सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 491–500

१ अ ० १ ] 1 न Sar नदानस्थानम् ३३१-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

न्तरायामबहिरायामभेदेन अपतानकस्य त्रैविध्यमभिदधाति - कफेति । तासु धमनीषु । १ धनुःस्तम्भसंज्ञकमन्तरायामं दर्शयति – धनुरिति । २ स्नायुप्रतानं = लतावदनेक-प्ररोहं स्नायुजालम् । स्नायुशब्दस्योपलक्षणत्वात् सिराकण्डयोरपि ग्रहणम् । तदु-क्तम्– “ महाहेतुर्बली वायुः सिराः सस्नायुकण्डराः । मन्यापृष्ठ श्रिता बाह्याः संशो-ध्यायामयेद्वहिः । ” इति । ३ विष्टब्धाक्षः = निश्चलनेत्रः, स्तब्धहनुः = विवृतास्यत्वेन संवृतास्यत्वेन वा स्तब्ध-कण्ठकपोलसन्धिः । तदुक्तम् - " जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः । कुपितो हनु-मूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् । करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् ॥ ” इति । तीव्रवेदनाभिः परोततया भग्ने इव पार्श्वेऽस्येति भग्नपार्श्वः । ४ आयामं धनुर्वदान-मनम्, अन्तरं क्रोडदेशमभिलक्ष्यीकृत्येत्यभ्यन्तरम्, अभ्यन्तरमायामम् अभ्यन्तरायामं, नोडेन नतमित्यर्थः । ५ बाह्यस्नायवः पादमूलपिण्डिकाकटीपृष्ठग्रीवापश्चिमभागाश्रयाः, तासां प्रताने तिष्ठतीति बाह्यस्नायुप्रतानस्थः, बाह्यायामं = पृष्ठेन नतम् । तदुक्तमात्रे-येण— “ चापवन्नम्यमानस्य पृष्ठतो नीयते शिरः इति । ” , ६ एकः कफान्वितेन वातेन, द्वितीयः पित्तान्वितेन, तृतीयः केवलवातकृतेन चतुर्थोऽभिघातेन प्रतिपादयति - गर्भेति ॥ ७ अपतानकस्यासाध्यत्वं

३३२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० १

१ पक्षाघातलक्षणमाह — अध इति । एकतरकाचार्धधमनीरूर्ध्वाधस्तिर्यग्गता यदा मातरिश्वा वायुः प्रपद्यते श्राश्रयति, तदाऽन्यतरपक्षस्य बाहुकक्ष पाइवोंरुजङ्घाऽऽदिविभा-गेनार्धशरीरस्य सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् इन्ति निरीहं करोति । अत्र धमनीशब्देन सि-रास्नाय्खोरपि परिग्रहः । तथा चात्रेयः – “ गृहीत्वाऽर्व शरीरस्य सिरास्नायू विशोष्य च ” इति । २ पतति = शय्याशायी भवतीत्यर्थः । ३ पक्षाघातस्य साध्यासाध्यत्वं प्रतिपादयति शुद्धेति । ४ क्षय हेतुकं = धातुक्षयकुपितवातजम् । ५ अपतन्त्रकलक्षणमाह - वायुरिति । ६ शङ्खौ = भ्रुवोः पुच्छान्तयोरुपरि कर्णल-लाटयोर्मध्ये मर्मद्वये । ७ कूजति = कपोत इव शब्दं करोति । तदुक्तम् - " कपोत इव कूजेच्च निःसंज्ञः सोऽपतन्त्रकः । स एव चापतानाख्यः ” । एतद्वचनेन वाग्भटमतेऽ पतन्त्रकोऽपतानकश्चैक एव व्याधिरिति ब्रवीति— बोध्यम् । ८ मन्यास्तम्भलक्षणं दिवेति । आसनमुपवेशः, स्थानमूर्ध्वभवनम्, स्वप्नासमस्थानेति पाठे श्रसमे उपधा नादौ शिरसः स्थितिरसमस्थानम्, विकृताध्वनिरीक्षणं वक्रमार्गावलोकनम्, तेः श्लेष्मणाऽऽवृतः स एव वायुः मन्यास्तम्भं प्रकुरुते । मन्या = I = ग्रीवापश्चाच्छिरा, " मन्या CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Arya Sam मानस्थान arpai nai and eGangotri ३३३ १ ET य : T

यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नैत्रमाविलम् ।

पण प्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा याऽनिलार्दिता । १० सक्थनः क्षेपं निगृह्णीयाद् गृध्रसीति हि सा स्मृता ॥७४ ॥

पार्श्वशिरोगलात् ” इति । १ श्रदितस्य निदानपूर्वकं लक्षणं निर्दिशति – गर्भिणीति । २ विषभात् = नतोन्नतात्, शयनात् = ग्रीवाऽऽदिवैपरीत्यशयनाद् उपधानाद्वा । “ विष-मादुपधानाच्च " इत्यष्टाङ्गहृदयम् । ३ चिबुकं = मुखकुहरस्याधोभागः । ४ मुखार्धवच्छरीरार्ध व्यापकोऽप्यर्दितः । तदुक्तं चरके - " अर्धे तस्मिन् मुखार्थे वा केवले स्यात्तदर्तितम् ” इति । ५ वाक्सङ्गः = वचसोऽनिर्गमः, नेत्रादीनामित्यत्र श्रादिशब्दाद् गण्डनासादीनां परिग्रहः । ६ श्रस्य पूर्वरूपं व्याचष्टे — यस्येति । अग्रजः = पूर्वभावी । ७ अदितस्यासाध्यत्वं वक्ति— क्षीणेति। ८ बाढमतिशयेन, त्रिवर्ष ' त्रिवार्षिकम्, अतीत वर्षत्रयमिति यावत् । ' वर्षाल्लुक् च ' इति ठञ् तस्य लुक् च । ९ गृध्रसीलक्षणमाइ पार्ष्णति । पार्ष्णिः = गुल्फ पाश्चात्याधोभागः, कण्डरा - स्थूला स्नायुः । निगृह्णीयात् १० सत्रश्नः = गुल्फादिविटपान्तभागस्य, क्षेपं = पादन्यासप्रवर्तकं शक्तिसचारं, = अवरुन्ध्यात् सा ' गृध्रसी ' कथ्यते । व्याधिरयं नितम्बादारभ्य पाष्णि-, पर्यन्तं भवति । गृध्रसी । तदुक्तं चरके - " स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३३४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-तेलं प्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा बाहुष्पृष्ठतः । [ अ ० १ बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृताः ॥ ७५ ॥

न्यस्ते विषमं पादे

११ ' अंसदेशस्थितो वायुः शोषयित्वांऽसबन्धनम् । स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः || " इति । १. गृध्रसी सदृशीं विश्वाचीं ब्रवीति-तलेति । तलं हस्तस्योपरिभागः, बाहुपृष्ठत आरभ्य हस्ततलं लक्ष्यीकृत्याङ्गुलीनां याः कण्डरास्ताः सन्दूष्य बाह्वोर्ग्रहणाकुञ्चनादिकर्मक्षयकरी ' विश्वाची ' उच्यते । बाह्वोरिति द्विवचनं सामान्यापेक्षया, कदाचित् कस्मिश्चिद् बाहौ भवति । २ कोष्टुकशिरो लक्षणमाह - वात 1 ३ क्रोष्टुकमूर्धवत् = शृगालमस्तकवत् । ४ खञ्जपङ्गुवातयोर्लक्षणमाह - वायुरिति । सक्थिद्वयवधात् पङ्गुः, एकसक्थिवधात् खञ्जः । वधश्चात्र गमनादिक्रियानाशः । ५ कलायखञ्जलक्षणं वक्ति — प्रक्रामन्निति । प्रक्रामन् = गमनमारभमाणः, “ कम्पते गमनारम्भे " इति । ६ सन्धिप्रबन्धनं = शिथिलीकृससन्धिबन्धनमित्यर्थः । ७ वातकण्टकलक्षणमाह इ- न्यस्त इति । ८ खुडकाश्रित: = पादजङ्घासन्धिसंश्रयः, पाष्णिसंश्रयो वेत्यर्थः । वातविशेषणमेतत् । ९ पाददाह्राख्यवातलक्षणमुपदिशति - पादयोरिति । १० पादहर्षलक्षणमभिदधाति-हृष्यत इति । हृष्यतः = ' झिनझिनी ' इतिवद् वेदनायुक्तौ भवतः । ११ पूर्वार्द्धश्लोकेन श्रंसशोषस्य उत्तरार्द्धन अवबाहुकस्य च लक्षणमाह - अंसेति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] २१ ' याः रिति चत् । बधात् ति । नं न । तत् । ति-ति । Digitized by Arya निदानस्थानम् henn Foundation Chennai and eGangotri ' ३३५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar सिराचाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयत्यवबाहुकम् ॥ ८२ ॥

" विमुक्त पार्श्व हृदयं तदेवामाशयोत्थितम् । अंसबन्धनं इलेष्माणं शोषयित्वा ' अंसशोषं जननेत् ' इति शेषः । १ तत्रस्थः = अंस-देशस्थितः । २ बाधिर्यमाह - यदेति । स्रोतः = कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नो नभोभागः । ३ कर्णशूलमाह — हन्विति । ४ जिह्वागतमूकमिन्मिनगद्गदारव्यवातरोगं दर्शयति — आवृत्येति । आवृत्य = अवरुन्ध्य । ५ श्रक्रियकान् = अवचनक्रियकान्, मूकः = वचनरहितः, मिन्मिनः = सानुनासिकसर्ववचनः, गद्गदः = लुप्तपदव्यन्जनाभिधायी, अव्यक्तवागिति इति । वर्चोमूत्रा-यावत् । ६ तूनीप्रतितूनीलक्षणमभिधत्ते - अध शयोत्थिता = पक्वाशयमूत्राशयोत्थिता । ७ प्रतिलोमविसर्पिणी = अधस्तादूर्ध्वगामिनी-त्यर्थः । ८ वेगैः = वातकृतोद्गमैः । ९ श्राध्मानाख्यवातमाह - साटोपमिति । साटोपं = गुडगुडाशब्दयुक्तम् । तदुक्तं भावमिश्रः– “ आटोपो गुडगुडाशब्दः प्रोक्तो जठरसम्भवः ” इति । श्रध्मापं = वातपूर्णचर्मंपुटकवदन्तःप्रपूरितवातम्, उदरं == पक्वाशयम् । १० घोरं = कष्टप्रदम् । ११ प्रत्याध्मानमाह– -विमुक्तेति । विमुक्तं वेदनादिभिः परित्यक्तं पार्श्वहृदयमत्रेति विमुक्त पाश्र्वहृदयम् । आमाशयसमुत्थत्वेन प्रत्यासत्त्या पार्श्वहृदयोरपि वेदनाशङ्का-निरासार्थमाह विमुक्तेत्यादीति विजयरक्षितः । श्रामाशयोत्थितं = नाभिस्तनान्तरोत्थि •

३३६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां -[ अ ० २ प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् ॥ ८ ९ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोध्यायः ॥ १ ॥

पर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः संहजानि चेति ॥ ३ ॥

तम् । १ कफव्याकुलितानिलं = कफावृतवातम् । २ वाताष्ठीलामाह - अष्टीलेति । ऋष्ठोला उत्तरापथे वर्तुलः पाषाणविशेष इति जेज्ज-टः, कर्मकाराणां वर्तुला दीर्घा लौहभाण्डीति गयदासः, तद्वद् घनं संहतावयवम्, ग्रन्थि = ग्रन्ध्याकारम्, ऊर्ध्वमायतम् = उपरिदीर्घम्, उन्नतं = तिर्यगुन्नतम्, बाताष्ठीलां = वातकृ॒ताम॒ष्ठीलां जानीयादिति सम्बन्धः । बहिर्मार्गावरोधिनीं = वातमूत्रपुरीषावरोधि-नीम् । ३ प्रत्यष्ठीलामाह -- एनामिति । ४ तिर्यगुत्थितां = तिर्यगायताम् । इति सुश्रुतसंहिताया निदानस्थाने सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । ५ अखित् प्राणान् शृणाति हिनस्तीत्यर्श इति पृषोदरादिपाठान्निरुक्तिः । तदुक्तं वाग्भटे —– “ अरिवत्प्राणिनो मांसकीलने निविशन्ति यत् । श्रशसि तस्मादुच्यन्ते गुद-मागनिरोधतः ॥ ” इति । माधवनिदाने -- " दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाः कृतीन् । मांसाङ्कुरा अपानादौ कुर्वन्त्यशसि तान्जगुः ” ॥ अपानादौ इत्यत्र श्रादिश.. ब्देन नासिकाश्रवणचक्षुर्मेढूनाभिप्रभृतयो “ पृथग्दोषैः गृह्यन्ते । ६ माधवनिदानेऽपि— "

। इति । ७ सहजानि = गुदबल्यारम्भकबीजोपतापाच्छरीरेण सहजातानीत्यर्थः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

II ज्ज-= म् । गुद-बधा ० दिश.. दोषः : ॥ " Sa अ ० २ ] Digitized by Arya निदान भनम् pennai and eGangotri ३३७ तंत्रानात्मवतां यथोक्तः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशन स्त्री प्रसङ्गोत्कंटु-कासनपृष्ठयानवेगविधारणादिभिविशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथाक्तं प्रसृताः प्रधानधमनोरनु-प्रपद्याधो गत्वा गुदसागम्य प्रदूष्य गुदवलीर्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति, विशेषतो मन्दाग्नेः, तथा तृणकाष्ठोपललोष्ठवत्रादिभिः शोतोदकसं-स्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्ति तान्यर्शासोत्याचक्षते ॥ ४ ॥

तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमद्धेपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुः । तस्मिन् वलय-स्तिस्रोऽध्यर्द्धाङ्गुलान्तरसम्भूताः प्रवाहणो विसर्जनी संवरणी चेति चतुरङ्गुलायताः । सर्वास्तिर्यगेकाङ्गुलोच्छ्रिताः ॥ ५ ॥

शङ्खावर्तनिभाश्चापि उपर्युपरि संस्थिताः ।

तेषां तु भवितां पूर्वरूपाणि - अन्नेऽश्रद्धा कृच्छ्रात्पत्तिरम्लीका १ अर्शसां हेतून् सम्प्राप्तिं चाभिदधाति -- तत्रेति । प्रकोपणैः - बलवद्विग्रहादि-व्रणप्रश्नाध्यायोक्तैः । २ उत्कटुकासनं = कठिनासनम्, अथवा- “ गुदपाष्णींसमायोगः प्राहुरुत्कटुकास-नम् " इति । ३ प्रसृताः = प्रसरं प्राप्ताः, प्रधानधमनीः = अधोगामिनीः पुरीषवादि-नीदंश धमनीः । ४ विशेषतो मन्दाग्नेः प्रकुपिता दोषा मांसप्ररोहान् जनयन्तीति सम्बन्धः । ५ गुदं वलीश्च विवृणोति — तत्रेति । स्थूलान्त्रेण गुदान्त्रेण प्रतिबद्धं मिलितं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धम्, श्रर्द्धद्दीनं पञ्चाङ्गुलमर्द्धपञ्चाङ्गुल सार्द्धं वतुरङ्गुलप्रमाणमि-त्यर्थः । ६ वलयः = गुदावयवभूतास्त्वक्सङ्कोचाः, तिस्रः अध्यर्धाङ्गुलान्तरसम्भूताः साथै-काङ्गुलान्तरिताः, मलस्याधःपीडनात्प्रथमा प्रवाहिणी, गुदविस्फारणेन मलविसर्जनाद् द्वितीया विसर्जनी, गुदसङ्कोचन्याख्यपेशीद्वयकृता चक्राकारा वलिस्तु संत्ररणीनाम बाह्या । आसामवस्थितिक्रममाद्दाष्टाङ्गहृदये- “ वलयः प्रवाहणी तासामन्तर्मध्ये विसर्जनी । संवरणी तस्या गुदोष्ठो वहिरङ्गुले ॥ ” इति । ७ यबाध्यर्धः = सार्धं यवः, अङ्गुलस्य त्रियवप्रमाणत्वादर्घाङ्गुत्रपरिमितो । गुोष्ठादङ्गुलं देश चैव इत्यर्थः । भोजेऽप्युक्तम्- “ रोमान्तेभ्यो यवादर्धं गुदोष्ठं परिचक्षते ॥ ” इति । 5 भवि-प्रथमां तां बलिं विदुः । सार्धंकाङ्गुलमानेन श्रन्ये च परिकीर्तिते २२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३३८ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां and Gangotri [ अ ० २ परिदाहो विष्टम्भः पिपासा सक्थिसदूनमाटोपः कार्श्यमुद्गार बाहुल्य. मक्ष्णोः श्वयथुरन्त्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्का पाण्डुरोगग्रहणीदो-षशोषाणां कासश्वासौ बलहानिर्भ्रमस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च ॥८ ॥

जातेष्वेतान्येव लक्षणानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति ॥ ९ ॥

तंत्र मारुतात्परिशुष्कारुणविवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपु-ष्पतुण्डिकेरीनाडीमुकुलसूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति । तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते, कटीपृष्ठपार्श्व मेढगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति, गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, कृष्णत्वङ्नखनयनदशन व दूनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ॥ १० ॥

पित्तान्नीलाप्राणि तनूनि विसपरिण पीतावभासानि यकृत्-प्रकाशानि शुकजिहा संस्थानानि यवमध्यानि जलौकोवक्त्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति । तैरुपद्रुतः सदाहं सरुधिरमतिसार्यते, ज्वरदाह पिपासामूर्च्छाश्चास्योपद्रवा भवन्ति, पीतत्वङ्नखनयनदश-नवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ॥ ११ ॥

श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धा-नि पाण्डूनि करोरपनसास्थि गोस्तनाकाराणि न भिद्यन्ते न स्रव-न्ति कण्डूबहुलानि च भवन्ति । तैरुपद्रुतः सश्लेष्माणमनल्पं मांस-धावनप्रकाशमतिसार्यते, शोफशीतज्वरारोचकाविपाकशिरोगौर-वाणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, शुक्लत्वङ्नखनयनदशनव-दनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ॥ १२ ॥

१० रक्तजानि " न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमका करणन्तिकाफल सदृशानि पित्त-लक्षणानि च, यदाऽवगाढपुरीषप्रपीडितानि भवन्ति तदाऽत्यर्थं दुष्ट-ष्यतां = भवितुकामानाम् । वेदना-१ सक्थिसदनं जङ्घाऽवसादः । २ गुदे कर्तनवद् विशेषः परिकर्तनम् । ३ वातार्शोलक्षणान्याह -तत्रेति । ४ विवर्णानि = विविधवर्णानि, विषममध्यानि = निम्नोन्नतमध्यानि · ´ , तुण्डिकेरी = वनकार्पासिका । ५ पित्तार्शोलक्ष णान्याह यवम - - पित्तादिति । ६ विसपणि = प्रपाकित्वात्प्रसरणशीलानि । ७. ध्यानि = स्थूलमध्यानि । ८ इलेष्मार्शोलक्षणानि निर्दिशति — श्लेष्मजानीति । ९ शीतप्रधानज्वर इत्यर्थः । १० रक्तार्शोलक्षणानि वक्ति – रक्तजानीति । काकण-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

०२ अ ० २ ] ८ || पु. इतः स्य व १० ॥ त्-नि ते, श. TI-व-स-र-च-त-ना. नि, क्ष. म. 1 ण. Digitized by Ary निदानस्थान jon, Chennai and eGangotri ३३ ९ मनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति, तस्य चातिप्रवृत्तौ शोणितातियो-गोपेंद्रवा भवन्ति ॥ १३ ॥

सन्निपात जानि सर्वदोषलक्षणयुक्तानि ॥ १४ ॥

सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमितानि तेषां दोषत एव प्रसोधन कर्त्तव्यम् । विशेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पाण्डूनि दारुणा-न्यन्तर्मुखानि । तैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निप्राणः परमलसश्च तथा घ्राण-शिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगवान्, सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारो-चकप्रभृतिभिः पीड्यते ॥ १५ ॥

भवति चात्र ।

प्रकुपितास्तु दोषा मेढ्रमभिप्रपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य कण्ड जनयन्ति, ततः कण्डूयनात् क्षतं समुपजायते, तस्मिंश्च दक्षते दुष्ट-मांसजाः प्ररोहाः पिच्छिलरुधिरस्राविणो जायन्ते कूर्चकिनोऽभ्य-न्तिका = गुन्जा, लोके ' चिरमिटी ' इति ख्याता । १ उपद्रवाः शोणितवर्णनीये प्रागु · का: - "तदतिप्रवृत्तं शिरोऽभितापमान्ध्यमधिमन्थतिमिर प्रादुर्भावं धातुक्षयमाक्षे-पकं पक्षाघातमेकाङ्गविकारं तृष्णादाही हिक्कां कासं श्वासं पाण्डुरोगं मरणं चापाद-यति " इति । ३ प्रसाधनं = २ चरके तु सर्वेषामर्शसां सन्निपातजत्वमुक्तम् - " अशसि खलु जायन्ते नासन्नि-पतितैस्त्रिभिः । दोषैर्दोषविशेषात्तु विशेषः कल्प्यतेऽर्शसाम् ॥ ” रोगोऽप्येकदोषजः इति ॥ योऽ-लिङ्गतः प्रभेदसाधनम् । यदुक्तम्— " द्रव्यमेकरसं नास्ति न धिकस्तेन निर्देशः क्रियते रसदोषयोः ॥ ” इति । ४ अन्तर्विद्रधिवद् दुःखेन , “ सहजान्य- दृश्यन्ते इति दुर्दर्शनानि । हाराणचन्द्रस्तु— दुर्दर्शनान्यतिदीर्घत्वादितोभ यङ्कराणि शौसि कानिचिदणूनि कानिचिन्महान्ति कानिचिद्दीर्घाणि च ” इत्यात्रेय इत्याह । ५ प्रत्याख्याय = असाध्यान्येतान्यर्शांसि यथेष्टं कुरुष्वेति निराकृत्य । तन्त्रान्तरेऽसा- हृत्पार्श्वशूलं ध्यताया लक्षणम् “ हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुर्दे वृषणयोस्तथा । शोथो – च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः । तृष्णा सः । हृत्पार्श्वशूलं दृढ-–गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ॥ ” इति । ६ कूर्चकिनः = शुकरादिरोमवद् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३४० Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० २ न्तरमुपरिष्टाद्वा, ते तु शेफो विनाशयन्त्युपघ्नन्ति च पुंस्त्वम् । योनि-मभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलरुधिरस्राविणश्छत्राका-रान् कंरीरान् जनयन्ति, ते तु योनिमुपघ्नन्त्यार्तवं च । नाभिमभिप्र-पन्नाः सुकुमारान दुर्गन्धान् पिच्छिलान् गण्डूपदमुखसदृशान् करी -रान् जनयन्ति । त एवोर्ध्वमागताः श्रोत्राक्षित्राणवदनेष्वशस्युपनि वर्तयन्ति । तत्र कर्णजेषु बाधिर्यं शूलं पूतिकर्णता च, नत्रजेषु वर्मा-वैरोधो वेदना स्रावो दर्शननाशश्च घ्राणजेषु प्रतिश्यायोऽतिमात्रं क्षवथुः कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुनासिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च । वक्त्रजेषु कण्ठौष्ठतालूनामन्यतमहिमस्तैर्गद्रदवाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्च भवन्ति ॥ १७ ॥

व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्मारणं परिगृह्य बहिः स्थिराणि कीलव-दर्शासि निवर्त्तयति, तानि चर्मकोलान्यर्शासीत्याचक्षते ॥ १८ ॥

भवन्ति चात्र ।

अर्शस्सु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु । सूक्ष्माङ्कुरानुविद्धाः प्ररोहा इति योजना, अभ्यन्तरं = मणेरु १ रि, उपरिष्टात् = त्वगुपरि वा । १ करीरान् = अङ्कुरान् । ‘ करीरः कलशे वंशाङ्कुरवृक्षविशेषयोः ' इति हेमचन्द्रः । २ उपनिर्वर्तयन्ति = उत्पादयन्ति । ३ वर्मावरोधः = निमीलितनेत्रता । ४ बहिः = गुदौष्ठं परित्यज्य, तत्र वसामेव सम्भवत्वात् । तदुक्तम्- “ व्यानो गृही-”

इति । गुदौष्ठदेशे एव नान्यत्रेत्यन्यॆ लक्षणमाह-। ५ चर्मकीलानां दोषानुसारि तेष्विति । ६ सवर्णत्वं = श्लेष्मणः समानवर्णत्वम्, स्वक्समानवर्णतेत्यन्ये । ७ स-मुदीर्णखरत्वम् = अतीव कठिनत्वम् । ८ प्राक् = व्रणप्रश्नै वातव्याधौ कुपितास्त्वि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar