सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 461–470

अ ० ४६ Bigitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । ३०१ आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्द्धनः ॥ ३६१ ॥

सं तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागखाडवः । भान्वितम् ॥ ” इति । ईदृशम् = एवंविधं तैलसाधितं मांसम् । १ श्रध्यायनः = स्मृतिस्वरहीनज्वरक्षीणकृशात्परेतसां स्वास्थ्यकरः, संहननः क्षतोरसां भग्नविश्लिष्ट-सन्धीनां च सन्धानकरः, शुक्रदः = अल्परेतसां वीर्यवर्द्धकः, बलवर्धनः = श्रोजोहीनानां बलवृद्धिकरः । २ संस्कृतः -- घृतादिना भर्जितः । ३ सौरावः - रसस्योपरितनः स्वच्छो भागः ‘ शो रखा ' इति ख्यातः । ४ खानिष्कः = अतिशुष्क मांसपिष्टः, वेसवार भेदो वा । “ अनस्थि पिशितं पिष्टं स्विन्नं गुणघृतान्वितम् । कृष्णामरिच संयुक्तं वेसवार इति स्मृतः ” । आत्रेयस्तु— “ चित्रकं पिप्पलीमूलं पिप्पलीचव्यनागरम् । धान्याकं रजनीश्वे-ततण्डुलाश्च समांशकाः । वेसवार इति ख्यातः शाकादिषु नियोजयेत् ॥ ” इति । ५ यूषः = “ अष्टादशगुणे नीरे शिम्बीधान्यश्शृतो रसः । विरलान्नो घनः किञ्चित्पेयातो यूष उच्यते । ” इति शार्ङ्गधरसंहिताऽनुसारेण चतुर्दशगुणे जले मुद्गादिसाधितो यूषो बोध्यः । कृतः लवणस्नेहकटुकादिः संस्कृतः, अकृतस्तैरसंस्कृतः कृताकृतः । ६ स = मुद्गयूषः, दाडि -ममृद्वीकायुक्तः ‘ रागखाडव ' इति व्यवहारोपयोगिनामा स्यात् । अन्योऽपि रागखाडवः ---“ श्रममात्रं त्वचाहीनं द्वित्रिर्वा खण्डितं ततः ।...... सुपक्वं च समुत्तार्य मरीचैलेन्दु-वासितम् । स्थापितं स्निग्धमृदभाण्डे रागखाण्डवसज्ञितः " ॥ अपि च- " क्वथितं तु गुडोपेतं सहकारफलं नवम् । तैलनागरसंयुक्त विज्ञेयो रागखाडवः ॥ ” इति बोध्यः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३०२ Digitized by Arya Samaj Four ennai and eGangotri [ अ ० ४६ Sa सुश्रुतसंहितार्थी jennai. रुचिष्यो ल पाकश्च दोषाणां चा विरोधकृत् ॥ ३६८ ॥

श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् ।

१ तूणी प्रतूणी च वाऩरोगः । तत्र तूणीप्रतूणीलक्षणं वक्ष्यति निदाने– “ अधो याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता । भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूणीत्युपदिश्यते । गुदोपस्थोत्थिता या वेदना सैव प्रतिलोमविसर्पिणी । वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता काम्बलिकौ यूषविशेषौ । तत्र खडो द्विविधः - सतक्रशमीधान्यः सतक्रशाकश्च ॥ ” इति । २ खड़-‘ सतक्राणि शमीधान्यानि स्निग्धानि सप्राहकाणि खलानि ” इति । डलयोरभेदात् । तदुक्तम्-‘ खलः ’ ‘ खढ ’ इति पर्यायौ । सतक्रशाकस्तु – “ कपित्थतक्रचाङ्गेरीमरिचाजाजिचित्रकैः ।

नलः– “ तिलं सुलुञ्चितं कृत्वा पिष्टं क्षीरे त्र्यहोषितम् । पटे पूतं पचेद्धीमानार्द्रकावापितेः घृते ॥ मरिचाजाजिसामुद्रैर्युक्तस्तिलखडो भवेत् ” । " दधिमस्त्वम्ल सिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः । पुनः सौवर्चलाजाजीबीजपूरकसौरभैः । संयोज्यमथितः स्वच्छ एष काम्बलिको भवेत् ॥ ” इति । ३ दाडिमाम्लादिसाधितयूषगुणं निर्दिशति - बल्य -CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

1 I अ ० ४६ bigitized by Arya Sama सूत्र नम् and eGangotri

रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी । ३०३ इति । १ खडाः पूर्वोक्तलक्षणाः, खडयूषसिद्धा यवाग्वः खडयवाग्वः, षाडवा: = मधुराम्लयैव्यकृताः, तल्लक्षणम् - " स्पष्टाम्लमधुरोऽस्पष्ट कषायलवणोषणाः । अतिक्ताः षाडवाः कोलक्कुलत्थवदरैः कृताः ॥ ” इति कोलकपित्थवदरैरिति पाठान्तरम् । पान-" कानि = द्राक्षाऽम्लिकाऽऽदिकृतानि पेयानि, तलक्षणम् – “ द्राक्षामधूकखर्जूरकाश्मर्यः सपरूषकाः । तुल्यांशैः कल्पितं पूतं शीतं कर्पूरवासितम् ॥ पानकं पञ्चसाराख्यं दाह-तृष्णानिवर्तकम् । त्रिजातमरिचाद्यैस्तु संस्कृताः पानकास्तथा ॥ ” इति । अन्यदपि आम्रादिफलपानकं मत्कृतदानदीपिकायाष्टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । २ कटुकैः शुष्ट्यादिभि-विंनेत्यर्थः पिण्याकविकृतिः पिण्याकपिष्टकादिः, । ३ तिलविकृतिः लड्डुकादिः, विरूढकम् = अङ्कुरितं विगतरोहं वा मुद्गादि । ४ सिण्डाकी = शुक्तेष्वनासुतार्दो प्राक्कथिता । ५ वटकानि = सिण्ड ( कीवटकानीत्यर्थः । ६ रागः– “ सितारुचकसि-न्धूत्थैः सवृक्षाम्लपरूषकैः । जम्बूफलरसैर्युक्तो रागो राजिकया कृतः ॥ ” इति । ७ रसा-ला = शिखरिणी, तल्लक्षणम् – “ सचतुर्जात काजाजिससितार्द्रकनागरम् । रसाला स्याच्छिखरिणी संघृष्टं ससरं दधि " ॥ अपि च- " अर्धाढकः सुचिरपर्युषितस्य दध्नः खण्डस्य षोडशपलानि शशिप्रभस्य । सर्पिःपलं मधुपलं मरिचं द्विकर्ष शुण्ठ्याः पला-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३०४ Digitized by Arya Sama रमुक्षुतसंहितायां mand eGangotri [ अ ० ४६ स्नेहेनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ॥ ३८४ ॥

त्रियेणोपहितो मलदोषानुलोमनः । गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् तदेव खण्डमृद्वीका शर्करासहितं पुनः । ॥ ३८८ ॥

सौम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ॥। ३८ मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् । ९ ॥ परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः । ॥ ३ ९ ० ॥ पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ॥ ३९ १ ॥ इति कृतान्नवर्गः । र्धमपि चार्धंपलं विढस्य || सूक्ष्मे पटे सुविमले संस्था । एषा वृकोदरकृता सरसा रसाला मृदुपाणिघृष्टा कर्पूरधूलिसुरभीकृतपात्र-" इति । स्नेहनमिति १ सगुढदधिगुणमाख्याति— । २ सक्तुमन्थमभिधत्ते — सक्तव इति । सक्तुः प्रकीर्तितः ” इति । ३ वर्गत्रयेण अम्लस्नेहगुढत्रितयेण " यवतण्डुललाजादिचूर्णे नुलोमनः = मलमूत्रनिस्सारणः । ४ तदेव = गौढमेव उपहितो युक्तः, मलदोषा-। ५ साम्लं = = 1 तिन्तिडीकादि द्रव्यसहितम्, सतीक्ष्णं मरिचादितीक्ष्णद्रव्योपहितम् स्यात् = भवेद्, निरत्ययं श्रेष्ठमित्यर्थः ।, सहिमं कर्पूरयुतं तसिल्प्रत्ययः । पानकं ६ सर्वतः = सर्वस्मिन् पानके । सप्तम्यर्थे इति कृतान्नवर्गः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३६ अ ० ४६ Digitized by Arya Sama सूत्रस्थानम् f Chennai and eGangotri ३०५ वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यौन् रसवोर्यविपाकतः ॥ ३ ९ २ ॥

मधुमस्तक संयावाः पूपा ये ते विशेषतः । मधुमस्तकसंयावाः गुरुवो बृंहणाचैव मोदकास्तु सुदुर्जराः ॥ ३ ९ ६ ॥

हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः । अथ भक्ष्यवर्गः— १ भक्ष्यान् = लड्डुकादीन् । २ श्रदाहिनः = ईषद्दाह सञ्जननाः । ३ घृत-पूराः = ‘ घेवर ' इति ख्याताः । तल्लक्षणम् - " मर्दितां समितां क्षीरनारिकेरसितादिभिः । श्रवगाह्य घृते पक्को घृतपूरोऽयमुच्यते ” ॥ समितां = गोधूमचूर्णम् । प्रकारान्तरम् - गोधू-मचूर्णं सूक्ष्मं च स्वच्छं तस्मिन् घृतं क्षिपेत् यावत्तत् पिण्डतां गच्छेत् पश्चाद्दग्धे विम · दयेत् ॥ फेनयित्वा द्रवीभूते ततः पात्रे घृतं न्यसेत् । सशब्दे सुधृते तप्ते तस्य धाराम · पासृजेत् ॥ यावच्च व्याप्य तत्पात्रं प्रसरेद् घृतपूरकः । यत्किञ्चित्ताम्रतां याले खण्डपक्के निमज्जयेत् ॥ ” इति । ४ गुडेन संसृष्टाः पूपागौडिकाः । ५ ' समिता वेष्टिता मध्ये मधु दत्त्वा शृता धृते । मधुमस्तकमुद्दिष्टम् " । अपि च- " मधु तैलघृतैर्मध्ये वेष्टिताः समिताश्च याः । मधुमस्तकमुद्दिष्ट तस्याख्या परिमार्जनम् ॥ ” इति मधुमस्तका एव मधु-शीर्षका बच्यन्ते इति उल्तणः । तत्र मधुशीर्षकलक्षणमाह नलः – विमर्थं समिताचूर्णं मृदुपाकं गुढान्वितम् । घृतांवगा हे गुडिकां वृत्तां पक्वां सकेशराम् ॥ सौगन्धिकाधिवासां चैव च कुर्यात्पूपलिकां बुधः । स एव खण्डसंयावः सिताम्रातमपूरितः । मातुङ्गात्वचा वेष्टितो मधुशीर्षकः ॥ ” इति । संयवः - संयावस्तु घृतक्षीरगुडरोधूमपाकजः ” । “ समितां संया-घृतदुग्धेन मोदयित्वा सुशोभनाम् । पचेद् घृतोत्तरे स्वन्डे क्षिपेद् भाण्डे नवेततः । घोऽसौ युतश्चूर्णैः खण्डलामरिचार्द्रकैः ॥ इति । पूपाः = ' पूआ’इति ख्याताः । ६ सट्ट-कः— “ लवङ्गव्योषखण्डैस्तु दधि निर्मथ्य गालितम् । पक्कं दाडिमसंयुक्तं चन्द्रचूर्णव-२० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation nnai and eGangotri ३०६ [अ ० ४६ वाता पहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्दनः स्मृतः ॥ ३ ९ ८ ॥

विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः 1 बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः ॥ ४२३ ॥

चूर्णितम् । सट्टकं पाचका आहुः ॥ ” इति । १ विषयन्दनः– “ आमगोधूमचूर्णं च सर्पिः क्षीरगुडान्वितम् । नातिसान्द्रो नातिघनोविष्यदो नाम नामतः ॥ इति । २ समिता गोधूमचूर्णं तत्कृताः सामिता इति फेनकादिविशेषणम् । ३ फेनकाः – “ विमर्थं विमलां शुक्लां समितां नातिशर्कराम् । संवेष्टनाय गर्भार्थं खरपाकं घृते पचेत् । फेनकं फेनस-ङ्काशं सम्पूर्णंशशिसन्निभम् ॥ ” इति । ४ पूर्णाः = पूरितगर्भाः । ५ सम्पूर्णाः = सम्पू · रितगर्भाः । ६ पल्लं तिलचूर्णे गुडाद्युपेतं तेन कृता: पाललाः । ‘ पललं तिलचूर्णे च इति मेदिनी । ७ पिष्टकं तण्डुलचूर्णं ' तेन कृताः पैष्टिकाः । ८ विदला मुद्गादयस्तैः कृता वैदलाः । ९ सृष्टमारुताः = बहुवाताः । १० कूर्चिका क्षीरविकृतिस्तया विकृता विविधप्रकाराः कृताः कुचिकाविकृताः । ११ विरूढककृताः = अङ्कुरितमुद्गादि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३ अ ० ४६ Bigitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् ।

कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ।

लाजाच्छद्येतिसारन्ना दीपनाः कफनाशनाः । ३०७ बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ॥ ४१३ ॥

सन्धानकृत्पिष्टमामं “ ताण्डुलं कृमिमेहनुत् ।

कृताः । १ कपालः खर्परः, अङ्गारः ज्वलदङ्गारस्तत्र पक्का: कपालाङ्गारपक्काः मण्डका • दिकर्कटीप्रभृतयः । २ किलाटः - नष्टक्षीरभागः, तदुक्तम् — “ नष्टदुग्धस्य पक्कस्य पिण्ड: प्रोक्तः किलाटकः । ” इति । आदिशब्दादामिक्षातकादयः, तैः सह वर्तमानाः सकिला-टादयः । ३ “ अर्द्धस्विन्नाश्च गोधूमा अन्ये च चणकादयः । कुल्माषा इति कथ्यन्ते ” इति । ४ वाट्यः = भृष्टयवादिकृतः । ५ धानाः = भृष्टयवाः, उलुम्बाः = अग्निप-क्काश्चणकादिसिम्बा: ‘ होरहा ' इति ख्याताः । ६ सक्तवः = भृष्टयवचूर्णानि । ७ विप-र्ययात् = नातिखरत्वाद् ८ इति ख्याताः । मृदुरित्यर्थः । पृथुकाः = चिपिटकाः, ‘ चिउड़ा ' ९ सक्षीरभावात् = क्षीरयोगात् । १० श्रमम् = अपक्कम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ३०८ [ अ ० ४६ द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य तु ।

अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः ।

१ अत्र – “ यदा कारणमासाद्य भोक्तृणां छन्दतोऽपि वा । भक्ष्यादयः प्रकल्प्याः स्युस्तदा सुनिपुणो भिषक् ॥ द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य तु । अनेकद्रव्ययो • नित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ॥ ” इति श्रीहाराणचन्द्रस्त्रीकृतपाठः । २ यथाका-रणं = यथादोषादिप्रकोपम्, आसाद्य = प्राप्य, भोक्तृणां छन्दतः = अभिलाषतः अनैक-द्रव्ययो नित्वाद् भक्ष्यादीनामिति शेषः ३ शास्त्रतः = शास्त्रानुसारेण, तान् = द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् । ४ विनिर्दिशेत् = गुणत उपदिशेदित्यर्थः । इति भक्ष्यवर्गः । अथानुपानवर्गः– ५ अन्नादनु पश्चात्पीयन्ते इत्यनुपानानि श्राहारमनु लक्षीकृत्य पीयन्ते यानि तान्यनुपानानि वा । ६ विहताः = उद्वेजिताः । ७ प्रणयीभवन्ति = अभिलाषिणो भवन्ति । ८ यथेष्टं = यथेप्सितम्, अम्लतृप्तस्य मधुरं मधुरतृप्तस्याम्लं_पथ्यम् अनु पानं प्रवदन्तीत्यर्थः । ९ अनुपानद्रव्याणि सङ्गृह्योपपादयति – शीतेत्यादिना । १० अम्भः = श्रन्तरिक्षं जलम् । ११ अत्यन्तोष्णस्य भल्लातकस्य तैलं विनेत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

1 अ ० ४६ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते । ३० ९ क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ॥ ४२७ ॥

तत्र पूर्वसस्यजातीनां बदराम्लं, वैदलानां धान्याम्लं जङ्घा-लानां धर्व्वजानां च पिप्पल्यासवः, विष्किराणां कोलबदरासवः, प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः, गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः, प्रसहा-नामश्वगन्धाऽऽसवः, पर्णमृगाणां १० कृष्णगन्धासवः, बिलेशयानां १ सुखोदकं = मन्दोष्णजलम् । २ सन्तापः = अग्न्यादितापः । ३ भाप्यम् = उच्चैर्भा षणम् । ४ समशिन मधुना मिश्रमुदकं मधूदकम् । ५ चित्रं = त्निग्धरूक्षोष्णमधुरा-द्यनेकविधम् ७ विषार्तिषु = विष-। ६ शेलुः = श्लेष्मातकः, ‘ लिसोड़ा ' इति ख्यातः । पीडासु । ८ पूर्वसस्यजातीन = शालिवर्गपठितानामन्नसमूहानामित्यर्थः । ९ धन्वजानां = मरुदेशजानां मृगाणां, वर्तकादीनां पक्षिणां वा । १० कृष्णगन्धासवः = शोभाञ्जनासवः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४६ ३१० सुश्रुतसंहिताया-फलसौरासवः, एकशफानां त्रिफलाऽऽसवः, अनेकशफानां खदिरा-सवः, कूलचरार्णा शृङ्गाटककशेरुकासवः, कोशवासिनां पादिनां च स एव, प्लवानामिक्षुरसासवः, नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः, सामुद्राणां तु मातुलुङ्गासवः, अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः, कपायाणां । दाडिमवेत्रासवः, मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः, तालफलादीनां धान्याम्लम्, कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः, पिप्पल्या-दीनां श्वदंष्ट्राव सुकासवः; कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः, चुच्चुप्रभृ-तीनां लोध्रासवः, जीवन्त्यादीनां त्रिफलाऽऽसवः, कुसुम्भशाकस्य एव मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः, तालमस्तकादीनामम्लफला- स सवः, सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च, तोयं वा सर्वत्रेति॥४३२ ॥

• भवन्ति चात्र ।

98 ११ तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्य सेवितम् ॥ ४३७ ॥

१ फलानि दाडिमादीनि साराः शालसारादयस्तेषामासवः गादीनामनेकशफानामित्यर्थः । फलसारासवः । २ छा-३ कषायाणां = क्षीरवृज्ञादिफलानाम् । ४ मधुराणां द्राक्षाऽऽदीनां फलानां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः शर्कराऽऽसवः मित्यर्थः । ६ श्त्रदंष्ट्रा = गोक्षुरकः । ५ कटुकानां फलाना-त्यर्थः, वसुकः = बुकः । ७ तालमस्तकमज्जादीनामि-1 ८ आरनालं = काञ्जिकम् । ' ९ माहेन्द्रम् = आन्तरिक्षमित्यर्थः । १० यत्तो-यं = नदीनदसरस्तडागादिजलम् । ११ दोषवद = वातादिदोषकरम् अदोषम् । १३ परम् अतिंशयेन सदोच्यते सर्वदा कथ्यते इति सम्बन्धः ॥ १२ १४ सुखम् अनुपा- = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar