सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 791–800

अ ० १६ ] Digitized by Arya shmanai and eGangotri

न्यग्रोधादिप्रवालेषु १२ तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् । ६३३ १ भद्रादिः = भद्रदार्वादिः । २ वैरेचनिकानि = त्रिवृनादीनि, चूर्णीकृतैस्तैर्युक्तेने -त्यर्थः । त्रैवृतेन, त्रिभिर्वृतवसामज्जभिर्वृतं व्याप्तं त्रैवृतं तेन । ३ पृथक्पर्ण्यादीनि मिश्रकाध्यायोक्तानि, तैः सिद्धेनेत्यर्थः । ४ पित्तविद्रधिचिकित्सां ब्रवीति -- पैत्तिकमिति । ५ पयस्या = क्षीरकाकोली । ६ पाक्यैः = सद्यःपाकेन निवृत्तैरित्यर्थः । ७ जीवनीयानि द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायो. क्तानि काकोल्यादीनि, तैः सिद्धानि गव्यादिघृतानि तैजीवनीयघृतैः । = दाहवेदनाशान्तये विरेचनं निर्दिशति - त्रिवृदिति । ९ पक्वे विद्रधौ चिकित्सामाद -- जलौकोभिरिति । १० क्षीरवृक्षाणां न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्ष शिरी. षपादपानां कषायः क्षीरवृक्षकषायस्तेन, औदकजेन = कमल कुमुद कल्हा रजन्यक्काथेने... त्यर्थः । ११ समङ्गा = मञ्जिष्ठा । १२ प्रवालेषु = पल्लवेषु । कृतं = पाचितं,. घृतमिति शेषः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६३४ सुश्रुतसंहितायां Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १६ नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ॥ १६ ॥

१ करन्जादिघृतं वर्णयति - नक्तमालस्येति । नक्तमाल: करन्जः । २ सु-मना = ' चमेली ' इति । ३ निचुलस्य - जलवेतसस्य । ४ अतिभयङ्करत्वेन उत्सृष्टा क्रिया चिकित्सा येषां ते उत्सृष्टक्रियाः । ५ दारुणाः = भयङ्कराः । ६ इविषा = घृतेन । ७ कफविद्रधिचिकित्सामभिधत्ते - इष्टकेति । “ सर्वाणि सर्वैर्वा " इति नलौ -' कावचारणीयाध्यायोक्तत्वाज्जलौको भी रुधिरमोक्षणं नानुपपन्नमित्युन्नेयम् । ९ पक्के CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १६ ६३५ ] Digitized by Any चिकित्सास्थानम् hennai and eGangotri

यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः । कफविद्रधौ क्रियां निर्दिशति - आरग्वधेति । १ बरुणादिर्द्रत्र्यसङ्ग्रहणीयाध्या-योक्तः। २ ऊषकादिरपि तत्रैव द्रष्टव्यः । ३ वैरेचनेन = संशोधन संशमनीयाध्यायो-क्तेन " त्रिवृताश्यामादन्तीद्रवन्ती सप्तलाशङ्खिनी " इत्यादिनोक्तेन विरेचनद्रव्येण कल्की-कृतेनेत्यर्थः । ४ यथादोषं गणोक्तवातादिहरद्रव्यक्काथै रित्यर्थः । ५ विद्रधौ सिराव्यधं प्रतिपादयति — यथोद्दिष्टामिति । कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तविंद्रधौ ” इति शारीरस्थानोक्तामित्यर्थः । फूर्परे । ७ स्वयमन्तभिन्नत्वेन स्रुतेष्वित्यर्थः । यथोद्दिष्टां = " वामपश् ६ बाहौ = बाहुमध्ये मैरेयलक्षणं यथा-" आसवस्य सुरायाश्च द्वयोरेकत्र भाजने । सन्धानं तद्विजानीयान्मैरेयमुभयान-यम् ॥ ” इति । ८ सिद्धार्थकः श्वेतसर्षपस्तेन सहितं ससिद्धार्थकम् श्रोदनम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

[ अ ० १७ ६३६ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां and eGangotri प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया ' तैल्वकं घृतम् ॥ ३७ ॥

साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ । १ तैल्वक घृत = तिल्वकघृतम्, तच्च वातव्याधिचिकित्सिते द्रष्टव्यम् । २ अत्र सर्पिरित्यनुवर्तनायम् । ३ विद्रधिर्यथा पाकं न प्राप्नुयात्तथा यतितव्यमित्युपदिशति - नोपगच्छेदिति । ४ पर्यागते = परितः पाकं प्राप्ते इत्यर्थः । ५ मज्जजातविद्रधिचिकित्सां प्रतिपादयति-प्रत्याख्यायेति । प्रत्याख्यायः = असाध्योऽयं व्याधिरिति निराकृत्येत्यथः । ६ तिनि: = तिनिशः रतनाम्नाऽपि प्रसिद्धः । तिनिपदेन तिनिशस्य बोधः, ' नामैकदेशे नाममा • त्रः इणम् ' इत्युक्तेः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्य टिप्पन्यां षोडशोऽध्यायः । ७ क्रमागतत्वाद् विसर्पादीनां सप्तदशोऽध्यायः । चिकित्सामधिकरोति- - अथात इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १७ ] Digitized by Any चिकित्सास्थान Hennai and eGangotri ६३७ साध्येषु तत्पथ्यगणैविदध्याद् घृतानि सेकांश्च तथोपदेहान् ॥ ३ ॥

ह्रीवेरलामैज्जकचन्दनानि स्रातोजमुक्तामणिगैरिकाश्च । II क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यास्तर्नवः सुखाय ॥७ ॥

१ तत्पथ्यगणैः = वातपित्तकफजन्येषु तत्तद्वातादिहरगणैरित्यर्थः । २ वातजन्य -विसर्पचिकित्सामभिदधाति - मुस्तेति । ३ कुस्तुम्बुरु = धान्याकम् ' धनिया ' इति लोके कथितम् । कृष्णगन्धा = शोभाञ्जनः । उष्णगणाः भद्रदार्वादयः पिप्पल्यादयश्च । ४ घृतेष्विति पाठान्तरम् । ५ कण्टकाख्यं = " करमर्दत्रिकण्टक सैरीयकशतावरी · -गृधनख्य " इति कण्टकसंज्ञकपञ्चमूलम्, अल्प = लघुपञ्चमूलम्, तच्च " त्रिकण्टक · हतीद्वयपृथक्पण्यों विदारिगन्धा च " इति । महत् = बृहत्पञ्चमूलम्, तच्च " बिल्वाग्नि--मन्थटिटुकपाटलाः काश्मर्थ्यश्च ' इति । वल्लिजं = " विदारीसारिवारजनीगुडूच्योऽजशृङ्गी च " इति वल्लीसंज्ञकमित्यर्थः । 8 पित्तजनितविसर्पचिकित्सित माचष्टे – कसेर्विति । गुन्द्रा = भद्रमुस्तकः, ' स्या-मुस्तको गुन्द्रा इत्यमरः । धन्वन्तरिणा गुन्द्राभद्र मुस्तकयोरभेद उक्त: - " मुस्त • मम्बुधरो मेघो घनो राजकशेरुकः । भद्रमुस्तो वराहोऽब्दो गाङ्गेयः कुरुबिन्दकः ॥ ’ इति । ७ वस्त्रान्तराः = वसनेनान्तरीकृताः । = लामज्जकः = उशीरम्, स्रोतोजं -सौवोरमञ्जनम् । ९ यतो घनलेपेन त्वग्गतस्योष्मणो रोधाद् ऊष्मा दाहश्च सञ्जायते । तदुक्तं वाग्भटे — लक्ष्णशुष्कवनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत् । त्वग्गतस्योष्मणो रोधा-च्छोतकृच्चान्यथा गुरोः ॥ ” इति । १० पयस्या = क्षीरविदारी । ११ सुगन्धिका = उशीरम् । १२ मधूदकैः = मधुमिश्रजले रित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६३८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १७

१ पित्तविसर्पे गौर्यादिघृतमाचष्टे - घृतस्येति । गौरी = हरिद्रा । अम्बु = " वालकम्, राजादनं = प्रियालः, ऋषभः = ऋषभकनाम्ना प्रसिद्ध: । एतदलाभे वंश-लोचनप्रक्षेपः । २ स्थिरा = शालपर्णी, पृश्निः = पृथक्पर्णी, शताह्वया = शतावरी । अत्र गौर्यादीनां शताह्वयान्तां चतुर्णौ पलानां कल्कः, न्यग्रोधादीनां विदारिगन्धादीनां मद्दतोऽपि पञ्चमूलग्य मिलितानां त्रयाणां गणानां क्काथो घृतस्य चतुर्गुणः, गव्यं क्षीरमपि चतुर्गुणं घृतस्य प्रस्थमित्युन्नैयम् । १३ गौर्यादिघृतगुणं वक्ति— विस्फोटेति । ४. कफजनितपित्तविसर्पचिकित्सामाचष्टे - अजेति । अजा = अजगन्धा, लोके. ' बबई ' इति ख्याता सरला = कृष्णा त्रिवृत्, कालः = कासमर्दः, एकैषिका = शतावरी । ५ कालानुसार्या = तगरम्, चोच: - ' तज ' इति, शीतशिवं = शतपुष्पाभेदः, सैन्धव-मिति सुश्रुताथसन्दीपनम् । इन्द्रपर्णी = इन्द्रवारुणी । ६ पालिन्दिः = कालवल्ली,. मुञ्जातः = उत्तरापथजः स्वल्पकन्द इति डल्दणः । महीकदम्बः मुण्डी । ७ सर्वविसर्पेषु सामान्यचिकित्सितमभिधत्ते - गणस्त्विति । वरुणप्रदत्तः = वरु--णादिः । ८ शोणितमोक्षणं जलौकोभिरेव सर्वेषां रक्तपित्तप्रधानखात् । अस्य रक्त पित्तप्राधान्यमाह — वाग्भट: -- " विसर्पो न ह्यसंसृष्टः सोऽस्रपित्तेन जायते । रक्तमेवा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

' अ ० १७ ] Digitized by Ary: युक्तियाज hennai and eGangotri ६३ ९

" नाडीं कफोत्थामुपनाह्य सम्यक् " कुलत्थसिद्धार्थ कसक्तुकिण्वैः । श्रयश्चास्य बहुशोऽस्रं हरेत्ततः ॥ इति । १ यथोक्तं = द्विव्रणीयोक्तमित्यर्थः । अथ नाडीचिकित्सा । २ वातजनित नाडी चिकित्सितमभिदधाति - नाडीति । त्रिभिर्दोषैः ३ पृथक् शल्यनिमित्ततश्चैवं चतस्र इत्यर्थः । ४ उपनाच = तैस्तैर्वातहर द्रव्यैः प्रदियेत्यर्थः । ५ व्रणालेपनबन्धविध्युक्तरीत्या बन्धनं कुर्यादित्यर्थः । ६ हिंस्रा = ‘ बालछड़ ’ .. इति ख्याता । अत्र द्रव्यकल्कः स्नेहचतुर्थांशः, द्रवः स्नेहचतुर्गुणः । " अनु के द्रव कार्ये तु सर्वत्र सलिलं स्मृतम् ” इति वचनादत्र द्रवो जलम् । ७ पित्तजन्यनाडीचिकित्सितं ब्रवीति -- पित्तात्मिकामिति । ८ नागदन्ती -इन्द्रवारुणी । ९ ' सोमं काञ्जिकम् ' इति कोशान्तरम् । व्यवहारस्तु धान्याम्लस्यैवेति हाराणचन्द्रः । निशा = हरिद्रा । १० पित्तजन्यनाढ्यां श्यामादिघृतमभिधत्ते— श्यामेति । श्यामा = श्याममूला त्रिवृत्, त्रिभण्डी = रक्तमूला त्रिवृत् । अत्र श्या-मादिघृते श्यामादीनां कल्कः, चतुर्गुणं दुग्धं, जलं च चतुर्गुणम् । तदुक्तम् -- " क्षीर.. मस्त्वारणालाद्यैः पाको यत्रेरितः क्वचित् । जलं चतुर्गुणं तत्र वीर्याधानार्थमावपेत् ॥ ' ” > इति । वृक्षः = वृक्षकः, कुटज इत्यर्थः । ११ कफजन्यनाडीचिकित्सितं ब्रवीति - नाडीमिति । १२ सिद्धार्थकः श्वेत-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६४० Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसहिताया and eGangotri [ अ ० १७ मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारी ॥ २३ ॥

* अर्बुदादिषु " चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् । सर्षपः । १ सुराष्ट्रजा = ' फिटकिरी इति ख्याता । २ अक्षः = बिभीतकः । ३ निकुम्भः = दन्ती, ताली = तालमूली रूपिका = श्वेतार्कः । ४ चतुर्गुणेषु गोमूत्रे-ष्वित्यर्थः । ५ श्रागन्तुज नाडीचिकित्सितं वक्ति -- नाडीन्त्विति । ६ कुम्भीक: - = पुन्नागः । ७ ' श्रमे फले शलाटुः स्यात् ' इत्यमरः । कुम्भीकादीनां शलाटूनि श्रम-फलानीत्यर्थः । ८ सुगन्धिका = उशीरम्, श्रहिपुष्पं = नागकेशरम् । ९ क्षारसूत्रेण नाडीच्छेदनविधिमभिदधाति -- कृशेति I । च येति चकारेण अकृशा-दीनामपि मर्माश्रिता नाडी समुच्चीयते । १० गत्यन्ते = नाडीसीमायाम्, उन्नम्य = उन्मुखीकृत्य, निर्हरेत् = बहिराहरेत् । ११ आदिशब्दाद् ग्रन्थ्यादीनां परिग्रहः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०१७ ] चिकित्सास्थानम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूचीभिर्यववक्त्राभिराचितं वा समन्ततः । ` ६४१ मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद् व्रणम् ॥ ३३ ॥

धुत्तूरजं मदनकोद्रवजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगँभोजनी च । अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम् ३७ तथा च गोमांसमसी हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति ॥ वर्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ॥३८ ॥

दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत्सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् ॥ चूर्णीकृतैरथ विमिश्रितमेभिरेव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति ३ ९ एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत्साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् । पिण्डीतँकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौर्वहेषु ४० तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चार्मंरवरायुधसाह्वयेषु ॥ भल्लातकार्कमरिचैर्लवगोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वय चित्र कैश्च ॥ ४१ ॥

स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च । १ सर्वनाडीनां सामान्यविधिमभिधत्ते --येति । ३ अलवणायाः काकमर्द निकाया इदं पत्र मालवणम् । इर्ति ख्याता, तद्वीजमित्यर्थः । मस्यः - क्षाराः । ६ एषु = धन्त्तरकादिबीजादिषु । सुहाया एतानि सौवहानि तेषु सौवहेषु । २ घोण्टाफलं = बदरीफलम् । ४ शङ्खिनी = ' शङ्खाहुली ' ५ मृगभोजनी = इन्द्रवारुणी । ७ तैलत्रितयमुपदिशति -- पिण्डीतकस्येति । ९ अमरवरइन्द्रस्तस्यायुधं वज्रं तेन समान श्राह्वयः संज्ञा येषां ते अमरायुधसा-ह्वयास्तेषु, वज्रकन्देष्वित्यर्थः । १० मार्कवस्य = भृङ्गराजस्येत्यर्थः । श्रत्र भल्लातकादीनां चित्रकान्तानां कल्कः मार्कवस्य रसश्चतुर्गुणो बोध्यः । ४१ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

५८५ सुश्रुतसंहितायां— Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri स्त॒न्ये गते विकृति॒माशु भिषक् तु धात्री पीतां घृतं परिणतेऽहनि वामयेत्तु ॥ ४२ ॥

निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन । वान्तागतेऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् । एवं त्र्यहं चतुरहं पडहं वमेद्वा । [ अ ० १७ सर्पिः पिबेत् त्रिफलया सह संयुतं वा ॥ ४३ ॥

भार्गी वचामतिविषां सुरदारु पाठां

सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद् दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद् यथास्वम् । रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग् विद्ध्याद् यद्विद्रधावभिहितं बहुशो विधानम् ॥ ४५ ॥

सम्पच्यमानमपि तं तु विनोपना है: सम्भोजनेन खलु पाचयितुं यतेत । शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोपमुपयात्यवदीर्य्यते च ॥ ४६ ॥

पक्के च दुग्धंहरिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् । अथ स्तनरोग चिकित्सा । १ स्तन्यदोषचिकित्सितं वर्णयति -- स्तन्य इति । स्तन्ये दोषैविकृतिं गते सती. त्यर्थः । २ परिणतेऽहनि = सायङ्काले । ३ मागधिका = पिप्पली । ४ मुस्तादि-द्रव्य सङ्ग्रहणीयाध्याये द्रष्टव्यः । ५ आरग्वधादिरपि द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तः । ६ स्तनरोगचिकित्सामभिर्धत्ते - रोगमिति । ७ पाककारित्वादुपनाहं निषेधति-शीघ्रमिति । दुग्धहरिणी नाडीः = स्तव्यवाहिनीः सिरा इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar