सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 801–810

अ ० १८ ] Digitized by A च क्लिन अवतरू Chennai and eGangotri मे विदादिनि तथैव गते च पाकं धात्र्याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीर्त ॥ ४७ ॥।

६४३ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विसर्प नाडीस्तनरोगचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात् तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् । विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्र तोयेंः ' ' १ ॥ ६ ॥

१ निर्दुहीत = स्तनाभ्यां दुग्धं स्रावयेदित्यर्थः । श्रष्टाङ्गहृदयेऽपि – “ स्तनजे व्रण-वत्सर्वं न त्वेनमुपनाहयेत् । पाटयेत्पालयन् स्तन्यवाहिनीः कृष्णचूचुकौ । सर्वास्वामा-द्यवस्थासु निर्दुहीत च तत्स्तनम् ॥ ” इति । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यं टिप्पन्यां सप्तदशोऽध्यायः । अष्टादशोऽध्यायः । २ क्रमोपस्थितं ग्रन्ध्यादिचिकित्सितमभिधत्ते - अथेति । ३ श्रामग्रन्थिचिकि त्सितं वक्ति- ग्रन्थिष्विति । ४ शोफक्रियां = द्विव्रणीयोक्तामामशोफ चिकित्सा मि • त्यर्थः । ५ श्रमग्रन्थौ स्नेहपानविधि दर्शयति - तैलमिति । ६ त्रिभिरवयवैस्तैलस--पिंर्वसाभिर्वृतं व्याप्तमिति त्रिवृतम् । ७ वातजनितग्रन्थिचिकित्सामा - हहिंस्रेति । हिंस्रा = ' बालछड़ ' इति, रोहिणी = कटुका । ८ कृष्णगन्धा = शोभाअन:, गोजी = शाखोटकः, तालपत्री = तालमूली । ९ प्रसिद्धान् = मिश्रकोक्तान् मातुलुङ्गादीन् । १० नरेन्द्रतोयैः = चतुरङ्गुल पत्रकाथैः, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६४४ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १८

अममैजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद् विदार्य । दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा " सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात् १४

संशोधनैस्तं च विशोधयेयुः क्षारोत्तरैः " चौद्रगुडप्रगाढैः । अत्र तोय शब्दस्य काथपरकत्वात् । १ पञ्चाङ्गुलः = एरण्डः । २ सरला = त्रिवृदित्यर्थः । ३ चतुर्गुणगोदुग्धसमन्वितेन तैलेन, कल्कीकृतै विडङ्गादिभिः सिद्धेन वा रोपयेदित्यर्थः । ४ पित्तजनितग्रन्थिचिकित्सितं प्रतिजानीते - जलौकस इति । ५ प्रदेहान् = उपनाहान् । ६ तृणशून्यकन्दैः = केतकी मूलै रित्यर्थः । मुचुलुन्द::: = मुचकुन्दः । . ७ मधुरैः = काकोल्यादिमधुरद्रव्यैरित्यर्थः । | कफजन्यग्रन्थिचिकित्सामभिधत्ते-हृतेष्विति । यथाऽऽनुपूर्व्या = स्नेहस्वेदादिक्रमेण । ९ काकनन्ती = गुआ, काका-दनी - श्वेतगुञ्जा । १० पिण्डफला = कटुतुम्बी, काला - कृष्णा त्रिवृत् । ११ सद्यः-क्षतोक्तं · विधि = मधुघृतादिविधानम् । १२ मांसकन्दीचिकित्सामाइ -येति । मांस-कन्द्यः = मांसप्ररोहाः । १३ क्षारोत्तरैः - यवक्षारमुख्यैरित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Digitized by An चिकित्सा वन्न Chennai and eGangotri ६४५ शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ॥ १६ ॥

" ग्रन्थीन मर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधती पश्चात् । ५१ १ मेदोजन्यग्रन्थिचिकित्सां वक्ति - मेद इति । तिलकल्कदिग्धं = तिलकल्कलि-प्तमित्यर्थः । २ हुताशतप्तेन = अग्नितप्तेन लोहेनेति सम्बन्धः । ३ दाव = दारुइ-रिद्राम् । ४ सुवर्चिकाद्यैः = स्वर्जिकाक्षारादिभिरित्यर्थः । ५ वंशावलेखः = वंशत्वक् । अत्र गोमूत्रं चतुर्गुणं, द्विकरञ्जादीनां कल्कः । अथापचीचिकित्सा | : = ६ अपचीचिकित्सितमाचष्टे - जीमूत कैरिति । जीमूतकैः = वन्दालैः, कोशवती-फलैः = कटुकोशात की फलैः । अपची गण्डमालाया अवस्थाविशेषः, तदुक्तम् — " ते ग्रन्थयः केचिदवाप्तपाकाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये । कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्तीति केचित् ॥ ” इति । ७ द्विधा प्रवृत्तं = बाह्याभ्यन्तरः प्रवृत्तम्, उदारवीर्यम् = उत्कटवर्यम् । ८ बरिहिष्ठः = हीबेरम् । ९ कैटर्यः = पर्वत निम्बः । १० अवपीड्य दीयत इत्यवपीडस्तस्मिन्, नस्यप्रभेद इत्यर्थः । ' वनतुलसी ' इति ख्यातः । ११ श्रमजग्रन्थौ क्षाराग्निशस्त्रविधि दर्शयति - ग्रन्थीनिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar खरमञ्जरिः =

* ६४६ - सुश्रुतसहिताया [ अ ० १८ क्षारेण वाऽपि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम् ॥ २४ ॥

पाणि प्रति द्वेदश चाङ्गुलानि भित्त्वेन्द्रबस्ति परिवर्ज्य धीमान् । विदार्य्यं मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् २५.

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १ अपच्यां जङ्घायां शस्त्रकर्मविधानं निर्दिशति - पाणिमिति । धीमान् मर्म-परिरक्षणकुशलो वैद्यः पाणिं प्रति गुल्फस्य पश्चाद्भागं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि द्वादशाङ्गुलानि मित्वा परिहर्तुं परिमाय ऊर्ध्वं जङ्घामध्ये द्व्यङ्गुलमिन्द्रवस्ति परि · वर्ज्य विदार्थं मत्स्याण्डनिभानि मीनाण्डसदृशानि मेदोजालानि निष्कृष्य प्रकृश्य -अनलमग्नि विदध्यादित्यर्थः । भोजः— ' वातपित्तकफा वृद्धा मेदश्चापि समाचितम् । जङ्घयोः कण्डरां प्राप्य मत्स्याण्डसदृशान् बहून् ॥ कुर्वन्ति ग्रन्थीन् यस्तेभ्यः पुनः प्रकुपितोऽनिलः । दोषै. -स्तैरूर्ध्वगो वक्षःकक्षामन्यागलाश्रितः । नानाप्रकारान् कुरुते ग्रन्थीन् सा खपची -मता । व्यामिश्रदोषोत्पन्नां तु कृच्छ्रसाध्यां विनिर्दिशेत् । तासां वातोत्तरा कृष्णा बात--की वेदनायुता । क्षिप्रपाकसमुत्थाना दाहयुक्ता च पैत्तिकी । गूढाऽविपाका कठिना कफात् स्निग्धा रुजाकरी । मेदोऽधिका श्लैष्मिकी च विशेषात्सा समार्दवा । तां तु - मालाऽऽकृतिं मन्याकण्ठहृद्धनु सन्धिषु । गलमालां विजानीयादपचीतुल्य लक्षणाम् ॥ ” इति । २ पक्षान्तरं दर्शयति — आ गुल्फेति । गुल्फं कर्णञ्चाभिव्याप्येति श्रा गुल्फकर्णात् - सुमितस्य सम्यङ् मापितस्य जन्तोरातुरप्राणिनस्तस्य प्रमाणस्य षट्सप्तत्यङ्गुलमितस्य ' अष्टभागमष्टमभागं सार्धनवाङ्गुलमात्रं खुढकाद् गुल्फभागाद् द्व्यङ्गुलप्रमाणाद् विभज्य पृथक्कृत्य सुरराजबस्तेर्हित्वा इन्द्रबस्ति हित्वा घोणर्जुवेध: घोणा नासा तस्यां यथा ऋजुवेधो भवति तथाऽवको वेधः कर्तव्यः । स च खुडकस्याङ्गुलत्रितयम्, अष्टमभा-गस्य च सार्धनवाङ्गुलम् । एवं सार्धं द्वादशाङ्गुलपरिहारेणेन्द्र बस्तिमर्म परिहृतं भवति । तदुक्तमपि- “ त्रयोदशाङ्गुले पार्किंग प्रति कालान्तरा सुहृत् । इन्द्रबस्तिरसृक्स्रावी मांस-गोऽर्घाङ्गुलो भवेत् ॥ ” इति । अपरे भिषग्वराः, अक्षिमात्र मङ्गलद्वयप्रमाणं वदन्ती-त्थर्थः । एवं प्रथम श्लोकेन इन्द्रवस्तेरधस्ताद् द्वितीयश्लोकेन तस्योपरिष्टाज्जङ्घायाः पाश्चात्यभागगतकण्डराया द्व्यङ्गुलमात्रो व्यधः कार्य इति सिद्धम् । एवमनुपशमे वामपार्श्वजातायां दक्षिगजङ्घापृष्ठमध्यादिन्द्र वस्तेरच स्तादूर्ध्वं वा शस्त्रेण श्रक्षिमात्रं ` त्रणं कृत्वा मत्स्याण्डजालसदृशं मेदोऽपनीय श्रग्निना दहेत् । एवं दक्षिणपार्श्व जाता--यामपि । उभयपार्श्वजातायामुभयत इति बोध्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Digitized by Ary ख कित्ता नम् and eGangotri.

६४७

१ ऊर्ध्वदॆद्दजातायामपच्यां मणिबन्धोपरि शस्त्रकर्मविधिमभिधत्ते – मणिबन्धेति । वा अथवा मणिबन्धोपरिष्टाद् अग्नितप्तया शलाकया इन्द्रवस्तेरष्टभागमतिमात्रं वा विहाय अग्रे रेखात्रयं कुर्यादित्यर्थः । २ सम्प्रति संशमनविधिमभिदधाति - चूर्णस्येति । चूर्णस्य काले = चूर्णोपयो-गावस्थायाम्, प्रचलाको मयूरः, काकः, गोधा, अहिः, कूर्मः, तत्प्रभवां मर्सी क्षार-मित्यर्थः । ३ " काकादन काकजङ्घां बृहत कण्टकारिकाम् " इत्यादिषु संसिद्धं तैलं तेनापि सह दद्यादित्यर्थः । अथार्बुदचिकित्सा । ४ अर्बुदः = मांसोपचयतया प्रतीयमानं शोफम्, मांसकील इति यावत् । तत्रादौ वातार्बुदचिकित्सां वक्ति - कर्कारुकेति । कर्कारुकं = कूष्माण्डम्, एर्वारुकं = कर्कटी, ‘ “ पञ्चाङ्गुलः = एरण्ड: । बीजशब्दस्थ कर्कारुकादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धः । नारि · केले बीजस्य सम्बन्धात् तदङ्कुरो ग्राह्यः । ५ अत्र कर्कारुकादिबीजापेक्षयाऽम्बुक्षीरं चतुर्गुणं, घृतं पादार्द्ध दत्वा लप्सिका-वत् पक्वा किञ्चित्तैलेन सम्मिन्य उपनाइयेदिति भावः । भद्रदार्वा-६ वातघ्नः दिवातसंशमनो वर्गः संशोधनसंशमनीयाध्यायोक्तः । शताख्यं • शतधा पक्कं शतपा-कमित्यर्थः । त्रिवृतं, त्रिभिर्घृततैलवसाभिर्मज्जवर्जे वृतं व्याप्तं ७ पित्तार्बुद चिकित्सामाचष्टे - स्वेदोपनाहा इति । त्रिवृतम् । ८ गोजी - शाखोटकः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६४८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोधाञ्जनयष्टिकाहैः । [ अ ० १८ विस्स्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामौ च योज्या कुशलेन लेपे ॥३३ ॥

मेदोऽर्बुदं " स्विन्नमथो विदार्य्य विशोध्य सीव्येतरक्तमाशु । १ पत्तङ्गं = रक्तचन्दनम् । २ श्यामा = कृष्णा त्रिवृत् । ३ सप्तलिकारसे - सप्तपण-रसे । ४ क्लीतकसम्प्रसिद्धं - यष्टीमधु कल्क सिद्धम् । ५ तज्जठरी - पित्तोदरीत्यर्थः । ६ कफार्बुदचिकित्सितं ब्रवीति - शुद्धस्येति । शुद्धस्य - वमनद्वारा संशुद्ध · शरीरस्येत्यर्थः । ७ द्रव्याणि = जीमूतकीघोषव तीफलदन्तीद्रवन्तीत्रिवृदादीनि संशो-धनसंशमनीयाध्यायोक्तानि । ८ प्रदिह्यात् = लिम्पेत् । ९ सकांस्यनीलैः = कांस्य-मलसहितैः, शुकः = ग्रन्थिपर्यम्, ' कुकरौंधा ' इति ख्यातः । ' ग्रन्थिपर्यं शुकं बहें पुष्पं स्थौणेयकुक्कुरे'इत्यमरः । लाङ्गलिका = कलिहारी । १० अर्बुदे कृमिनाशकोपायं निर्दिशति - निष्पावेति । निष्पावः - राजशिम्बः, पिण्याकः = तिलकल्कः । ११ शस्त्रेण लिखेदित्यर्थः । ततः पश्चात् समूलमुपहन्तुमग्नि विदधीत । १२ श्रास्फातो = सारिवा । १३ · यदृच्छया = स्वेच्छया, अकस्मादिति तात्पर्यम् । १४ मेदोऽर्बुदचिकित्सितमभिधत्ते - मेदोऽर्बुदमिति । स्विन्नं = कृतत्वे-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Digitized by Arya Sonhai and eGangotri ६४ ९ ततो हरिद्रागृहधूमरोध्रपत्त॑ङ्गचूर्णैः समनःशिलाः ॥ ४१ ॥।

दनम् । १ पत्तङ्गं = रक्तचन्दनम् । २ विद्रधिचिकित्सिते करन्जादिघृते प्रोक्तद्रव्यैः करञ्जतैलं विदधीतेत्यर्थः । “ ग्र. न्थ्यर्बुदानां न यतो विशेषः प्रदेशत्व | कृतिदोषदूष्यैः । श्रुतश्चिकित्सेद् भिषगर्बुदानि विधानविद् ग्रन्थिचिकित्सितेन ॥ ” इति बोध्यम् । अथ गलगण्डचिकित्सा । = ३ वातजनितगलगण्ड चिकित्सितमभिधत्ते - संस्वेद्येति । ४ पत्रभङ्गैः = पत्र-चूर्णैरित्यर्थः । ५ गजादिनामा - गजपिप्पली, करहाटं = मदनफलम् । ६ एकैषि-का = रक्तमूला त्रिवृत्, वृक्षकः = कुटजः, तिल्वकः = रोघ्रः । ७ हंसाया = हंसपदी, बलाभ्यां । = बलाऽतिबलाभ्यामित्यर्थः । ८ पित्तजन्यगलगण्डाभावात् कफजनितगलगण्ड चिकित्सामभिदधाति - स्वेदो-पनाहैरिति । ९ विशल्या = दन्ती, विषाणिका = कर्कटशृङ्गी, शुकाह्वया = श्योनाकः । ० दशार्ध संख्यैः = पञ्चलवणैरित्यर्थः । मागधिकादिर्द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तः । पिप्प-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६५० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri प्रच्छर्दनं मूर्द्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु । [ अ ० १ ९ पाकक्रमो वाऽपि सदा विधेयो वैद्येन पाकं गतयोः कथञ्चित् ॥५० ॥

मूत्रेण वाऽऽलोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेच्छामहीरुहाणाम् । शस्त्रेण वाऽऽपाट्य विदार्य्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत् ५३

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्ड चिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

अत्रैवृद्ध्या विना पड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् । ल्यादिस्तत्क्वाथकल्काभ्यां सिद्धमित्यर्थः । १ पाकं गतयोः = पाकप्राप्तयोर्वातकफजन्ययोः । २ सर्वगलगण्डविषये त्रिकटुकादियोगं निर्दिशति – कविति । ३ रसाः = यूषाः । ४ मेदोजन्यगलगण्डचिकित्सां वक्ति - मेद इति । यथोपरिष्टाम् = ऊरुसन्धि • निर्दिष्टाम् । ५ लोहपुरीषं = लोहमलम् । ६ शालमहीरुहाणां सालसारादिवृ-क्षाणां सारमिति सम्बन्धः । सारः कल्कः । ' ७ सारोद्भवं = कालानुसार्य्योद्भवम्, सारोद्भवं सालसारादिसमुत्थमिति सुश्रुतार्थसन्दीपनम् । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्या मष्टादशोऽध्यायः । एकोनविंशोऽध्यायः । निदानक्रमोपस्थितं वृद्धयादिचिकित्सितमारभ्यते — अथेति । ९ अन्त्रवृद्धिं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

“ अ ० १ ९ pigitized by Arya Sa कास्थान ai and eGangotri अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् ॥ ३ ॥

सक्षीरं वा पिबेन्मांसं तैलमेरण्डसम्भवम् । ६५१ ततः कालेऽनिलघ्तानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ॥ ६ ॥

विना याः षड् वृद्धयः वातपित्तश्ले श्मशोणितमेोमूत्रनिमित्ताइति । १ चङ्क्रमणं = अमणम् । भावमिश्रोऽपि - ' वृद्धावस्य शनं मार्गमुपवासं गुरूणि च । वेगाघातं पृष्ठयानं व्यायामं मैथुनं त्यजेत् ॥ ” इति । २ तत्र वातजन्यवृद्धिचिकित्सितं ब्रवीति - तत्रादित इति । त्रिभिरवयवै-वृतं त्रैवृतं मिश्रितस्नेहत्रितयमित्यर्थः । ३ यत उक्त शारीरस्थाने - " सेवनीच्छेदा-दुजाप्रादुर्भावः " इति । ४ यथोक्तं क्रमं = द्वित्रणीयोक्तव्रणक्रियामित्यर्थः । श्रष्टाङ्गहृद-येऽपि — “ शोधयेत् त्रिवृता स्निग्ध वृद्वौ स्नेहैश्चलात्मके । कोशाम्रातिल्वकैरण्डसुकु. मारकमिश्रकैः ॥ ततोऽनिलम्न निर्य दकल्कस्ने है निरूइयेत् । रसेन भोजितं यष्टितैलेनान्वा--सयेदनु । स्वेदप्रलेपा वातघ्नाः पक्वे भित्त्वा व्रणक्रियाः ॥ ” इति । ५ पित्तजनितवृद्धिविकित्सितं वक्ति - पित्तजायामिति । ६ दिन गोयोतक-कादिसिद्धं रोपणमित्यर्थः । रोपणतैलं करकरच मिश्रकमभिसमोदय कल्पनोयमिति CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६५२ Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां amthe Gangotri [ अ ० १ ९

अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः । सुश्रुतार्थसन्दीपनम् । १ पक्वे भेदनादिक्रिया पूर्ववदेव । तदुक्तमष्टाङ्गहृदये - " पित्तर-तोद्भवे वृद्धावामपक्वे यथायथम् । शोफत्रणक्रियां कुर्यात् प्रततं च हरेदसृक् ॥ इति । २ कफजन्यवृद्धिचिकित्सामाह - वृद्धिमिति । ३ सुमनारुष्कराङ्को ठसप्तपर्णेषु साधितं तैलमिति सम्बन्धः । ४ मेदोजन्यवृद्धि चिकित्सामभिदधाति - मेद इति । ५ शिरोविरेकद्रव्यैः B शिरोविरेचन भेषजेः, तानि द्रव्याणि – पिप्पलीविडङ्गापामार्गशि-रोषसिद्धार्थंकादीनि संशोधनसंशनीयाध्यायोक्तानि । ६ यथोद्दिष्टं = व्रणालेपनबन्ध-विध्यध्याध्योक्तं, गोफणया स्थगिकाबन्धेन वा बध्नीयादिति भावः । ७ मूत्रजन्य वृद्धिचिकित्सां विवृणोति - मूत्रजामिति । ८ शुद्धायां = निर्मूत्र-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar