सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 71–80

Digitized by साखेरुमन्नविषयत तुक ndleGangotri ६५ विषया: -कलास्वरूपम् सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ५-७ ४३५ मांसधराकलावर्णनम् रक्तधराकलावर्णनम् ८ - ९ 99 १०-११ ०४३६ भेदोधराकलावर्णनम् १२-१३ इलेष्मधराकलावर्णनम् पुरीषधरा कलावर्णनम् षष्ठी - पित्तधराकला शुक्रधराकलावर्णनम् १४-१५ " १६-१७ ४३७ १८ 39 १ ९ -३१ पुसः शुक्रक्षरणमार्ग: II ४३८ पुंस हर्ष एव शुक्रप्रवृत्तिहेतुः २३ 99 गृहीतगर्भाणामार्तवादर्शने हेतुः २४ 39 गर्भस्य यकृत्प्लीह फुप्फुसोण्डुका नामुद्भवः २६ 99 गर्भस्य अन्न्रगुदबस्तिजिह्वा स्रोतः पेशा सिरास्नाय्वा-शयानामुत्पत्तिः २६-३० ४३ ९ गर्भस्य वृक्कवृषणहृदयानामुत्पत्ति: ३१ ४४० हृदयस्वरूपम् ३२ 99 निद्रावर्णनम् ३३ , I तमोऽभिभूते हृदये निद्रा सत्त्वाविर्भावे बोधव ३४-३६ 99 स्वप्नदर्शने कारणम् ३६ ४४१ इन्द्रियाणां वैकल्ये आत्मा सुप्त इवोच्यते ३७ " दिवास्वप्नस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती यथोक्तस्वपने बलारोग्यायुर्ब्रद्धयादि सात्म्यीकृतनिद्राणां दिवास्वपतां रात्रौ जाग्रतां च दो-षाभावः निद्रानाशहेतुस्तच्चिकित्सा च निद्रातियोगे प्रतीकारः रात्रि जागरणार्हा दिवास्वापाश्चि ३८ 99 ३ ९ -४० 99 तन्द्रालक्षणम् जुम्भीलक्षणम् क्लमलक्षणम् आलस्य लक्षणम् ५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ४१ 91 ४२-४६ ४०२ ४७ II ४८ " ४ ९ " ५० ५१ " ५२ "

Sa ६६ Digitized by Arya S सुश्रुतसंहितायाः --ennai and eGangotri विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः उत्क्लेशलक्षणम् ५३ ४४२ ग्लानिलक्षणम् गौरवलक्षणम् ६४ ४४३ ५५ 15 मूर्च्छतन्द्रानिद्राणामुत्पत्तिहेतवः ५६ " गर्भपरिवृद्धौ कारणम् ५७ 99 गर्भपरिवृद्धिवर्णनम् १८-६९ " शरीरवृद्धावपि दृष्टीरोमकूपाश्च न वर्धन्ते ६० " शरीरे क्षीणे s पि नखकेशौ वर्धेते ६१ II सप्त प्रकृतयः ६२ प्रकृत्युत्पत्तिकारणम् वातप्रकृतिलक्षणम् पित्तप्रकृतिलक्षणम् श्लेष्म प्रकृतिलक्षणम् संसर्गजप्रकृतीनां लक्षणम् गतायुषः प्रकृतीनां प्रकोपादयो भवन्ति प्रकृतयो मर्त्यानां बाधने कथन्न समर्थाः परमते प्रकृतीनां भौतिकत्वम् सात्त्विकप्रकृतीनां लक्षणानि ७७ 888 ६३ II " I ६४-६७ " ६८-७१ ४४४ ७२-७६ 19 ४४६ ७८ 39 ७ ९ 39 ८० II ८१-८७ ४४६ राजसप्रकृतीनां लक्षणानि ८८ - ९ ३ ४४७. तामसप्रकृतीनां लक्षणानि ९ ४ - ९ ७ 19 प्रकृति विचार्य वैद्येन क्रिया कार्या ९ ८ - ९९ ५ पञ्चमोऽध्यायः । शरीरसंख्याव्याकरणशारीराध्यायोपक्रमः १-२ ४४८ शरीरशब्दव्यपदेश्यकथनम् अङ्गप्रत्यङ्गनिरूपणम् ४ 15 " त्वगादिनिरूपणम् त्वगादीनां परिसंख्यानम् ६ त्वादीनां विस्तरेण कथनम् ७ .४४ ९ 29 आशयानुक्रमः ८ अन्त्रनिरूपणम् " ९ स्रोतस निरूपणम् " १० 39 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by A डीत गजविषयानुक्रम d bGangotri ६७. विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः कण्डराणां विभागः ११ ४५० जालानां निरूपणम् १२ " कूर्चानामवयवेषु विभागः १३ मांसरज्जवः १४ सेवन्यः अस्थिसङ्घाताः १५ १६ " 33 ४५१ सीमन्ताः १७ II अस्थनां परिसंख्यानम् १८ अवयवेषु त्रिशतास्थनां विभागः १ ९ 19 33 पञ्चविधभेदानामस्थनां वर्णनम् शरीरधारणेऽस्थनां प्राधान्यम् अस्थ्याश्रितसन्धिकथनम् २० २१-३३ २४-२६ ४५२ " ४५३ दशाधिकद्विशतसन्धिवर्णनम् २६ 99 सन्धीनामष्टौ भेदाः २७ 25 पेश्याद्याश्रितसन्धीनामसंख्येयत्वम् २८ ४५४ नवशतस्नायुवर्णनम् २ ९ " स्नायूनां विस्तरेण स्वरूपादिकथनम् ३०-३६ ४५६ पञ्चशतपेशीनां वर्णनम् ३७-३८ ४५६ स्त्रीणामधिकाया विंशतेर्वर्णनम् ३ ९ 29 पेशीनां स्थानवशान्नानारूपत्वम् ४० 39 स्त्रीणां पेशीविशेषवर्णनम् ४१ 99 परिशिष्टममं सिरा स्रोतसामतिदेशेन विवरणम् ४२ 23 गर्भशय्यावर्णनम् ४३-४४ 33 गर्भशय्यायां गर्भस्थितिस्वरूपवर्णनम् ४६ 99. उक्तशारीरज्ञानप्रतिपादकत्वेन शल्यतन्त्रस्योत्कर्षः शल्यनिर्हरणं वाञ्छता मृतशरीरं शोधयित्वाऽङ्गप्रत्य • ४६ 33 ङ्गानि द्रष्टव्यानि ४७-४८ ४५७-शास्त्रदृष्टशारीरस्य प्रत्यक्षीकरणोपायः ४ ९ 39 आत्मना ज्ञानचक्षुभिरेव ज्ञेयत्वम् ५० 29 शारीरशास्त्रविशारदेनैव चिकित्सा कार्या ११ 39. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ६८ सुश्रुतसंहितायाः-विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ६ षष्ठोऽध्यायः । प्रत्येक मर्म निर्देशशारीराध्यायोपक्रमः १-२ ४६८ मर्मणां संख्यानं स्वरूपं च 39 मांसादिभेदेन मर्मसंख्या ४ 39 शावाद्याश्रितमर्मसंख्या ५ ४५ ९ शाखादिषु संख्यया विभक्तमर्मणां नामानि ६ मांसादिमर्मणां नामानि मर्मणां पञ्चभेदाः सद्यःप्राणहराणि मर्माणि कालान्तरप्राणहराणि मर्माणि ८ ९ १० ४६० 29 विशल्यघ्नमर्माणि ११ वैकल्यकर मर्माणि १२-१३ रुजाकर मर्माणि १४ मर्मणां पूर्वोक्तकार्य करणोपपत्तिः १५ मर्मणां सद्यःप्राणहरादिकर्मविशेषाः कथं भवन्ति १६ शल्योद्धरणे मर्माणि यत्नेन रक्षणीयानि सद्यः प्राणहरादिमर्मणां मारणे कालावधिः शारवागतममेणां प्रत्येकशो वर्णनम् सद्यः प्राणहरादिकर्मविशेषस्य परमते व्यवस्था चतुर्विधसिराकर्तृकदेहपालनम् सद्यः प्राणहरादिमर्मणां कारणवैकल्याद् व्यभिचारः १७ ४६२ १ ९ -२१ २२ 20 2222 ४६१ २३ " २४ उदरोरसोर्मर्मस्थानानां प्रत्येकशो वर्णनम् पृष्टमणां प्रत्येकशो विवरणम् ४६३ २६ ४६४ ऊर्ध्वजत्रुगत मणां प्रत्येकशो वर्णनम् सर्वमर्मणां सङ्क्षेपतो मानकथनम् २६ ४६५ २७ ४६६ २८-२९ मरणम् मर्मणां मानकथनप्रयोजनम् पाणिपादाद्यवयवच्छेदे जीवनं, तदन्तर्गतमर्म च्छेदे - मर्मसु हता यदि जीवन्ति तदा विकला भवन्ति अमहरास्तु छेदभेदादिभिरपि न म्रियन्ते - मर्मसु हता न जीवन्तीत्यत्र हेतुः ३० ४६७ ३१-३२ " ३३ ३४ 33 ३५ 19 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri शारीरस्थानविषयानुक्रमः । विषयाः-सद्यः प्राणहरादिमर्मपञ्चकहतलक्षणम् मर्मसमीपदेशघातेऽप्यनर्थकथनम् मर्माभिघातस्य अत्यन्तानर्थकारित्वम् मर्मसु जातानां शारीरविकाराणां कृच्छ्रतमत्वम् ७ सप्तमोऽध्यायः । सिरावर्णविभक्तिशारीराध्यायोपक्रमः ६ ९ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ३६-४० ३३७ ४१ ४६८ ४२ 99 ४३ 35 १-२ 99 • सिराणां संख्यानं तासामुत्पत्तिस्थानवर्णनं च ३-४ 99 सिराणां प्राणानां चाधाराधेयत्वम् ४६ ९. वातादिवाहिनीनां सिराणां संख्या 33 वातादिवाहिनीनां सिराणां प्रत्यङ्गं विभागः वातादि वह सिरासु वातादीनां प्राकृतं वैकृतं च कर्म सिराणां वातादिसर्ववहत्वप्रतिपादनम् ४७० ८-१५ 99 १६-१७ ४७१ सिरावर्णविभक्तिकथनम् अव्यभ्यसिराणां सङ्क्षेपेण कथनम् अन्यध्यसिराणां विस्तरशो वर्णनम् १८ 29 १ ९ -२१ 39 २२ " ४७२ नाभितः प्रसृतसिराणां सर्वदेहे व्यापनम् ८ अष्टमोऽध्यायः । सिराव्यधविधिशारीराध्यायोपक्रमः अव्यध्याः सिराः शोणितावसेकसाध्येषु सिरावेधः प्रतिषिद्धानामप्यात्ययिके व्याधौ सिरावेधः सिराव्यधस्य प्रधानकर्म विधिः सिराव्यधे निषिद्धसमयः सिराव्यधे यन्त्रणविधिः प्रदेशविशेषेण शस्त्रप्रणिधानप्रमाणम् सिराव्यधे ऋतुभेदेन कालभेदः सुविद्धसिलक्षणम् सिरायां विद्धायां प्राक् दुष्टरक्तप्रवृत्तिः सम्यग्विद्धानामपि सिराणामस्रावे हेतुः क्षीणादीनां क्रमेण त्रावणम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ४७३ 99 ४ 39 " " ७ ४७४ " ९ ४७५ १० II ११ 12 १२ ४७६ १३ 23 १४ II

So Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः क्षीणे अतिस्रावणस्य दोषकरत्वम् १६ ४७६ शोणितमोक्षणे परं प्रमाणम् १६ " नियतदेह देशगत रोग विशेषेण व्यभ्यसिराकथनम् १७ " I विंशतिर्दुष्टव्यधाः १८ ४७७ दुष्टव्यधानां विवरणम् १ ९ 99 सिराव्यधे यत्नेन दर्शनम् २० ४७८ शस्त्रकर्मणि अनिपुणवैद्याद् व्यापत्सम्भवः -स्नेनादिकर्मणः सिराव्यधस्य गुणाधिक्यम् २१ 19 २२ २३ २४ 99 १५-२६ सिराव्यधस्य चिकित्सार्थत्वकथनम् स्निग्धादिभिः पुरुषैः परिहरणीयानि सिराविषाणतुम्बनलौकः प्रच्छन्नानां विषयाः & नवमोऽध्यायः । धमनी व्याकरणशारीराध्यायोपक्रमः सिराभ्योऽन्या एव धमन्यः १-२ ४७ ९ ३ 19 धमनीनां संख्या ऊर्ध्वगानां धमनीनां कार्याणि अधोगानां धमनीनां कार्याणि तिर्यग्गतानां धमनीनां कार्याणि ४ ६-६ ७-८ ९ ४८० ४८१ " 99 धमनी स्रोतोभी रसः शरीरे उपचीयते १० 9 ) प्रकृतिभूतानामप्रकृतिभूतानां च धमनीनां क्रियाः ११ ४८२ -स्रोतसां वर्णनं मूलविद्धलक्षणं च १२ स्रोतो लक्षणम् १३ ४८३ १० दशमोऽध्यायः । गर्भिणीव्याकरणशारीराध्यायोपक्रमः १-२ ४८४ गर्भिण्याः कर्तव्यता ३ " I गर्भिण्या मासक्रमेण सेव्यानि ४ नवमे मासि सूतिकागृहप्रवेशः उपस्थित प्रसवाया लक्षणानि आसन्नप्रसवायाः करणीयोपचाराः प्रतिलोमगस्य अनुलोमीकरणम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ५ ६-७ " ४८५ 99 ८ - ९ 19 १० ४८६

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri शारीरस्थानविषयानुक्रमः । ७१ विषया: --गर्भसङ्गे योनिधूपनादि सूत्राङ्काः ११ पृष्ठाङ्काः ४८६ श्रोत्तरं शिशोरुरचाराः १२-१३ ४८७ चतूरात्रात् त्रिशत्राद्वा स्तन्यप्रवृत्तिः १४ " शिशोः प्रथमादिदिनेषु मधुसर्पिरादिपायनम् १५ 99 सूतिकोपचाराः १६ " सूतिकाया अन्या सामान्य किया जाङ्गलदेशजाया सूतिकाया उपचारविशेषः उक्ताहाराचारव्यतिक्रमे कृच्छ्रसाध्यव्याध्युत्पत्तिः पराया अपने दोषास्तचिचकित्सा च सूतिकाया मक्कल्ललक्षणं तच्चिकित्सा च १७ ४८८ १८ 99 १ ९ -२० 99 " ३१ २२ ४८ ९ बालोपचाराः २३ 99 बालस्य दशमेऽह्नि नामकरणम् २४ ४ ९ ० धात्रीलक्षणम् २१-२७ 93 उपयुक्तधात्र्या अभावे दोषाः २८ ४ ९ १ अपरिस्रुतस्तन्यदानदोषः 39 २ ९ स्त्रियाः स्तन्यनाशे हेतुः क्षीरजननोपायाश्च 99 ३० स्तन्यपरीक्षा ३१ 99 ३२-३३ " ३४-३६ ४ ९ २ ३७ 39 ३८ " ३ ९ " ४० II ४१ ४ ९ ३ ४२ " ४३-४४ 99 " ४६-४७ ४ ९ ४ ४८ " ४ ९ 39 ५० " धात्र्याः स्तन्यदुष्टिकारणानि अज्ञबालानां रोगज्ञानोपायः - बालकधा त्रयोरवस्थाभेदेनोपचाराः बालस्यौषधमात्रा ' प्रकारान्तरेणौषधोपयोगः बालस्यज्वरे उपचारविशेषाः - बालस्य विरेकादीनामभावः - बालस्य तालुपातचिकित्सा वाताध्मापितनाम्रौ गुदपाके चोपचाराः बालस्य अवस्थाविशेषेण सर्पिः प्रयोगाः - बालविषये परिजनस्य कर्तव्यता स्त्री स्तन्याभावे क्षीरान्तरोपयोगः -बालस्यान्नदानकालः ग्रहोपसृष्टवाला रक्षणीयाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ४५

७२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषयाः-ग्रहोपसर्ग लक्षणम् सूत्राङ्काः ५१ पृष्ठाङ्काः ४ ९ ४ शक्तिमन्तं बालं ज्ञात्वा विद्यां ग्राहयेत् ६२ बालस्य विवाहकालः ५३ " अतिबालायां गर्भाधाने दोषाः ६४-६५ " गर्भाधाने अयोग्याः स्त्रियः पुरुषाश्च ५६ ४१३ भिण्युपद्रवचिकित्सा १७ 99 गर्भस्रावे मासानुक्रमेण प्रयोगाह योगाः ५८-६२ ४ ९ ६ गर्भाप्यायनयोगाः ६३-६६ ४ ९ ७. 29 ६७ " ६८-७० ४ ९ ८ निवृत्तप्रसवायाः षड्वर्षोत्तरं प्रसवे कुमारस्य अल्पायुष्ट्वम् ६६ गर्भिण्या निषिद्धवमनादीनां क्वचित्प्रतिप्रसवः कुमारस्व वपुर्मेधाबलबुद्धिविवर्धना योगाः इति शारीरस्थान विषयानुक्रमः । अथ चिकित्सास्थानम् । १ प्रथमोऽध्यायः । द्वित्रणीयचिकित्सिताध्यायोपक्रमः शारीरागन्तुभेदेन व्रणस्य द्वैविध्यम् आगन्तुव्रणस्य कर्मविशेषप्रयोजनम् दोषोपप्लव विशेषाद् व्रणभेदाः व्रणलक्षणं द्विविधं व्रणनिरुक्तिश्व ४ ५ १-२ ४ ९९ " ६००" ५०१ वातजादिवणानां लक्षणानि ५०३ व्रणस्य षष्ट्युपक्रमाणां नामानि ८ ६०४ उपक्रमेषु कषायादीनां शोधनरोपणोभयार्थ कारित्वम् ९ ५०६ अवस्थाभेदेन व्रणस्योपचाराः १० अपतर्पणनिरूपणम् ५०६ ११ अपतर्पणस्य फलं विषयः कालावधिश्व 19 १२ अपतर्पणस्य निषेधार्हाः " " १३ आलेपनविषयः 99 १४ आलेपस्य फलम् " ११-१६ परिषेकस्य फलं प्रयोगश्च १०७. १७-१८ 39 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri चिकित्सास्थानविषयानुक्रमः । ७३ विषया: -सूत्राड्डाः पृष्ठाङ्काः अभ्यङ्गस्य फलं कालावधारणं च १ ९ -२० ५०८ स्वेदनविषयः २१ 39 विम्लापनविषयः प्रयोगश्व २२ 99 उपनाहविषयः २३ " पाचन विषयः प्रयोगश्व. २४-२६ त्रावणविषयः स्नेहपानविषयः २७-२९ १० ९ ३० 39 वमनविषयः ३१ 39 विरेचनार्हाः ३२ 39 छेदनविषयः ३३ 39 भेदनविषयः ३४ ५१० दारणविषयाः ३६-३७ 39 लेखनविषयाः ३८-३९ 99 शस्त्राभावे क्षौमादिभिर्लेखनम् ४० ५११ एषणविषयः आहरण विषयाः व्यधनस्रावणविषयाः सीवनसन्धानविषयाः पीडनविषयः ४१-४२ 33 ४३ 39 ४४ II ४५ " ४६-४७ ५१२ शोणितास्थापनविषयः ४८ 99 निर्वापणविषयः प्रयोगश्च ४ ९ -५० " उत्कारिकाविषयः प्रयोगश्च ५१-५२ " 9 शोधनकषायविषयाः ५३ " शोधनवर्तिविषयः ५४-५५ " शोधनसर्पिविषयः प्रयोगश्च ५६ ५१३ शोधनतैलविषयः प्रयोगश्च ५७ 33 शोधनीयरसक्रियाविषयः प्रयोगश्च ५८-६१ ११४ शोधनचूर्णविषयाः प्रयोगश्च ६२ 99 रोपणकषायविषयाः ६३ " I रोपणवर्तिविषयाः ६४ " रोपणकल्कविषयाः प्रयोगश्च ६५-६९ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -७४ विषयाः-रोपणसर्पिविषयाः प्रयोगश्च सुत्राङ्काः ७० पृष्ठाङ्काः ५१५ रोपणतैलविषयाः प्रयोगश्च रोपणरसक्रिया विषयाः प्रयोगश्च रोपणचूर्णविषयाः शोधनरोपणयोः सर्वन्रणविषयत्वम् ७१ III ७३ ७४ " " शोधनरोपण विधेर्मन्त्रवत्प्रयोगः ७५ 19 अनिर्दिष्टयोग विषयिणी मीमांसा ७६ वातादिदुष्टव्रणेषु गुणविशेषाः धूपनविषयः उत्सादनविषयः प्रयोगश्च अवसादनविषयः मृदुकर्मविषयः दारुणकर्मविषयः ७७-७९ ८० ८१-८२ ८३ ६१६ 23 ८४-८५ ८६-८७ ५१७ क्षारकर्मविषयः ८८ 99 अग्निकर्म विषयः ८ ९ 99 कृष्णीकरणविषयाः प्रयोगश्च ९ ० - ९ ३ " पाण्डुकर्मविषयाः प्रयोगश्च ९ ४ - ९ ८ ५१८ चणानां सवर्णीकरण प्रयोगः ९९ -१०० " लोमसञ्जनोपायाः १०१-१०३ ५१ ९ लोमशातनोपायः १०४-१०८ " बस्तिसाध्या व्रणाः १० ९ " " उत्तरबस्तिसाध्या व्रणाः ११० १२० व्रणस्य बन्धकरणे कारणम् १११ 99 पत्रदानविषयः प्रयोगश्च ११२-११७ 39 कृमिघ्नविषयाः ११ ९ -१२२ ५२१ वृंहणविषयः प्रयोगश्च १२३ 99 विषजुष्टस्य विज्ञानचिकित्सितयोरतिदेशः १२४ " शिरोविरेचनस्य विषयः १२५ 99 नस्यविषयाः १२६ ५२२ कवलग्रहविषयः १२७-१२८ 39 धूमपानविषयः १२ ९ 39 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar