सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 441–450

अ ० ४६ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तजित् । बृंहणीय महृद्यं च मधूककुसुमं गुरु । २८१ वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ॥ १८६ ॥

वातीमाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुलपिचुनिको चकोरुमाणप्रभृतीनि १८७

शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद् गुरु । द स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मन्नमैजुदम् ॥ १ ९ २ ॥

" करीराक्षिक पीलूनि तृणशून्य फलानि च । नमाप्यायनरूपंरसायनम् । १ वातामं ‘ बादाम ' इति, अक्षोडं = ' अखरोट ' इति, अभि-पुकः = ' अंगूर’इति, निचुलं = ' चिलगोजा ' इति, पिचु = पिचुकम्, निकोचकं = ‘ पिस्ता ' इति, उरुमाणं = ‘ नासपाती’इति । प्रभृतिग्रहणाल्लवलीफलादीनि ग्राह्याणि । २ वाता-मादीनां सामान्यगुणमभिदधाति - पित्तेति 1 । ३ बल्यानि = बलकराणि । ४ लवलीफलं = ' हरफारेवड़ी ' इति ख्यातम् । तल्लक्षणम् - " वनस्निग्धा हरितांशुः ५ वसिरं = प्रपुन्नाटसदृक्च्छदा । सुगन्धिमूला लवली पाण्डुकोमलवल्कला ॥ ” इति । सूर्यावर्तफलम्, शीतपाक्यं = बलाफलम्, अरुष्करनिबन्धनं भल्लातकवृन्तं तेन सह वर्तमानमिति ऐरावणिका, सारुष्करनिबन्धनम् । ६ ऐरावतं = कृष्णलोडिताल्पफला दन्तशठं == जम्बीरभेदम् । ७ टङ्क - नीलकपित्थफलम् । ८ ऐदम् = इङ्गुदीफलम् । ९ शमीफलं फलम् । == सङ्गरम् । १० श्लेष्मातकफलं = ' लिसोडा ' इति ख्यातस्य ११ करीरः == मरुदेशजातः कण्डकीवृक्षः, आक्षिकम् = अक्षि कीफलम्, पीलु = पीलुफ • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२८२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० ४६ स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ॥ १ ९ ४ ॥

रुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च ।

-लम्, तृणशून्यं - मल्लिका । १ श्रारुष्करं = भल्लातकम्, तौवरकं - तुवरकफलं प्रमेहचिकित्सिते प्रोच्यमानम् । २ अरिष्टः = निम्बः । ३ अभयाफलं हरीतकीफ-लम् । ४ आक्षं = बिभीतकफलम् । ५ जातीकोशः = जावित्रो । जातीकोशादीनां-फलेतरत्वे सत्यपि गुणसाम्यादुपपादनम् । कटुकः = कक्कोलः ६ लता कस्तूरिकाफ-। CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ० ४६ । सूत्रस्थानम् । कषायमधुरोमज्जा कोलानां पित्तनाशनः । २८३ तृष्णाच्छद्येनिलन्नश्च तद्वदामलकस्य च ॥ २०६ ॥

फलेषु परिपक्कं यद् गुणवत्तदुदाहृतम् ।

पित्तन्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च । लमिति तात्पर्यम् । १ बहुवचननिर्देशात् कोल सजातीयानां बदरादीनामित्यर्थः । २ त्याज्यफलानि दर्शयति - व्याधितमिति । व्याधितत्वमाकृतिवैकृत्या बोध्यम् । कृमिजुष्टं = कृमिसेवितम्, पाकातीतम् = श्रुतिरक्कम्, अकालजं यथास्वकालेऽनुत्पन्नम्, अपर्यागतम् = अपरिपक्कम् । इति फलवर्ग: । अथ शाकवर्ग: -३ “ मूलपत्रकरीराग्रफलकाण्डाधिरूढकम् । त्वक् पुष्पं कवकं चैत्र शाकं दशविधं स्मृतम् ” ॥ इत्युक्तानि बोध्यानि । ४ पुष्पफलं = कूष्माण्डम्, इदं लताफलेषु श्रेष्ठम् । तदुक्तं राजनिघण्टौ - " कूष्माण्डं प्रवरं वदन्ति भिषजो वल्लीफलानां पुनः ” । अलाबू = दीर्घवर्तुलाद्यनेकप्रकारा तुम्बिनी, कालिन्दकं कूष्माण्डाकृतिफलसदृशफलम्, लोके ' तरबूज'इति ख्यातम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२८४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४६ सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ॥ २१२ ॥

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्र कहिंगुजीरक कुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुर-१ सृष्टमूत्रपुरीषाणि = मलमूत्र प्रवर्तकानि । २ मध्यम् = अर्धपक्कम् । ३ शुक्लं = परिपक्वम् । ४ उन्मादापस्मारादिचेतोविकारिणामित्यर्थः । ५ भिन्न विट्का - मल-भेदिनी । ६ त्रपुसं = सुधावासः, लोके ' खीरा ' इति ख्यातम्, एर्वारुः = लोमशा ककेटी, ' ककड़ी ' इति लोके, कर्कारुकशीर्णवृन्तौ = कर्कटीभेदौ । ७ त्रपुसादीनां सामान्यगुणं दर्शयति- स्वाद्विति । सक्षार मित्यादयोऽपक्क-शीर्णवृन्तस्य गुणाः, भेदनमित्यादयोऽर्धपक्कस्य गुणाः, आनाहेत्यादि परिपक्वस्य चेति बोध्यम् । आनाहश्च अष्ठीला चानादाष्ठीलं तन्नुदतीत्यानाद्दाष्ठीलनुत् घात विशेषः । ९ शृङ्गवेरं = शुण्ठी ॥ अष्ठीला ' धनिया मूत्रा- इति, जम्बीरः = जम्बीरगन्धि किञ्चिदम्लं इरितशाकम् १० कुस्तुम्बुरु , सुमुखसुरसार्जका = धन्याकम् एते , त्रयस्तुलसी-भेदाः, भूस्तृणं = रौद्दिषः, गन्धतृणविशेषः, सुगन्धकः = श्रल्पभूस्तृणभेदः, कासमर्दकः = ‘ कर्सोंदी’इति ख्यातः, कालमालः - कृष्णमल्लिका, बर्वरिकेति यावत्, कुठेरक: -CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ० ४६ । सूत्रस्थानम् । २८५ सार्जक भूस्तृणसुगन्धककासमर्दककालमाल कुठेरकक्ष वकखरपुष्पशि-म्रुमधुशिग्रुफरिणज्झकसर्पपराजिकाकुलाहला व गुत्थगण्डीरतिलपर्णि-कावर्षाभूचित्रकमूलकलशुनपलाण्डुकलायप्रभृतीनि ॥ २२१ ॥

लघुष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् । तुलसीभेदः, क्षत्रकः = ' नकछिकनो ' इति प्रसिद्धः, खरपुष्पः = मरुबकः, क्षवकभेद इत्य. न्ये, शिग्रुः = श्वेतशोभाञ्जनः, मधुशिग्रुः = रक्तशोभाञ्जनः, 'फणिज्भकः = ' मरुश्रा ' इति ख्यातः, सर्षपराजिके स्पष्टे, कुलाहलः = मुण्डितिका, अवगुत्था = रक्तगुञ्जा, गण्डीरः = सूरणः, तिलपर्णिका = रक्तचन्दनं चोरको वा, वर्षाभूः = श्वेतपुनर्नवा, चित्रकमूलक-लशुनपलाण्डवः प्रसिद्धाः, कलायः = वर्तुलकलायः, ' मटर ' इति ख्यातस्तस्य शाकम् । १ एतच्छाकानां सामन्यगुणं वक्ति - कटूनोति । २ कृतान्नेषु = कृतान्नवर्गपठि-तेषु मुद्गयूषादिषु श्रनेकधा क्वाथकल्कव्यञ्जनादिविभागेन, संस्कारार्थं = गुणाधानार्थंम् । ३ समं पित्तं न वर्द्धयति नापि च हास्यतीति पित्ताविरोधिनी । ४ सितं मरिचं = शोभाञ्जनबीजम्, श्वेतमरिचं ५ मरिचेभ्यः सकाशाद् गुणवत् प्रशस्तगुणमि-वा । त्यर्थः । प्रशंसायां मतुप् । २ नागरं - शुण्ठी । ६ विबन्धः = मलाद्यप्रवर्तनम्, श्रानाहस्तु - " श्रमं शकृद्वा निचितं क्रमेण इति

CC - Q. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२८६ Digitized by Arya S सुश्रुतसंहितायां hennai and eGangotri [ अ ० प्र ० ४६ कटु स्निग्धं सर तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ॥ २२८ ॥

पित्तकृत् पार्श्वशूलन्नः सुरैंसः समुदाहृतः 1 तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद् गरेनाशनः ॥ २३४ ॥

१ सितपीतभेदेन जीरकद्वयम् । २ कारवी = सूक्ष्मजीरकम्, करवी = सूक्ष्मकृष्णजी-रकम्, उपकुञ्चिका = ईषत्कृष्णं स्थूलजीरकम्, इत्येवं पञ्चविधानि जीरकाणि विज्ञ-यानि । ३ श्रवचारिता = संस्कारार्थंप्रक्षिप्ता । ४ सुरसः = श्वेततुलसी । ५, गर-नाशनः = कृत्रिम विषह्नरः । ६ सुरस: = कृष्णतुलसी । ७ वेगनाम = महाकाल • फलम्, ' वेगो जवे प्रवाहे च महाकालफलेऽपि च ' इति मेदिनी । ८ तिलपर्णी = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४६ Jigitized by Arya Samaj सूत्रस्थान pai and eGangotri २८७

रक्तचन्दनम् । १ कण्ठ्या = गलशोधिनी, मूलकपोतिका = बालमूलकम् ।. २ मूलक-विषयकपुष्पपत्रादीनां गुणं प्रतिपादयति- पुष्पमिति । ३ लशुनगुणमाह - स्निग्धेति । ४ वृष्यः = शुक्रवृद्धिकरः । ५ रसोनः = एकरसविरहितः पञ्चरसो लशुन इत्यर्थः । तदुक्तं भावप्रकाशे - “ पञ्च-भिश्च रसैर्युक्तः रसेनाम्लेन वर्जितः । तस्माद्रसोन इत्युक्तो द्रव्याणां गुणवेदिभिः ॥ कटुकश्चापि मूलेषु तिक्तः पत्रेषु संस्थितः । नाले कषाय उद्दिष्टो नालाग्रे लवणः स्मृतः ॥ बीजे तु मधुरः प्रोक्तो रसस्तद्गुणवेदिभिः । ” इति । ' ६ अनल सादः = अग्निमान्द्यम् । ७ पलाण्डुगुणं प्रतिपादयति - नात्युष्णेति । ८ पलाण्डुभेदक्षीरपलाण्डुगुणमाह-स्निग्ध इति ' इति किष्यन् कितवाद् । रुचिष्यः = रुचिकरः, ' रुचिभुजिभ्यां किष्यन्, गुणाभावः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२८८ Digitized by Arya Sam स्सुश्रुत संहितायां - end eGangotri [ अ ० ४६ चुच्यूथिका तरुणी जीवन्तीबिम्बीतिकानन्दी भल्लातकच्छ-गलान्त्रीवृक्षादनीफञ्जीशाल्मली शेलु वनस्पतिप्रसवशरण कर्बु कोवि-दारप्रभृतीनि ॥ २४ ९ ॥

मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः । १ चुच्चूः- नाडिकाकारपत्रः, “ पालङ्कयवत्स्मृतश्चुच्चूः स इति वाग्भटः । यूथिका = ‘ जूही ' इति ख्याता, “ सितपीतनीलमेचकनाम्न्यः तु सङ्ग्रहणान्तकः ” काः ” 1 | तरुणी = ‘ सेवती ' इति ख्याता, जीवन्ती = जीवा कुसुमेन यूथ-जीवन्तीपटोलसदृशैः पत्रैरित्यन्ये । बिम्बीतिका, पाढासमानपत्रेलि ढल्हणः । ‘ भिलावा ' इति प्रसिद्धः छगलान्त्री = बृद्धदारुकः = कुन्दुरिका , वृक्षादनी, नन्दी = धत्रः, भल्लातकः ‘ भारंगी ’ इनि, शाल्मली प्रसिद्धा, शेलुः = श्लेष्मातकः, ‘ लिसोड़ा -- बन्दा, फञ्जी = भार्गी, सत्राः = न्यग्रोधोदुम्बरादिपञ्चक्षीरिवृक्षपल्लवाः, राणः प्रसिद्धः ' इति, वनस्पतिप्र-भेदः श्वेतकाञ्चनारो वा, कोविदारः, कर्बुदारः = श्लेष्मातक ' = रक्तकाञ्चनारः । २ जन्तुघ्नः = कृमिघ्नः । ३ क्षीरवृक्षा न्यग्रोधादयः, उत्पलानिनीलोत्पलादीनि तेषां पल्लवाः ४ पुनः र्नवा = श्वेतपुनर्नवा, वरुणः = वरुणवृत्तो याज्ञिकः तर्कारी । शुक्लैरण्डः, वत्सादनी = गुडूची = अरणिका, उरुबूकः = । ५ तण्डुलीयकः = ‘ चौलाई ' इति, उपोदिका = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

। अ ० ४६ ] gitized by Arya Samaj nai a hennai and eGangotri २८ ९ तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ॥ २५८ ॥

स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा । उपोदिका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्द्धनः ॥। २५ ९ ॥ सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तू को रोचनः सरः ॥ २६० ॥

चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्कया तण्डुलीयघत् ।

मण्डूकपर्णीसप्तलामुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा- ॥ - काकमाचीप्रपुन्ना डावल्गुजस तीनबृहतीकण्टकारिकाफलपटोलवार्त्ता-कुकारवेल्लककटुकिका केबुको रुबूकपर्पटककिराततिक्तकर्कोटकारिष्ट-कोशातकीवेत्रकरीराटरूपकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ॥ २६२ ॥

रक्तपित्तहराण्याहुहृद्यौनि सुलघूनि च । 7 ‘ पोई ' इति, अश्वबला = मेथिकाभेदः, चिल्ली = रक्तवास्तूकः । ब्राह्मीभेदः, ‘ वरमी ' इति लोके, सप्तला = सेडुण्डः, सुनिषण्णकः = सिरिवालिका १ मण्डूकपणीं ' पत्री ' चौपतिया ' इति, “ चाङ्गेरीसदृशैः पत्रैः सुनिषण्णश्चतुर्दलः । शाको जलान्विते , चतु-देशै चतुष्पत्रीति कथ्यते ॥ ” इति तल्लक्षणम् । सुवर्चला = सूर्यावर्तः, पिप्पली, गुडूची, गोजिह्वा = ' गोभी ' इति, काकमाची = ' मकोय ' इति, प्रपुन्नाडः = • ' पमाड़ ' इति, अवल्गुज: = ‘ वाकुची ' इति, सतीनः = वर्तुलकलायः, बृहतीकण्टकारिकाफलम् = बृहल्लघुभेदद्वयेन कण्टकारिकाफलम्, ' पटोलस्तिक्तकः पटुः ' इत्यमरः, लोके ' परवल ' इति, तस्य फलं पत्रं च गृह्यते, वार्ताकुः = वर्तुलफलो वृन्ताकः, ‘ बैंगन ' इति, कारवे-ल्लकः == ‘ करैला ’ इति ख्यातः, कटुकिका - अरण्यकासमर्दः, केवुकः = ग्राम्योऽरण्यश्च, ‘ केंड ' इति ख्यातः, उरुवूकः = रक्तैरण्डः, शुक्लैरण्डः पूर्वमुक्तः, पर्पटकः = ‘ पित्तपा-पड़ा ' इति, किराततिक्तक - भूनिम्ब:, ' चिरायता ' इति, कर्कोटकः = ‘ ककोड़ा ' इति अरि-ष्टः = निम्बः, कोशातकी = ' तोरई ' इति, वेत्रकरीरं = वेत्राग्रं, ' वेतकोपल ' इति, श्राटरूषकः == वासकः, ‘ अडूसा ' इति, अर्कपुष्पी = अर्कपुष्पसदृशी लता, ' अन्धाहुली ' इति ख्याता । २ मण्डूकपर्ण्यादीनां सामान्यगुणमाख्याति – रक्तेति निहृद्यानि । १ ९ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ३ हृदयाय हिता-

" सुश्रुतसंहितायां २ ९ ० Digitized by Arya Sama hna - and eGangotri [ अ ० ४६ कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ॥ २६३ ॥

वातलं नालिकौशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् ग्रहण्यर्शोविकारनी साम्ला वातकफे हिता ॥ उष्णा कषायमधुरा चौङ्गेरी चाग्निदीपनी ॥ २७३ ॥

१ यद्विधं = त्रिदोषघ्नमित्यर्थः । २ “ वायुं वत्सादनी हन्यात् " इति चरके गु-डूची वातहरा, इह कफपित्तहरा आख्याता । कम् । ३ कालशाकं == श्राद्धार्ह कालियाशा ४ कौसुम्भं = ' कुसुम्भ ' इति ख्यातस्य शाकम् ५ नालिकाशाकं - ' पटुआ ' इति ख्यातस्य शाकम् । ६ चाङ्गेरी = ‘ अमलोनिया । ' इति ख्यातस्य शाकम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar