सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 51–60

Digitized by Ary ह्सूत्रस्थानविषय मित्राम enp eGangotri विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः चम्पक- किंशुक - कुरण्टकगुणाः २८८ २१२ मधुकरीरगुणाः २८ ९ 39 क्षवकादिशाका नि २ ९ ० 93 अवकवेणुकरीरगुणाः १ ९१-३९ २ २ ९ ३ उद्भिदशाकानामाधारविशेषेण गुणविशेषः २ ९ ३ " शुष्क शाकविशेषगुणाः २ ९ ४ 59 वटक सिण्डाको गुणाः २ ९ ६ 39 सामान्यतः शाकगुणाः, तेषु पुष्पपत्रादीनामुत्तरोत्तरं गुरुत्वम् २ ९ ६ " त्याज्यपत्रशाकादि विदार्यादिकन्दशाकानि सामान्यतो विदार्यादिकन्दशाकगुणाः विदारीकन्दगुणाः शतावरी गुणाः २ ९ ७ 99 २ ९ ८ २ ९ ४ २ ९९ 19 ३०० ३०१-३०२ 93 बिस - शृङ्गाटक- कसेरुक - पिण्डालुक - सुरेन्द्र कन्दगुणाः ३०३-३०४ वेण्वङ्कुरगुणाः स्थूलसूरणमाणकादिगुणाः माणकसूरणयोविशेषगुणाः कुमुदोत्पलपद्मवराहकन्दानां गुणाः ३०५ 99 ३०६ 99 ३०७ " ३०८-३०९ २ ९ ६ ताल - नारिकेल- खर्जूरप्रभृतिमस्तक मज्जगुणाः ३१०-३११ 93 त्याज्यकन्दा: ३१२ 99 ६लवणवर्गः । सामान्यतः सैन्धवादिलवणगुणाः ३१३ 39 क्रमेण सैन्धव - सामुद्र - विड- सौवर्चल - रोमक औद्भिद-गुटिकालवणगुणाः ३१४-३२० 99 ऊषरबालुकै लशैलमूलाकरोद्भूतलवणगुणाः ३२१ २ ९ ६ यवक्षारसर्जिकोषरक्षारटङ्कादिगुणाः ३२२-३२५ 39 सुवर्णरौप्यतास्त्रत्र पुसीसमुक्ता विद्रुमवज्रवैदूर्यस्फाटका-दिगुणाः ३२६-३३० २ ९ ७ अनुक्तद्रव्याणां मधुरादिरसविशेषतो ज्ञानम् ३३१ " CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

४६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: --विषयाः-सूत्राङ्काः धान्यादिवर्गोक्तद्रव्येषु प्रधानानि ३३२-३३९ २ ९ ७ ७ कृतान्नवर्गः । लाजमण्डयेोगुणाः ३४०-३४१ २ ९ ८ पेयागुणाः ३४२ 39 विलेपीगुणाः ३४३ 19 शाकमांसादियोगतो विलेप्या गुणाः ३४४ मण्डादीनां लक्षणम् पायसकृसरगुणाः भक्तगुणाः ३४५ ३४६ ३४७ " २ ९९ 39 39 भृष्टतण्डुलौदनगुणाः स्नेहमांष्ठादियोगत ओदनस्य विशेषगुणाः संस्कारविशेषतः सूपशाकयोर्विशेषगुणाः मांसगुणाः प्रदिग्ध मांसगुणाः शुष्क मांसगुणाः ३४८ " ३४ ९ 99 ३५० 99 ३५१-३५२ ३५३ ३००-३५४ 99 ३५५ 19 अङ्गारपक्व मांसगुणाः शुल्यमांसगुणाः तैलघृतसाधितमांसगुणाः ३५६ II ३६७-३१८ 19 मांसरसगुणाः ३५ ९ -६६१ " सौरावगुणाः ३६२ ३०१ उदूधृतरसमांसगुणाः ३६३ 93 खानिष्कगुणाः ३६४ 99 वेशवारगुणाः ३६५-३६६ " मुद्गयूषगुणाः ३६७ II रागषाडवगुणाः ३६८ " मसूरादिपञ्चकयूषगुणाः ३६ ९ ३०२ मृद्वीकादियोगतः पञ्चकयूषस्य विशेषगुणाः ३७० 99 पटोलनिम्बयूषयोर्गुणाः ३७१ मूलक कुलत्थयूषयोर्गुणाः ३७२ दाडिमामलकयूष गुणाः ३७३ 99 2D मुद्गामलकयूषगुणाः 79 ३७४ 39 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

विषया: -Digitized by Ar स्सू स्थनिर्विषयानुक्रम and eGangotri यवकोलकुलत्थयूषस्य सर्वधान्यकृतयूषस्य च गुणाः खडकाम्बलिकदाडिमाम्लदध्यम्लतकाम्लयूषगुणाः ३७५ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्का ३०२ ३७६-३७७ " खंड- यवागू- षाडवपानकानि कृताकृतयूषपरिभाषा संस्कृता संस्कृत यूषमांसरसगुणाः च गुणाः वटकगुणाः रागषाडव गुणाः ३७८ ३०३ ३७ ९ " ३८० " " काम्बलिकयूषलक्षणं शुष्कशाकविशेषाणां कृतान्नानां ३८१ " ३८२ 39 ३८३ II रसाला सगुडदधिगुणाः ३८३ I रसाला सगुडदधिगुणाः ३८४ II मन्थगुणाः ३८५ ३०४ द्रव्यान्तरयोगतो मन्थगुणाः ३८६-३८७ II पानकगुणाः ३८८-३९ १ 99 = भक्ष्यवर्गः । मक्ष्यनिर्देशः ३ ९ २ ३०६ क्षीरसाधितभक्ष्यगुणाः ३ ९ ३ " घृतपुरगुणाः ३ ९ ४ " गुडकृतमक्ष्यगुणाः मधुमस्तकसंयावापूपमोदकगुणाः सट्टक गुणाः विष्पन्दनगुणाः समिताकृतफेनकादिगुणाः मुद्गादिवेसवार गर्भभक्ष्यगुणाः ३ ९ ५ 99 ३ ९ ६ 19 ३ ९ ७ I ३ ९ ८ I ३ ९९ ३०६ ४०० " ४०१ " ४०२ 99 ४०३ 19 99 ४०५-४०६ 39 ४०७ 99 ४०८ ३०७ पाललशष्कुली पैष्टिकभक्ष्यगुणाः मुद्गादिवेदलकृतभक्ष्यगुणाः माषकृतभक्ष्यगुणाः कूर्चिकाकृतभक्ष्यगुणा अङ्कुरितमुद्रादिकृतभक्ष्यगुणाश्च ४०४ घृततैल पक्कभक्ष्ययोर्गुणविशेषः योनिविशेषेण भक्ष्याणां विशेषगुणाः कपाल्त्रङ्गारपक्वानां विशेषगुणाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

४८ विषयाः-.. Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां -किलाटादिभक्ष्याणां गुणाः सूत्राड्डाः ४० ९ पृष्ठाङ्काः ३०७ कुल्माषवाट्यधानोलुम्बानां गुणाः ४१० " सक्तुगुणाः ४११-४१२ 39 लाजगुणाः ४१३ लाजसक्तुगुणाः ४१४ 99 पृथुकगुणाः ४१६ " धान्यपिष्टगुणाः, नवपुराणभेदेन तण्डलगुणाश्च ४१६ 99 धान्यानामुक्तानुक्तसंग्रहः ४१७ ३०८ 8 अनुपानवर्गः । अनुपानविचारः ४१८ अनुपानद्रव्याणां संग्रहः ४१ ९ -४२० अनुपानेषु जलख्य प्राशस्त्यम् ४२१ 99 उष्णोदकाद्यनुपानविस्तरः ४२२-४३१ ३० ९ पूर्वोक्तशाल्यादिवर्गाणां पृथक्पृथगनुपानानि ४३२ आन्तरिक्षजलानुपानप्रशंसनम् " ४३३ ३१० सामान्यतोऽनुपानगुणाः ४३४–४३६ भोजनादिमध्यान्तोपयुक्तानुपानगुणाः " " ४३७ अनुपानव्यतिरेके दोषकथनम् 99 ४३८ ३११ अनुपाना योग्याः ४३ ९ पीतानुपानेन परिवर्ज्याण 99 ४४०-४४१ गुरुलाघव चिन्तायाः स्वभाव संस्कारमात्राद्यपेक्षा " ४४२ गुरुलाघवचिन्तार्हाः पुरुषाः " ४४३ केषु गुरुलाघव चिन्ता नावश्यिका ” ४४४ 99 १० माहारविधिः । महानसविचारः । ४४५ सुसंस्कृतान्नस्य स्थानम् ३१२ ४४६ आहारदूषक विषनाशनम् 39 भोजनस्योपकल्पनम् भोजनस्थानम् की भोजनं हितकरम् ४४७ 99 ४४८-४५६ ३१३ ४५७ I ४५८ 32 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । ४ ९ विषया: -- कालभेदेन आहारविधानम् भोजनप्रकारकथनम् कालादिभोजनानां फलम् ऋतुप्रभेदेन भोजनकालः अकालभोजने दोषकथनम् होनमात्रातिमात्र भोजनदोषाः की सेवनीयम् हेयान्नकथनम् ४६४ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ४५ ९ -४६३ ३१४ ३१४ ४६५-३६६ " ४६७-४६९ ३१६ ४७०-४७२ ४७३ 99 ४७४ 39 ४७५-४७६ 19 यथोत्तरं स्वादुतरं सेवनीयम् ४७७ ३१६ भोजने गण्डूषकरण फलम् स्वाद्वन्नगुणाः स्वाद्वन्नलक्षणं भोजने उदकपानविधानञ्च दन्तान्तरगतान्नशोधनप्रकारः ४८० ४७८-४७९ " 39 ४८१ 59 ४८२ 19 जरणजीर्णका लयोर्दोषविशेष प्रकोपः ४८३ भुक्ते कुपितकफप्रतीकारः ४८४-४८५ ३१७ भोजनोत्तरं कर्तव्यम् ४८६ भुक्तान्नस्य स्यधैर्थं मनःप्रियशब्दादिविषयसेवनम् ४८७ भोजनानन्तरं सेवितजुगुप्सितशब्दादिदोषाः भोजनोत्तरं परिहरणीयानि रसानामतिमान्नाशने दोषाः, मन्दाग्नौ वारद्वयभोजन-59 " ४८८ 29 ४८ ९ -४ ९ ० II निषेधश्व ४ ९ १ 99 मन्दाग्नौ गुर्वाहारनिषेधः ४ ९ २ 39 पिष्टान्ननिषेधः, लेह्यपयादीनां यथोत्तरं गौरवम् ४ ९ ३ ३१८ लघूनां गुरूणां च मात्राविचारः ४ ९ ४ 89 विशुष्कस्य द्रवादयस्य भक्षणे दोषाभावः, शुष्कान्न-सेवनदोषाश्च ४ ९ ५ अन्नविदाहकारणम् ४ ९ ६ शुष्कविरुद्ध विष्टम्भिनामग्निव्यापादकत्वम् ४ ९ ७ 17 अजीर्णभेदाः ४ ९ ८ II अजीर्णकारणानि ४ ९९ -५०० ३१ ९ ४ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ५० विषयाः-अजीर्णानां लक्षणम् सुश्रुतसंहिताया: -अजीर्णस्य बहुव्याधिकारित्वम् अजीर्णानां चिकित्सा समशनविषमाशनाध्यशनलक्षणम् विदग्धाजीर्णस्य चिकित्सा आमाशयगतान्नविदाहस्य चिकित्सा अजीर्ण प्रति शङ्कायां संशमनम् अजीर्णे बुभुक्षाया दोषकथनम् उष्णादिविशतिगुणानां कर्माणि आहारस्य गुणकथनम् आहारावस्थायाकाद्दोषाणां प्रकोपलक्षणम् रसादेव अन्येषामपि धातूनामुत्पत्तिः धातुभ्यः क्रमशो मलोत्पत्तिवर्णनम् अजीण भोजनविचारः एतदाहारविधिपठनफलम् इति सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । अथ निदानस्थानम् । १ प्रथमोऽध्यायः । प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च वायोः स्थानकर्मरोग -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ५०१-५०२ ३११ ५०३ II ५०४ - ५०६ 93 ५०७-६०८ 29 " " ५० ९ ५१० 99 ५११ ३२० ५१२ 99 ५१३-५२३ ३२१ ५२४ 99 ६३५ " ५२६ ३२२ १३७ " १२८-६२९ ५३० वातव्याधिनिदानोपक्रमः १-२ ३२३ विषये प्रश्नः ३-४ वायोः स्वरूपवर्णनम् 99 9-6 ३२४ देहे विचरतः वायोः कर्माणि ९ -१० वायोर्नामस्थानकर्मभिः पञ्चधात्वम् ३३ ९ ११ 99 स्थानभेदेन वायोर्नामानि १२ " प्राणवायोः स्थानं कर्माणि च १३ उदानवायोः स्थानं कर्माणि च १४-१५ समानवायोः स्थानं कर्माणि च ३२६ १६ व्यानवायोः स्थानं कर्माणि च CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar 39 १७-१८ 99

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri निदानस्थानविषयानुक्रमः । ५१ विषया: -अपानवायाः स्थानं कर्माणि च सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ३२६ विकृतवातद्वयकर्म वायोः स्थानविशेषेण रोग विशेषः २० " 1 २१-२४ ३२७ वायोर्धातुविशेषाश्रयेण रोगविशेषः २५-२९ 19 सर्वदेहगतवातकर्माणि ३० II दोषान्तरसम्मिश्रवायोः सम्मिश्ररोगकरत्वम् ३१ ३२८ कफपित्ताभ्यामावृतस्य वायो रोगकारित्वम् ३२-३९ ३२ ९ वातरक्तप्रकोपकारणानि ४०-४१ " वातरक्तसम्प्राप्तिः ४२-४४ , " वातादिविशेषेण वातरक्तस्य विशिष्टलिङ्गानि ४५-४६ 19 वातरक्त पूर्वरूपम् ४७ ३३० आक्षेपकलक्षणम् अपतानकस्य असाध्यलक्षणम् हस्तपादमानोत्पन्नस्य वायोः सर्वावयवव्यापनम् वातरक्तस्य असाध्यलक्षणानि आक्षेपकविशेषाणामपतानकदण्डापतानकधनुः स्तम्भा भ्यन्तरायामबाह्यायामानां लक्षणान पक्षाघातलक्षणम् पक्षाघातस्य साध्यासाध्यविचारः अपतन्त्र कलक्षणम् मन्यास्तम्भलक्षणम् आर्दितस्य लक्षणम् अर्दितवायोरसाध्यलक्षणम् गृध्रसीलक्षणम् ४८ ४ ९ 19 ५०-५१ 59 ५२-१८ ५ ९ ३३१ I ६०-६२ विश्वाची लक्षणम् क्रोष्टुकशिरोलक्षणम् खञ्जपङ्गुवा तलक्षणम् कलापखञ्जलक्षणम् वातकण्टकलक्षणम् पाददाह लक्षणम् पादहर्षलक्षणम् ३३२ ६३ " ६४-६६ II ६७ 99 ६८-७२ ३३३ ७३ ७४ 99 " ७५ ३३४ ७६ 19 ७७ 99 ७८ 99 ७ ९ 99 ८० 99 ८१ 12 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषयाः-अंसशोषादबाहुकयोर्लक्षणम् बाधिर्यलक्षणम् सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ८२ ३३४ ८३ ३३ ९ कर्णशूललक्षणम् ८४ 39 मूकमिन्मिनगद्गदलक्षणम् ८५ 99 चूनीप्रति तू नीलक्षणम् ८६-८७ आध्मानलक्षणम् ८८ 99 प्रत्याध्मानलक्षणम् ८ ९ 39 वाताष्टीला लक्षणम् ९ ० ३३६ प्रत्यष्ठीलालक्षणम् ९ १ " २ द्वितीयोऽध्यायः । अर्शो निदानोपक्रमः १-२ 59 अर्शसां षड्विध्यम् ३ II अर्शसां निदानं सम्प्राप्तिश्च ४ xx ३३७ गुदवलीनां वर्णनम् ५-७ 91 अर्शसां पूर्शरूपाणि अर्शसां सामान्यरूपाणि ३३८ वाताद्यर्शो लक्षणानि १०-१५ ३३ ९ कीलक्षणम् अर्शसां स्थानाश्रयं साध्यासाध्यत्वम् मेद्रादिषूत्पन्नानामर्शसां लक्षणानि चर्मकीलेषु दोषलिङ्गानि संसर्गजार्शसो लक्षणम् १६ " १७ ३४० १८ 39 १ ९ -२० II मेद्राद्विजे ष्वस्सुवातादिलक्षणातिदेशः २१ 99 २२ 92 अर्शसां साध्यासाध्यविचारः २३-२४ ३४१ सर्व वलिव्यापिनामशंसामसाध्यत्वम् २५-२६ " ३ तृतीयोऽध्यायः । अकमरी निदानाध्यायोपक्रमः १-२ 99 अश्मर्याचातुर्विध्यम् ३ अश्मरीसम्प्राप्तिः 99 ४ ३४२ अश्मरीणां पूर्वरूपम् ५-६ सामान्यतः सर्वासामश्मरीणां लक्षणानि " 19 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar 19

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " निदानस्थानविषयानुक्रमः " " " ५३ विषयाः-श्लेष्माद्यश्मरीणां लक्षणानि सूत्राङ्काः ८-१० पृष्ठाङ्काः ३४३ महतामेव शुक्राश्मरी भवतीति कथनम् ११ शुक्राश्मर्याः सम्प्राप्तिहेतुलक्षणानि १२ " शर्करासिकतयोर्लक्षणम् १३-१५ ३४४ मूत्रमार्गगताया अमर्या लक्षणम् १६-१७ अमर्याधारस्य बस्तेः स्थानसंस्थानद्वाराणि १८-२३ ३४५-अमर्युत्पत्तिवर्णनम् २४-२६ 59 बस्तिगतरोगाणां वायुरेव कारणम् २७-२८ ३४६ ४ चतुर्थोऽध्यायः । भगन्दरनिदानाध्यायोपक्रमः १-२ 19 भगन्दराणां नामानि निरुक्तिश्च भगन्दराणां पूर्वरूपम् ४ शतपोनकभगन्दरस्य लक्षणम् उष्ट्रग्रीवभगन्दरेलक्षणम् " ३४७ 99 परिनाविभगन्दरस्य लक्षणम् ७ " I शम्बूकावर्त भगन्दर लक्षम् ३४८: उन्मार्गिभगन्दर लक्षणम् ९ अभागन्दर्याभागन्दर्याश्च पिडकाया भेदः १०-११ 99 भगन्दरस्य पूर्वरूपम् १२ " असाध्य भगन्दरनिर्देशः १३ 99 ५ पञ्चमोऽध्यायः । कुष्ठनिदानाध्यायोपक्रमः १-२ ३४ ९ कुष्ठसम्प्राप्तिः कुष्टस्य पूर्वरूपाणि m 20 " ३५० दोषभेदेन कुष्टविशेषः महाकुष्टानां क्षुद्रकुष्ठानां च नामानि अरुणादीनां सप्तमहाकुष्ठानां क्रमेण लक्षणानि स्थूलारुष्कमहाकुष्ठयोर्लक्षणम् एककुष्ठचर्मदलयोर्लक्षणम् ५ 99 ६ ७ II ८ 39 ३५१ विसर्प कुष्ठलक्षणम् परिसर्प सिध्मकुष्ठयोर्लक्षणम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ९ " १० " ११ "

५४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -विचर्चिकाकुष्ठलक्षणम् किटिभपामा कुष्टयोर्लक्षणम् रकसा कुष्ठलक्षणम् कस्मिन् कुष्ठे कस्य दोषस्याधिक्यम् सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १२ ३५२ १३ 39 9 ) १६ " किलास कुष्ठलक्षण म् १६ ३५३ वातपित्तश्लेष्मप्रभेदतः कुष्ठानां लक्षणानि १७ कुष्ठानामसाध्यत्वकथनम् १८ अप्रतिकारिकुष्ठानां दृष्टान्तेन असाध्यत्व कथनम् १ ९ -२० 97 धातुगतकुष्ठानां लक्षणम् २१-२६ ३५४ स्त्रीपुंसयोः कुष्टदोषात्तदपत्यस्यापि कुष्टित्वम् २७ " कुष्ठानां साध्यासाध्यविचारः २८ कुष्ठानां कर्मजत्वकथनम् २ ९ 99 कुष्ठोत्पादककर्मणां जन्मान्तरानुबन्धित्व प्रदर्शनम् ३०-३२ " कुष्ठप्रभृतीनां सङ्क्रामकत्वम् ३३ ३५५ ६ षष्ठोऽध्यायः । प्रमेहनिदानाध्यायोपक्रमः १-२ प्रमेहकारणानि 99 प्रमेहसम्प्राप्तिः " I ४ प्रमेह पूर्वरूपम् " ५ सामान्यतः प्रमेहलक्षणम् ६ प्रमेहाणां पिडकानां च सर्वदोषजत्वम् 99 ३५६ ७ प्रमेहाणां साध्ययाप्या साध्यभेदाः " ८ सर्वप्रमेहाणां सर्वजत्वम् 19 कफजप्रमेहार्णा क्रमेण लक्षणानि ९ ३६७ पित्तजप्रमेहाणां क्रमेण लक्षणानि १० " वातजप्रमेहाणां क्रमेण लक्षणानि ११ 39 दोषानुसारेण प्रमेहोपद्रवाः प्रमेहपिडकासम्प्राप्तिः प्रमेहपिडकानां लक्षणानि पिडकानामसाध्यलक्षणम् वातजप्रमेहाणामसाध्यत्वे कारणम् १२ १३ १४ ३५८ १५-१९ ३ ९९ २० " २१ " > CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar