृत्सन्निहित-त्वाद् । ३ धातवो रक्तादयो यथोत्तरं वृक्कम् । २ श्रात्मपक्षयोःस्त्रांशयोः गुरव इत्यर्थः । ४ पिशिताशिनां = मांसभक्षिणाम्, श्येनादीनामित्यर्थः । ५ म त्स्यााशिनाम् = उत्क्रोशाख्य कुररप्रभेदादीनाम् । ६ प्रमाणाधिकाः = अयथोपचितशरीराः । ७ यकृत्प्रदेशे दोर्घाकारा मांसवर्तय इत्यर्थः । ८ मांसस्य गुरुलाघवनिर्णये परीक्षणीयान् विषयान् उपसंहरति- - चर CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Hennai २७६ Digitized by Arya Samajemai and eGangotri [ अ ० ४६ लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ॥ १३८ ॥

इति मांसवर्गः । अथ फलवर्ग: -अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः । तद्यथा - दाडिमामलकवर -कोलकर्कन्धुसौवीरसिश्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गानाम्रातककरम-देप्रियालनारङ्गजम्बीरलकुच भव्यपारावत वेत्रफलप्राचीनामलकति-न्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ॥ १३ ९ ॥

इति । चरः = आहारो विहारश्च, किमयमाहरति क्व च विहरतीत्येवं मांसेषु गुरुलाघवं वाच्यमित्यर्थः । तत्राहारः- “ शष्पशैवाल भोजना चरादोन् परीक्ष्य “ श्रतीवासन्ननिलया ” इत्यादिना पूर्वं च प्रतिपादितः शरीरावयवादिष्वप्येवं " इति, विहारः-न्यनुसन्धेयानि । निदर्शना-इति मांसवर्गः । ` अथ फलवर्ग: -१ बदरकोलकर्कन्धु सौवीरसिञ्चितिका इति पञ्च बदरप्रभेदाः कोलं मध्यप्रमाणम्, कर्कन्धुः अल्पम्, सौवीरम् श्रामपक्वावस्थासु । तत्र बदरं महाकारम्, जम्, सिश्चितिकाफलं ‘ सेव ’ इति नाम्ना ख्यातम्, कपित्थं मधुरं मरुदेश-पूरकः, श्रात्रं प्रसिद्धम् । श्राम्रातकम् ' आमड़ा ' इति ख्यातम् प्रसिद्धम् ,, मातुलुङ्ग = बीज • प्रियालः = ‘ जिरौँजी ' इति, नारङ्गः = ' नारंगी ' इति, जम्बीरः करमर्दः = ‘ करौंदा ' इति लकुचः = ‘ बड़द्दर ' इति, भव्यं = ' कमरख ' इति, पारावतः = ‘ जंवीरीनींवू ' इति, फलं कामरूपदेशजम्, वेत्रफलं - पद्मबीजसदृशम्, = धवललोहितं मधुराम्लं प्राग्देशजातम्, तिन्तिडीकं = प्राचीनामलकं - पानीयामलकं वृक्षाम्लम्, नीपं = कदम्ब फलम्, कोशाम्र = बहु-कीटमाम्रफलम्, अम्लीका = तिन्तिडीभेदः २ दाडिमादिफलानां सामान्यगुणमाह – । अम्लानीति । ३ मधुररसोत्कटं मधु-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४६ ] Digitized by Arya Samay Chennai and eGangotri २७७ त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ॥ १४२ ॥

हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् । d २. “ सर्व ४ दुर्जरा = दुःखेन पाकपरि-कषायानुरसं स्वादु वातन्नं बृंहणं गुरु ॥ १५३ ॥

रम्, अम्लरसोत्कटमम्लम् । १ चक्षुषे हितं चक्षुष्यं नेत्र हितकरम् । पित्तलमम्लम् ” इति चरकः = श्रपक्कम् ॥ ३ श्रमम् णामा । ५ मांसं = कटाहं, मातुलुङ्गस्याभ्यन्तरस्थान्त्रवद्भागमित्यर्थः । यै हितं मेध्यं त्रुद्धिवर्द्धकम् । ७ केसरं = बीजपूरान्तर्गतरसकोशः । ८ विबन्धः मलावरोधः । ९ बद्धकेसरं = अपरिणतत्वेन संश्लिष्टतन्तुजालम् । ६ मेघा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२७८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४६

तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् ।

क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोद्नशीतफलतिन्दुकबकुलध ॥ न्वना-१ पित्ताविरोधि = ईषत् पित्तशमनम् । २ प्राचीनामलकं = पानीयामलकम् । ३ गुरु = चिरपाक । ४ उत्क्लेशः = हृदयोक्लेदः । ५ क्षीरवृक्षाः - ' न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसाः ” इति । अत्र वेतसस्थाने श्रात्रा-तकस्यैव व्यवहार इत्युन्नेयम् । जाम्बवं = जम्बूफलम्, राजादनं = क्षीरिणीफलम्, लोके – ‘ खिरनी ' इति ख्यातम् । तोदनं = राजप्रियम्, राजपलाण्डुरिति यावत् । रावणाम्लिकेत्यन्ये । शीतफलं = काश्मीराम्लिका, तिन्दुकः = तिन्दुकभेदः कालसारः बकुलः = ‘ मौलसरी’इति ख्यातस्य फलम्, धन्वनं = ' धामन'इति ख्यातस्य फलम् अ-, इमन्तकः = अग्लोटकफलम्, अश्वकर्णम् = अश्वत्थसदृशशालविशेषस्य फलम्, फल्गु, = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४६ Bigitized by Arya Samaj Foundati Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् pennai a २७ ९ श्मन्तकाश्वकर्णफल्गु परूपकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिविल्वबिम्बीप्रभृतीनि ॥ १६३ ॥

कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् । काकोदुम्बरिकाफलम्, ‘ कठमर ’ इति लोके, ' अंजीर ' इत्यन्ये । परूषकः = ‘ फालसा ’ = कुन्दरु: । १ एषां इति ' ख्यातः, गाङ्गेरुकी = नागबलाफलम्, बिल्वः प्रसिद्धः, बिम्बी ” इति वाग्भटोक्त्या सामान्यगुणं वक्ति — फलानीति । २ “ सङ्ग्राहि मूत्रशकृतोः । मलमूत्रसङ्ग्राहकमित्यर्थः । ३ पौष्करं = पद्मादिफलम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२८० Digitized by Arya Samai Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४६ कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ॥ १७४ ॥

मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् ।

रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च १८२ ॥। तषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहतयापहा ॥ १८३ ॥

। " हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते ॥ १८४ ॥

। १ पूतिमारुतं = दुर्गन्धाधोवायुप्रवर्तकम्, पूतिः पूतिमारुतम् । पूतिशब्दोऽयं सुगन्धिवाची सुगन्धिर्मारुतो यस्येति तत् । यथा- - पूतिः खट्वाशः, वनजा मधुकर्कटी पूतिपुष्पेति सुगन्धिपुष्पेत्यर्थ ल'इनि प्रसिद्धः; मौचं = कदलीफलम् इति डल्हृणः । स्वाद्विति । ४ तद्वीजं = तालबीजम् । वृक्षविटपप्रभेदेन ‘ खजूर ’ ‘ छोदारा ' इति । २ पनसः = ' कटह-३ तालादीनां सामान्यगुणं दर्शयति-५ काश्मर्यै = गम्भारीफलम्, खर्जूरं = ख्यातम्, मधूकपुष्पं मधूर्कफलगुणसाम्याद् मधूकपुष्पस्योपदेशः । ६ द्राक्षाऽऽदीनां = गुडपुष्पकुसुमम् शति - रक्तेति । ७ मूत्रविबन्धघ्नं = मूत्रावरोधहरम् । सामान्यं गुणं निर्दि. परसादीनां धातूनामय-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar