सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 671–680

अ ० १ ] Digitized by चिकित्सास्थानम् Chennai and eGangotri ५१३ अ॑न्तःशल्यानणुमुखान् गम्भीरान् मांससंश्रितान् ॥ ५४ ॥

सुराष्ट्रजां " सकामीसां दद्याच्चापि मनःशिलाम् । काध्याये शङ्खिन्यङ्को ठसुमनःक ' वीरसुवर्चला इत्यादिनोक्तैः । १ शोधनवर्ति-विषयममिदधाति -- अन्तरिति । २ शोधनद्रव्यैः श्रजगन्धाऽजशृङ्गी च गवाक्षी लाङ्गलाह्वयेत्यादिभिश्रकाध्यायोक्तद्रव्यैः, युक्ताभिः वर्तिभिस्तान् व्रणान् शोधयेदिति शेषः। ३ पित्तदुष्टस्य दोषस्य सर्पिर्विषयत्वादत्र दोषपदेन वातकफौ ज्ञातव्यौ । ४ शोधनसर्पिर्विषयं तत्प्रयोगं च दर्शयति-- कल्कीति । ५ पुरोदितैः = मिश्र. कोक्तैः। ६ शोधनद्रव्यैः कासीसाजगन्धादिभिः सिद्धेन सर्पिषेत्यर्थः । यावन्ति कासी साजगन्धादीनि शोधनद्रव्याणि तावन्मात्रं कार्पासफलम् । एतान्येकी कृत्य कल्कचतुर्गुणं घृतं, घृतचतुर्गुणं जलं च गृहीत्वा घृतं साधनीयमिति निबन्ध-सङ्ग्रहव्याख्याकारः । ७ शोधनतैलविषयं तत्प्रयोगं च दर्शयति- उत्सन्नेति । ८ सर्षपस्नैहयुक्तेन = अधिकसर्षपतैलान्वितेन, तैलेन - तिलतैलेन मिश्र कोक्तकासी सादिपूयादिशोधनद्रव्यसि-द्धेन मयूरकादिसिद्धेन वेति शेषः । ९ शोधनरसक्रियाविषयं तत्प्रयोगं चाभिपत्ते - तैलेने-ति । १० रसक्रियाकल्पना विधिरित्थम् - द्रव्यापेक्षयाऽष्टगुणं षोडशगुणं वा जलं दत्त्वाऽष्ट-· भागावशेषः षोडशभागावशेषो वा क्वाथः कतव्यः । ततः पूतं कषायं पुनस्तावत्पचेद्यावत् फाणिताकृतिः स्यादिति । ११ उदीरितैः = मिश्रकोक्तसालसारादिसारेष्वित्यादिभिर्द्रव्यैरि-त्यर्थः । १२ तेषां = सालसारादीनाम् । १३ सुर ष्ट्रजादीनि मात्र या षोडशांशानि चूि तानि शेषकषायपादे कषायस्य पुनः पाकात् फाणितभावे सत्यावापयेत् । क्षौद्रमातुलु • ङ्गरसावार्द्रत्वसम्पादनार्थमेव ग्राह्यौ । ३२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५१४ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri हरितालं च मतिमांस्ततस्तामवचारयेत् ॥ ६० ॥

मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रामतिमर्दिताम् । [ अ ० १ व्रणेषु दत्त्वा तां तिष्ठेत् त्रींस्त्रींश्च दिवसान् परम् ॥ ६१ ॥

१ शोधनचूर्णविषयं तत्प्रयोगं चाचष्टे -मेद इति । श्रगम्भीरान् = उत्तानानित्यर्थः । २ शोधनानि चूर्णानि चूर्णशोधनानि तैश्चूर्णशोधनैः कासीसादिभिरित्यर्थः । ३ शोध-नवतिजैः = अजगन्धाऽजशृङ्गी चेत्यादिभिः । ४ अशुद्ध व्रणस्य कषायादि चूर्णान्तानि शो -धनानि निर्दिश्य श्रधुना शुद्धस्य तानेव रोपणान्निर्दिशति - शुद्धेति । शुद्धलक्षणयुक्तानां व्रणानामित्यर्थः । शुद्धव्रणलक्षणं तु कृत्याकृत्यविध्यध्याये “ त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकीसमः " इत्यादिना श्रस्मिन्नेवाध्याये - " जिह्वातलाभो मृदुः स्निग्धः श्लक्ष्णो विगतवेदनः ” इत्यादिना चोक्तम् । ५ यथोद्दिष्टैः = मिश्रकोक्तैर्वटादित्वगात्म-कैर्द्रव्यैरित्यर्थः । ६ रोपणवर्च्यङ्गैः मिश्रकोक्तसोमामृताश्वगन्धाकाकोल्यादिभिः कृतेत्यर्थः । ७ पूर्वाभ्यां = निम्बपत्र मधुभ्याम् । ८ अविदग्धम् = श्रमम्, विदग्धं = किञ्चित्पक्वम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized चिकिश्ता थान in Chennai and eGangotri ५१५.

१ रोपणीयेन = पृथक्पर्ण्यात्मगुप्ता चेत्यादिमिश्र काध्यायोक्तेनेत्यर्थः । २ यथो-दितैः = मिश्र काध्याये कालानुसार्या गुरुणीत्याद्युक्तैः । ३ रोपणरसक्रियाविषयान् प्रयोगं च प्रतिपादयति — अबन्ध्यानामिति । अब-न्ध्यानां = पित्तरक्तविषाभिघातादीनां बन्धनानर्हाणाम्, चलस्थानां = चेष्टावत्सन्धिजा-नाम्, प्रदुष्यतां = दुष्टिमापद्यमानानाम् । रोपणार्थं त्वन्तु न्यग्रोधवर्गस्येत्यादिमिश्र-काध्यायोक्ताम्, रसक्रिया, अत्र कल्पना - न्यग्रोधादिवर्गस्य त्रिफलायाश्च द्रव्यापेक्ष-याऽष्टगुणे चतुर्गुणे वाऽम्भस्यष्टभागावशिष्टे चतुर्भागावशिष्टे वा कषायं पुनरधिसृत्य फा-णितीभावेऽवशिष्टकषायपादमात्रया हरिद्राद्वयचूर्णं प्रक्षिप्य सुमर्दितां मधुयुतामवचार-येत् । अत्र शोधनरसक्रियावत् कलावधिर्नास्त्येव यावत्रणरोपणमेव कार्येति डल्द्दणः । ४ रोपणचूर्णेविषयान् दर्शयति- समानामिति । ५ प्राक् सूत्रस्थाने उक्त इति प्राक्स्थानोक्तः, विधिः = प्रकारः, स च चूर्णविधानप्रकारो मिश्रकाध्याये " कङ्गुका त्रिकला रोधं कासीसं श्रवणाह्वया " इत्यादिना निर्दिष्टः । ६ सर्वव्रणानां = शारीरागन्तूनाम् । ७ श्रागमसिद्धत्वात् = शास्त्रप्रसिद्धत्वात् । ८ विभजेत् = न्यूनाधिक्यं कुर्यादित्यर्थः । ९ उक्त-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५१६ by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां and eGangotri स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सप्तसु । [ अ ० १ न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यः स्मृतः ॥ ७८ ॥

शोधनरोपणविषयं प्रपन्चेनावगमयति - आद्य इति । १ उष्णः उष्णवीर्यः कफघ्ना मुष्ककादिः सुरसाऽऽदिर्वा । २ धूपन विषयमभिदधाति -वातेति । ३ धूपनाङ्गैः = मिश्रकोक्तैः “ श्रीवेष्टके सर्जरसे सरले देवदारुणि " इत्यादिभिः । ४ उत्सादनविषयमभिदधाति - परीति । परिशुष्काल्प मांसानामित्यनेन वातात्मकत्वं गम्भीराणामित्यनेन रक्तपित्तात्मकरवं चोक्तम् । उत्सादनीयानि = मिश्रकाध्यायोक्तानि " अपामार्गोऽश्वगन्धा च तालपत्री सुवर्चला ” इत्यादीनि मांसवर्धनीयानि द्रव्याणि । ५ श्राभ्यन्तरमुत्सादनं ब्रवीति - मांसाशिनामिति । मांसाशिनां = व्याघ्रादीनाम् । . चरकेऽपि - " सिंहानृक्षांस्तरक्षूंश्च व्याघ्रानेवंविधांस्तथा । मांसादान् मृगशब्देन दद्यान्मां-साभिवृद्धये ॥ ” इति । ६ अवसादनषियमभिधत्ते - उत्सन्नेति । उत्सन्नमुद्धृतं मृदु · मांसं येषां ते तेषाम् । अवसादनम् = उन्नतव्रणस्य निम्नत्वसम्पादनं मांसस्फोटनं वा । ७ यथोद्दिष्टेः = मिश्रकोदितै: ' कासीस सैन्धव किण्वं कुरुविन्दो मनःशिला " इत्यादिभिः । -मृदुकर्मविषयमभिधत्ते - कठिनानामिति । ९ वातघ्नौषधैः भद्रदार्वादिभिः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by A चिकित्सास्थानम् phennai and eGangotri ५१७

दुरूढत्वात्तु शुक्लानां कृष्णकर्म हितं भवेत् ।

तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद् व्रणम् । संशोधनसंशमनीयाध्यायोक्तैः संयुक्तान् संसिद्धान् । १ दारुणकर्मविषयं दर्शयति— व्रणेष्विति । प्राग् गम्भीराणामुत्सन्नमृदुमांसानां चोत्साद्यत्वेनावसाथत्वेन चोपदेशा-रद् विधिरयं समतलमृदुमांसविषय इति बोध्यम् । दारुणीकरणं = कठिनीकरणम् । २ रोहिण्याः = कटुतुम्ब्याः । ३ क्षारविषयमभिधत्ते — उत्सन्नेति । ४ श्रग्निकर्मविषयं निर्दिशति स्रवत इति । मूत्रं स्रवत इति सम्बन्धः । श्रश्मभवान् = अश्मरोहरणार्थं कृतान् । ५ निः. शेषं छिन्नाः सन्धानभूमयो येषां ते तान् । ६ अधुना रूढस्य शुक्लस्यैव व्रणस्य प्रकृतिभावार्थं कृष्णीकरणविषयान् प्रयोगं च प्रतिपादयति – दुरूढत्वादिति । शुक्लानां शुक्लवर्णमापन्नानां व्रणानां कृष्ण-. कर्म कृष्णीकरणं हितं भवेत् । पूर्वं भल्लातकान् भल्लातकफलानि सप्तमरात्रं मूत्र-मावितान् रात्रौ गोमूत्रभावितानि कृत्वा " दिवा दिवातपे शुष्कं रात्रौ रात्रौ निवास-येत् " इत्युक्त्या दिवा च आतपे शुष्काणि कृत्वा क्षीरे गोः क्षीरे बासयेत् स्थापयेत् । ततो भल्लातकफलानि द्विधा छेदयित्वा छेदनं विधाय लौहे कुम्भे स्थापयेत् । अथ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५१८ [ अ ० १ Digitized by Arya Samaj | सुश्रुतसंहितायां ande Gangotri भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ॥ ९ ३ ॥

' अन्यस्मिन् कुम्भे निखाते खनित्वा स्थापिते तं निहित भल्लातकफलं लौहकुम्भं योज. येत् । ततो मुखेन शरावमुखेन मुखं तल्लौहकुम्भमुखं सन्धाय कृष्णमृत्तिकाभिः संयो · जनं विधाय गोमयैर्दाहयेत् । तस्माद् यः स्नेहस्तैलं च्यवते पतति तं भिषग् वैद्यः शनैः ग्राद्दयेत् सुनिगुप्तं निधापयेदित्यर्थः । अत्र मृन्मयः कुम्भश्चेत्तं निःसृतभल्लातकस्नेह-शोषदुष्टिभयात् स्नेह्रभावितं कर्तव्यमिति विशेषोऽवसेयः । ग्राम्यानूपशफान् = अश्व • महिष । दिखुरानित्यर्थः । ' शफं क्लीवे खुरः पुमान् ' इत्यमरोक्त्या पुंस्त्वमार्षम् 1 । १ सारस्नेइफलस्नेहयोरपि विधिमिममतिदिशति - भल्लातकेति । सारः = देवदार्वादिः, कारयेत् = तत्तद्दग्धशफयोगेन स्नेहं कारयेदित्यर्थः । केचित् = पिण्डितक • विभीतकादयः फलस्नेहास्तेषु पूर्ववद् विधानं कारयेदिति पूर्वेणान्वयः । २ अथ कृष्णानां पाण्डुकर्मणा सवर्णताकारकत्वमाह - दुरूढत्वादिति । कृष्णा-नां = कृ'णवर्णमापन्नानाम् । ३ रोहिणी = कटुतुम्बी, ' वृत्ता सा रोहिणी स्मृता ' इति लक्षणाद् रोहिणी हरीतकीभेदो वा । ४ कपालिका चूर्णं = मृन्मयभाण्डखण्डम्, वैदु · लं = वेतसचूर्णम्, सर्जनाम = सालवृक्षमूलम् । ५ मधुकं = ' मुलहटी ' इति ख्यातम् । ६ मांससदृशत्वाद् मांसे आभ्यन्तरेऽवयवे ‘ गिरि ' इति ख्याते उद्घृते कपित्थक-पालम् । तम् श्राजेन मूत्रेण कासीसादिभिश्च पूरयेत् । रोचना = गोरोचना | ७ वेणु-निर्लेखनं = तक्षित्वोद्धृता वंशस्वमित्यर्थः । प्रपुन्नाडं = चक्रमर्दबीजम् । अर्जुन. -स्य = एतन्नाम्ना | प्रसिद्धस्य वृक्षस्येत्यर्थः । ९ कतकं = ' निर्मली ' इति ख्यातम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized undation Chennai and eGangotri by Ar चिकिस्सास्थानम् ५१ ९

" वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्चात्यर्थवेदनः । ५१_ अधः काये विशेषेण तत्र " बेस्तिर्विधीयते ॥ १० ९ ॥ १ समुद्रमण्डूकी = शुक्तिः, मणिः = स्फटिकादिः । २ रोमसञ्जननं निर्दिशति - हस्तीति । हस्तिदन्तं भस्मीकृत्य रसाञ्जनेन ' अजा-क्षीरसहितेन ' इति शेषः । ३ नक्तमालस्य = करञ्जस्य, पल्लवान् = कोमलपत्राणी-त्यर्थः । रो-। ४ शस्त्रकृतं रोमशातनं दर्शयति = रोमाकीर्ण इति ५ सन्दंशः-मापहरणो यन्त्रभेदः । ६ औषधकृतं रोमशातनमभिधत्ते – शङ्खति । ७ शुक्तेन = काञ्जिकेन । ८ दीर्घवृन्तः = श्योनाकः, श्रालं = हरितालम् । ९ आगारगोधिका = गृहगोधिका, ब्राह्मणीति यावत्, यस्याः शरीरे रक्तता भवति तत्पुच्छमित्यर्थः । १० समं तैलं जलं च तावतैव परिमाणेन प्रदेयं यावता सर्वस्यार्द्रता स्यात् । ११ बस्तिविषयं ब्रवीति - वातेति । १२ बस्तिः = ' पिचकारी ' स चात्र निरूहः ' CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५२० Digitized by Arya Sam सुश्रुतसंहिता aand eGangotri [ अ ० १

स्नैदिकश्च बोध्यः । “ बस्तिद्विधाऽनुवासाख्यो निरूहश्च ततः परः । यः स्नेहैदीयते स स्यादनुवासननामकः ॥ कषायक्षीरतैलैयों निरूहः स निगद्यते । बस्तिभिर्दीयते यस्मात् तस्माद्वस्तिरिति स्मृतः ॥ ” इति । १ उत्तरबस्तिविषयं प्रतिपादयति - मूत्रा -घात इति । २ व्रणबन्धकरणे कारणमाह - यस्मादिति । ३ निर्गता निर्घात-मक्षिकादिपतनानां शङ्का यस्मिन् सः निःशङ्कः । तस्मात्कारणाद् बन्धो विधीयते व्रणालेपनबन्धविध्यध्यायोक्तेन विधिनेति शेषः । ४ पत्रदानविषयं प्रतिपादयति- स्थिराणामिति । ५ दोषानुसारेण पत्र-विशेषं दर्शयति — एरण्डेति । भूर्जशब्देनात्र पत्रसाम्याद् मृदुत्वादिगुणयोगाच्च भूर्जपत्रत्खगेवाभिप्रेयते । ६ अश्वबला उपोदिका तस्या इदमाश्वबलम्, काश्मरी = गम्भारी ८ कफजन्यत्रणे पत्रदानमाह-॥ ७ औदकानि = कुमुदादिपत्राणि । पाठेति । ९ शुकनासायाः = श्योनाकस्य, शुकनासाचर्मकारवट इति डल्हणः । १० या-। दृशानि पत्राणि बन्धने गुणवन्ति भवन्ति तानि निर्दिशति - अकर्कशमिति । ११ पत्र CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Arya ईम्पिक्रित्सास्थान erai and eGangotri

" विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्चयमेव च । ५२१ चिकित्सतं च वक्ष्मामि कल्पे तु प्रतिभागशः ॥ १२४ ॥

दानप्रयोजनं दर्शयति – स्नेहमिति । १ पित्तरक्तजन्यत्रणे शैत्यस्य वातकफज-न्यत्रणे · औष्ण्यस्य चोत्पादनार्थमित्यर्थः । २ दत्तौषधेषु ' व्रणेषु ' इति शेषः । ३ कृमिघ्नविषयं प्रतिपादयति - मक्षिकेति । ४ भक्षिते ' व्रणे ' इति शेषः । ५ विचित्रा: = तोददाहकण्डवादिनानारूपा रुज इत्यर्थः । ६ सुरसाऽऽदिः = द्रव्य-सङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तः । ७ क्षारोदकेन - सप्तकृत्वः परिस्रुनेन पलाशादिक्षारजलेन, सेकः -- परिषेकः । ८ उपरि = उत्तरतन्त्रस्य कृमिप्रतिषेधीयाध्याये इत्यर्थः । R ९ बृंहणविषयमभिधत्ते - दीर्घेति । १० बृंहणीयः = मांसरसादि शरीरपुष्टिका-रको विधिरित्यर्थः । ११ विषघ्नविषयं निर्दिशति - विषेति । विषजुष्टस्यान्नपानादेः विज्ञानं लक्षणं स्थावरजङ्गमादिविषनिश्चयज्ञानं चिकित्सितं च प्रतिभागशः प्रत्येकं कल्पे कल्पस्थानॆ वक्ष्यामीत्यर्थः । १२ शिरोविरचनविषयं ब्रवीति — कण्डूमन्त इति । १३ शिरोविरेचनं = नस्यप्रभेदः, शिरोविरेचन - नस्य- कवलग्रह - धूमविधिरस्यैव स्थानस्य चत्वारिंशत्तमेऽध्याये वक्ष्यमाणः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५२२ Digitized by Arya Sama सुश्रुतसंहिताय d eGangotri

शोधनो रोपणश्चैव व्रणस्य मुखजस्य वै 1 [ अ ० १ उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते ॥। १२८ ॥

१ नस्यविषयं प्रतिपादयति - रुजावन्त इति । २ कवलग्रहविषयं दर्शयति-दोषेति । त्रिफलाद्राक्षाऽऽदिकषायादिभिर्वातादिदोषप्रच्यावनार्थायेत्यर्थः । ३ शोध-नः = शोधनद्रव्य कृतः, रोपणः - रोपणद्रव्यकृतः । ४ उष्णः = वातकफजन्यत्रणे उष्ण इत्यर्थः शीतः = रक्तपित्तजन्यत्रणे शीत इत्यर्थः । ५ धूमविषयमभिदधाति — वेंति । ६ शोथस्रावरुजापहारकद्रव्याणां धूमपानैरित्यर्थः । ७ मधुसर्पिर्विषयमभिधत्ते - क्षतोष्ण इति । ८ यन्त्रविषयं दर्शयति - अव-गाढा इति । श्रवगाढाः श्रत्यन्तं गम्भीराः । ९ उद्धार्यतेऽनेनेत्युद्धरणं, निवृत्तं इस्ताभ्यामुद्धरणं यत्रेति निवृत्तहस्तोद्धरणाः हस्तेनाहर्तुमशक्याः । १० प्रसङ्गाद् आहारविषयमभिदधाति - लघुमात्र इति । लघुमात्रः = मात्रया लघुरित्यर्थः । विशे-षतस्तु व्रणितोपासनीयाध्याये द्रष्टव्यः । ११ विहारविषयं प्रतिपादयति - निशाचरेभ्य इति । १२ रक्षाविधानैः = धूपब-ल्युपहारादिवणितोपासनीयाध्यायोक्तैरित्यर्थः । यमाः = श्रहिंसाऽऽदयः पञ्च, तदुक्तम्— ' श्रहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता । श्रस्तेयमिति पन्चैते यमा वै परिकीर्तिताः ॥ ” CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar