सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 451–460

६ अ ० ४६ Pigitized by Arya Samaj pala ennai and eGangotri २ ९ १ लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बक-कुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ॥ २७४ ॥

अथ पुष्पवर्गः--कोविदारशणशाल्मली पुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च । वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपा-१ लोणिका - क्षुद्राम्लिका, जातुकं = शुक्ल शालपर्णीीं, त्रिपणिका - दुग्धिका, वनकार्पासी वा, पत्तूरं = शिरबालिकाभेदं शालिञ्चीशाकं वा, जीवकः एतन्नाम्नैव प्रसिद्धः, सुवर्चला = सूर्यावर्तभेदः, ‘ डोडी ' इति ख्याता, डुडुरकः इतिनाम्नैव ख्यातः, कुतुम्बकः = द्रोणपुष्प:, कुठिञ्जरः = कुरहञ्जनः, कुन्तलिका = चुच्चूसदृशा दीर्घपत्रा, कुरण्टिका = पीतझिण्टी | २ लोणिकादीनां सामान्यगुणं दर्शयति – स्वाद्विति । ३ राजक्षव कशाकं = कृष्णरा-जिकाशाकम्, शटीशाकं = गन्धमूली शाकम्, तद्विधं = राजक्षवकसदृशम् । ४ हरि-मन्थजं - चणकशाकम् । ५ पूतिकरअ: = कण्टकिक्करजः । इति शाकवर्गः । अथ पुष्पवर्ग: -६ वृषः वासकः, अगस्त्यः वकः, तयोः पुष्पाणीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२ ९ २ Digitized by Arya Samajसुश्रुतसंहितायां and eGangotri कानि क्षयकासापहानि ॥। २८१ ॥ [ अ ० ४६ आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ॥ २८२ ॥

करीरमधुशिग्रु कैरीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ॥ २८३ ॥

सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् ।

सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च । श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् ॥ २८७ ॥

किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ॥ २८८

मधुशिग्रुकरीराणि कटुश्लेष्महराणि च । र्क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफहराणि ॥ २८ ९ सृष्टमूत्रपुरी- ॥ १ करीरः- मरुदेशजः कण्टकिवृक्षभेदः, मधुशिग्रुः वृक्षः = बन्धूको रक्तचन्दनं वा । ३ श्रसनः = = रक्तशोभाञ्जनः । र्गुण्डीपुष्पम् । २ रक्त-= पीतशालः । ४ सिन्धुवारं = नि-५ सौरभ्यात् = सौगन्ध्यादित्यर्थः । ६ नागं = नागकेसरम् । ७ कुरण्टकं = झिण्टीपुष्पम् । ८ - अनुक्तमर्थमुपसङ्ग्रहीतुमभिधत्ते मनुक्तपुष्पजातं वृक्षोचितं वृक्षन्यस्तं स्तवकादिकं यथावृक्षं — यथेति । पुष्प-' उचितं तु भवेन्न्यस्ते ' इति मेदिनी । वृक्षानुरूपं जानीयात् । इति पुष्पवर्गः । अथोद्भिदशाकवर्गः । ९ क्षवकः = क्षत्रकभेदः, कुलेचरः = छत्रकभेदः, वंशकरीरः == वंशाङ्कुरः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ४३ अ ० ४६ Jigit ग षाणि च ॥ २ ९ ० ॥ सूत्रस्थानम् ।

" वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः । २ ९ ३ विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ॥ २ ९ २ ॥ उद्भिदानि पलोलेक्षुकरोषवेणुक्षितिजानि । तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च । इक्षुजं मधुरं कषायानु-रसं कटुकं शीतलं च । तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च ।

विड्भेदि गुरु रूक्षञ्च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् ।

१ विष्यन्दि == इलेष्मस्रावीत्यर्थः । २ पलालः = सस्यशून्यकाण्डादिः, इक्षुः प्रसिद्धः, करीषं = शुष्कगोमयम्, वेणुः - वंशकाष्ठादिः, क्षितिजानि = भूमिजातानि, उद्भि-दानि = उद्भिज्जानि छत्र कादीनीत्यर्थः । ३ तद्वत् = इक्षुजसदृशम् । ४ भूमिसदृ-शगुणमित्यर्थः। ५ पिण्याकः = यन्त्रादिपीडितसर्षपादिनिःस्नेहकल्कः, ' खली ' इति ख्यातः, तिलकल्कः = तिलपिण्याकः, स्थूणिकाशुष्कशाकानि = स्थूणिका वटकारूपाणि शुष्कशाकानि व्यवहृता ॥ ६ सिण्डाकी = ' पकौड़ी ' ' बचका ' इत्यादिनाम्ना ( ७७ परिजीर्णम् = अतिपक्वम् । ८ अकालविरोहि = यथास्वकाले नोत्पन्नम् । इत्युद्भिदशाकवर्गः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२ ९ ४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४६ कन्दानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः — विदारीकन्दशतावरीबिसमृणाल-शृङ्गाटककशेरुक पिण्डौलुकमध्वालुक हत्या लुककाष्ठालु कशङ्खालुकर-क्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ॥ २ ९ ८ ॥

स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका ॥ विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च रूक्षा माणकं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्त्तितम् ॥ ३०६ ॥ ।

स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुर्दकीलहा ॥ ३०७ ॥

अथ कन्दवर्गः-१ पिण्डालुकः = गोलालुकः, मध्वालुकः= रे = रोमशो दीर्घालुकः, काष्ठालुकः = कठिनालुकः, शङ्खालुकः = श्वेतालुकः मधुरालुकः , रक्तालुकः , हस्त्यालुकः = लोहिता-४ सुरेन्द्रकन्दः = वन्यालुको वज्रकन्दोवा । लुकः । २ स्तन्यवृद्धिकराणि == स्त्रीणां दुग्धवर्धकानि । ३ तस्याः = शतावर्याः । ५ वेणोः = वंशस्य, करीराः = मूलाङ्कुराः । ५ स्थूलः कन्दः = बृहदाकारः सूरणः स्यान्महापत्रः " इति भावप्रकाशोक्तः, ' मानकन्द सूरणः = लघुसूरणः, माणकः = " माणकः ' इति ख्यातः गुदकीलमर्श ७ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६ उ-अ ० ४६ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः । २ ९९ कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ॥ ३०८ ॥

अथ लवणानि— सैन्धवसामुद्रविड सौवर्चलरोम कौद्भिद प्रभृतीनि लवणानि यथो-त्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वा-दूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ॥ ३१३ ॥

हन्तीति गुदकीलहा । १ वाराइकन्दः प्रसिद्धः, एतदभावे - " वाराहीणामभावे तु ‘ चर्मकारालुको मतः ” । २ मस्तकमज्जानः = तालादिवृक्ष शिरोऽग्रमज्जानः, मज्जा ‘ गिरी ' इति = सम्यङ् न । ३ त्याज्यकन्दानाह – बालमिति । सम्यङ् न रोहति प्रादुर्भवतीत्यर्थः । इति कन्दवर्गः । अथ लवणवर्ग: -४ सैन्धवं प्रसिद्धम्, सामुद्रं = दक्षिणसमुद्रसमीपजातम्, बिडं = कृत्रिमलवणम्, सौवर्चलं: = 1 = कृष्णलवणम्, रोमकं = पांशुलवणं शाकम्भरीदेशोत्थम्, श्रद्भिदं = मार्गा- = ५ वातानुलोमनं साम्भरिलवणम्, प्रभृतिग्रहणादूषरोत्थादीनि बोध्यानि । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२ ९ ६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४६

यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः गुल्माशग्रहणी दोषप्रतिश्यायविनाशनाः ॥ क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः ॥ ३२२ ॥

वृतवातस्य स्रोतःशुद्धिकरत्वेन प्रवर्तनम् । १ व्यवायि = अपक्कमेवाखिलं पश्चान्मद्यविषयवद्दे इस्थमेव पाकपरिणामि | देहं व्याप्य टिकाऽऽह्वयं = पाकाभिनिर्वृत्तत्वाद् गुटिकाभूतं २ उत्क्लेदि = श्राद्रीं भावकारि । ३ गु-लवणम् । ४ ऊषसूतम् = ऊषः क्षारमृ. तिका, ततः सूतं जातमूषसूतम्, बालुकैलं - बालुकाः भवं बालुकैलम् । ‘ इलोवीं वाग् वुधस्त्री गौः ' इति हेमचन्द्रः सिकतास्तन्मयी । शैलमूलाकरोद्भवं इला पृथ्वी तंत्र लावस्थितखनिजोत्पन्नम् । ५ यवक्षारः = यवशूकोद्भवक्षारः, स्वर्जिकाक्षारः = = पर्वतमू सर्जि • · क्षारः, ‘ सब्जीखार’इति लोके, ऊषक्षारः प्रसिद्धः, पाकिमक्षार: - पाकेन पाकविधावुपदिष्टः पानीयः प्रतिसारणीयश्च, टङ्कणक्षारः = निर्वृत्तः क्षार-समौ = अग्निसदृशतीक्ष्णावित्यर्थः । व्रणस्य लेखनमिति ‘ सोहागाखार’इति । ६ बोध्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar वह्नि

अ ० ४६J Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् ।

चक्षुष्या मरणयः शीता लेखना विषसूदनाः । २ ९ ७ पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ॥ ३३० ॥

१ सुवर्णादीनां गुणमभिदधाति - सुवर्णमिति । २ वज्रेन्द्रः = हीरकः, वैदूर्यं = । विडालनेत्राभो दर्शयति - धान्येष्विति मणिभेदः । ३ अनुक्तद्रव्यज्ञानोपायं ४ अप्रमेयत्वात् = अपरिसंख्येयत्वात् श्रानन्त्यादिति यावत् । ५ आस्वादतः = मधुरादिरसविशेषतः, भूतगुणैः = द्रव्यारम्भकभूतगुणैर्वीर्यविपाकादिभिश्च । ६ उक्तेषु. धान्यादिवर्गेषु प्रधानानि द्रव्याण्यभिधत्ते – षष्टिकेति । ७ वर्मिः = महाशकलो CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२ ९ ८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ४६

रोहितभेदो मत्स्येषु प्रधानतम इत्यर्थः । २ पर्यागतं = परिपक्वम् । १ मध्वासवौ = माद्दकद्राक्षाऽऽसवौ । इति लवणादिवर्गः । अथ कृतान्नवर्गः--तान्नमित्यर्थः । ३ संस्कृतान्नानां गुणं विशिनष्टि - अत इति । ४ कृतान्नम् = श्रग्निद्वारा पाचि-५ भृष्टशा लिभवा लाजा इत्युच्यन्ते, तैः साधितो तदुक्तम्— “ लाजैर्वा तण्डुलैर्मृष्टैर्लाजमण्डः प्रकीर्तितः ” । मण्डस्तु— मण्डो लाजमण्डः । सिद्धो मण्डस्त्वसिक्थकः ” । सिक्यो भक्तावयवस्तेन रहितोऽसिक्थक “ नीरे चतुर्दशगुणे इत्यस्यार्थः । तन्त्रान्तरे त्रिविधं मण्डमाइ— “ मण्डस्तु त्रिविधो ज्ञेय टैरभृष्टैश्च तण्डुलैः परिसंस्कृतः । च् तुस्त्रिंशद्गुणं भक्तात् एकद्वित्रिपरिस्रुतः । लाजैर्भू-६ पिप्पलीशुण्ठीमिलितो लाजमण्ड पूर्वः पूर्वी लघुहिंतः ॥ ” इति । इत्यर्थः । ७ विलेपी— “ विलेपी घनसिक्था स्यात् सिद्धा नीरे चतुर्गुणे ” इति । ८ अत्र — ' बस्तिसंशोधनी वृष्या ज्वरातीसारयोहिंता । ' इति पाठान्तरम् । ९ अम्ला = श्रम्लादिभिः कृतसंस्कारा इत्यर्थः । ' विलेप्यग्ला च CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ६ ०४६ ॥ I सूत्रस्थानम्

सुविन्नो निस्तुषो भ्रष्ट ईषत्सूपो लघुर्हितः । २ ९९ स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् ॥ ३५० ॥

दुर्जरा’इत्यत्र ‘ यवाग्वस्ताश्च दुर्जराः ' इति श्रीहाराणचन्द्रः पठति व्याख्याति चताःपूर्वोक्ता मण्डाद्यात्मका यवाग्व एवेत्यर्थः । चकारोऽवधारणार्थः, न तु ताः, पृथग् यवाग्वश्चेति वाक्यार्थः मते पेयालक्षणम्- " चतु-। १ पेया अत्र यवागूः, पेयायवाग्वोर्भेदवादिनां दशगुणे नीरे रक्तशाल्यादिभिः कृता । द्रवाधिका स्वल्पतिक्या पेया प्रोक्ता भिषग्वरैः ॥ ” इति भक्तावयवरहितो मण्डः, पेया यवाग्वपरपर्याया । २ यवागूः - पेया । एतेन भक्तावयवसमन्विता विरलद्रवा, विलेपी बहुभक्तावयवा लेह्या पृथग् द्रवरहितेति भेद-त्रयमेतच्छ्लोकोक्तं बोध्यम् । ३ पयसि संस्कृतस्तण्डुलः पायसः । ४ तिलतण्डुल-माषपक्का कृशरा । ५ श्रोदनगुणं दर्शयति — धौत इति 1 । धौतः = प्रक्षालितः, विमलः = कण्डनादि • नाऽपगतमलः, सुप्रस्रुतः = सुष्ठु गालितमण्ड: । ७ भृष्ट-। ६ स्विन्नः = सम्यक्पक्कः स्तण्डुलोऽस्येति भृष्टतण्डुलः, भृष्टतण्डुलसाधित श्रोदन इत्यर्थः । ८ संस्कारविशेषेण ९ गोरसः = दधि द्दिदलगुणमाह – सुास्वन्न इति । तत्र ईषद्भृष्ट इति सम्बन्धः । तक्रं च, न तु क्षीरम्, ‘ गोरसो दधि तक्रं च ' इति हैमात् । " शाकाम्लपलपिण्याककुल-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

ennai and eGangotri " सुश्रुतसंहित ] hai ३०० Digitized by Arya Samaj [ अ

तदेव ' शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् । अ ० ४६ ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः ॥ ३५६ ॥

प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः वातपित्तश्रमहरो हृद्य मांसरसः स्मृतः ॥ ३५ ९ ॥ स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम्

भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् । त्थलवणामिषैः । करीरदधिमाषैश्च प्रायः १ प्रदिग्धत्वेन सिद्धस्य मांसस्य गुणं वक्ति क्षीरं विरुध्यते ॥ ” इति तन्त्रान्तराच्च । - तदेवेति । २ परिशुष्कम्– “ सिक्तं बहुघृते भृष्टं मुहुरुष्णाम्बुना परिशुष्कं तदुच्यते ॥ ” इति । ३ श्रादावुल्लुप्तमतिच्छिन्नं मृदु । जीरकाद्यैर्धनं मांसं पिष्टत्वं तस्मात्, ' उल्लुप्तम् ' इति पाचकाः पश्चात्पिष्टं तस्य भाव उल्लु-प्रोतं = लोहादिशलाकाऽऽरोपितम् सूपकारा वदन्तीति शेषः । ४ शूलिका-। ५ स्नेहधान्याम्लतक्रादिना प्रदिग्धमित्यर्थः ६ भर्जितादिनां लक्षणम्– “ भर्जितं स्याद् । दिकृतं पिष्टं दधिदाडिमसौरभैः ॥ सिद्धं घृतादौ तु पिष्ट्वा यत्साधितं पुनः । अपूपा-दिषु यत्पक्वं प्रतप्तं तदुदाहृतम् ॥ पिशितं साज्यैस्तथाऽजाजीसामुद्रमरिचैरपि सौरभैर्लिप्तं । श्रङ्गारा-कल्कलिप्तं च कन्दुपाचितमुच्यते ॥ ” परिशुष्कमुक्तम् कन्दुपक्कं मधु प्रभम् । राजिका विश्रुतम् ” इति परिशुष्कल क्षणस्याग्रे बोध्यम् । “ तदेव गोरसादानं प्रदिग्धमिति सिक्त्वा सिक्त्वाऽम्बुधाराभिर्विधूमेऽग्नौ प्रतापयेत् । “ हिङ्गुद ॥ फलाम्लेनापि के परिक्षिप्तं शूले निष्पोडितं ततः । यत्पक्वं शूल्यं तत्सौर-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar