सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 811–820

ऋ ० १ ९ pigitized by Arya aphai and eGangotri तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेदर्द्धेन्दुवक्त्रया ॥ २१ ॥

निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः । ६५३ त्वेन दोषरहितायामित्यर्थः । १ अर्धेन्दुवक्त्रया लौहशलाकयेत्यर्थः । २ वामान्त्रवृद्धौ दक्षिणाङ्गुष्ठमध्ये त्वङ्मात्रं छित्त्वा दहेत्, दक्षिणान्त्रवृद्धौ वामाङ्गुष्ठमध्ये त्वङ्मात्रं छित्वा दहेदिति ‘ अङ्गविपर्ययात् ' इत्यस्याशयः । ३ सेवनीं शारीरस्थानोक्ताम्, तथा हि— “ सप्त सेवन्यः — शिरसि विभक्ताः पञ्च, जिह्वाशेफसोरेकैका, ताः परिहर्तव्याः श-स्त्रेण ” इति । ४ व्यत्यासात् = वामदक्षिणान्त्रवृद्धिभेदेन श्रङ्गविपर्ययादित्यर्थः । अथोपदंशचिकित्सा । ५ तत्रोपदंशे सामान्यचिकित्सा विधिमभिधत्ते – उपदंशेष्विति । ६ वापदेनात्र व्यवस्था बोध्या । श्रर्थाद् बहुदोषे सिरां विध्येत् अल्पदोषे तु जलौकां पातयेदिति । ७ उभयतः = वमनविरेचनाभ्याम् । बलवतो विषय एषः । ८ दुर्बलविषयं दर्शयति-यदीति । न वा प्राप्तं = न युक्तम् । ९ वातजन्योपदंशचिकित्सां निर्दिशति - प्रपौण्डरीकेति । प्रपौण्डरीकं = शालप-णपत्रतुल्यच्छदम्, ' पुण्डरिया ' इति ख्यातम् । वर्षाभूः = ' गदहपूना ' इति । १०. सर-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६५४, B Digitized by Arya Samaj - सनतसंहितायां and eGangotri [ श्र ० १ ९ Chennai एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ॥ २ ९ ॥

शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै तदाऽपोह्यं ' तिलैः सर्पिःक्षौद्रयुक्तैः प्रलेपयेत् ॥ ३८ ॥

+ करवीरस्य " पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा । ला = त्रिवृत् । १ सृखोष्णैः = ईषदुष्णैरित्यर्थः । २ प्रपौण्डरीकपूर्वैः = प्रपौण्ड-रीकादिभिः सप्तभिः । ३ पित्तजन्योपदंशचिकित्सितं ब्रवीति — गैरिकेति । श्रज्ज -नं = रसाञ्जनम् । ४ कफजन्योपदंशचिकित्सितमभिधत्ते - शालेति । शालाश्वकर्णौ शालभेदौ, अजकर्णः । अतिविषा ' अतीस ' इति ख्याता । : - गजहढः । ५ रजनी = हरिद्रा, ६ पत्तूरः = सिरवालिका । ७ उपदंशस्यामाद्यवस्थाभेदेन चिकित्सां दर्शयति - एव-मिति । ८ मिश्रकाध्यायोक्तक्रियायोगेरित्यर्थः । ९ ध्वजः = मेदः । १० अपोह्य = कुथितां शमुपहृत्य ११ पत्राणां कषाय इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ९ ] Digitized by Ary.. कित्वायान ndnnai and eGangotri प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि ॥ ३ ९ ॥

दुष्टव्रणविधिं कुर्य्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् । ६५५ १ सौराष्ट्री = ' फिटकिरी ' इति ख्याता । २ पल्लवशब्दो जम्ब्वादिभिः प्रत्येकम भिसम्बध्यते । ३ क्षीरिणां = वटाश्वत्थादीनाम् । ४ सर्वगन्धैः = चातुर्जातकादिभिरित्य-र्थः । यथा — ' चातुर्जातककर्पूरकक्कोलागुरुकुङ्कुमम् । लवङ्गसहितं चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत् ॥ ” इति । ५ गुन्द्रा - भद्रमुस्तकः । ६ माकवः = भृङ्गराजः । ७ असाध्यत्वेनोपदिष्टयोरुपदंशद्वयोश्चिकित्सितं ब्रवीति — उपदंशेति । उपदंश-द्वये = र क्तजसन्निपातजद्वये । ८ मेहनं लिङ्गं यावन्मात्रं कुथितं शटितं तावन्मात्र CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६५६ सुश्रुतसंहितायां— Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १ ९ जैम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ॥ ५० ॥

भद्रदार्वेलुकाख्ये " च सर्वेषु लवणेषु च । II तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि यवान्नं च हितं सदा ॥ ५ ९ ॥ त्यजेत्, छिन्द्यादित्यर्थः । १ जम्ब्वोष्ठेन = कृष्णपाषाणरचितजम्बूफल सदृशश-स्त्रेणेत्यर्थः । अथ श्लीपद चिकित्सा । २ तत्र वातिकश्लीपदचिकित्सां निर्दिशति - स्नेहेति । ३ बस्तिभिः = निरूह-चस्तिभिः । ४ त्रिभिरवयवैवतं वृतं, स्नैहत्रितयमित्यर्थः । ५ पित्तजन्यश्लीपदचि-कित्सामभिधत्ते – गुल्फख्येति । ६ श्लैष्मिकश्लीपदचिकित्सितमभिदधाति — सिरामिति । श्रङ्गुष्ठे क्षिप्राख्यमर्मण उपरि चतुरङ्गुले सुविदितां सिरां विध्येदित्यर्थः । ७ अन्यतमेन मूत्रेण = भ्रष्टसु मूत्रेषु एकतमेन । ८ एलुकाख्यः = ' एलुआ ' इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

` ० १ ९ ] Digitized by Arya S पि किस्सास्थानम् mai and eGangotri

अनेनैव विधानेन पुत्रजीवकजं रसम् । ६५७ प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् । ६१ ॥

दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेव क्षारस्तु साधितः । १ पूतीकरअ: = कण्टकिकरअः । २ पुत्रञ्जीवकः = ' जीयापोता ' इति ख्यातः । ३ केबुका ' केमुश्रा ' इति । ४ पाकिमं = विडाख्यं लवणम् । ५ पूर्वोक्तं पुत्रञ्जीव-कोरवम् । ६ कदम्बपुष्पी = मुण्डी, लम्बा = कटुतुम्बी । ७ एष: -: - अनन्तरोक्तः क्षारः । क्षारपाकप्रकारस्तु षड्गुणेन गोमूत्रेण एकविंशति-चारान् काकादन्यादीनां क्षारं स्रावयेत् । तत्र काकोदुम्बरिकारसं मदनफलक्कार्थं शुकनासास्वरसं च प्रत्येकं गोमूत्रेण समम्, अपरेषां पादैकं प्रक्षिप्य क्षार-कल्पक्रमेण विपाच्य इति । | ८ एषु = काकादन्यादिषु । ९ नोलीं = श्रीफलम् । ४२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६५८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri • सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० २० अधो गच्छति पीतस्तु ' पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः ॥ ६ ९ ॥ इति सुश्रुतसंहिताय चिकित्सास्थाने वृद्धयुपदंश श्लीपदचिकित्सितं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १ ९ ॥

विवृतामिन्द्रवृद्धां च गर्दभीं जालगर्द्धभम् । १ पूर्वैः = पूर्वक्षारयोगैरित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सा स्थानीय सुधाऽऽख्यटिप्पन्या. कोनविंशोऽध्यायः । विंशतितमोऽध्यायः । २ निदानस्थानक्रमागतं क्षुद्ररोगाणां चिकित्सितं विवृणोति - अथात इति । ३ श्रजगल्लिकायाश्चिकित्सां वक्ति - तत्रेति । ४ श्रुघ्नी स्वर्जिकाक्षारः । भावप्र-काशे— “ शुक्तिसौराष्ट्रिकाक्षारकर कैश्चाले पयेन्मुहुः " इति पठघते । अत्र प्राग् आले-पस्योपक्रमः, पश्चाज्जलौकोभिरिति ध्येयम् । ५ अन्धालजी - यवप्रख्या- पनसी - कच्छपी - पाषाणगर्दभानां चिकित्सितमभिधत्ते-अन्धेति । ६ भित्त्वा = शस्त्रेण विदार्य्यं । ७ विवृतेन्द्रवृद्वा - गर्दभी- जालगर्दभे. रिवेल्ला - गन्धनाग्नी - कक्षाणां चिकित्सां ब्रवीति - विवृतामिति । अस्या भावप्रका-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २० ] Digitized by Ary र्वस्वपस्थाम hennai and eGangotri ९ ६५ " इरिवेल्लां गन्धनाम्नीं कक्षां विस्फोटकांस्तथा ॥ ७ ॥

शे लक्षणम् - " मण्डलं वृत्तमुत्सन्न सरक्तं पिढकाचितम् । रुजाकरीं गर्दभिकां तो विद्याद् वातपित्तजाम् ॥ ” इति । १ “ पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुपरुजां ज्वराम् । सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीया-दिरिवेल्लिकाम् || " इति तल्लक्षणम् । गन्धनाम्न्या लक्षणं तु एकां तु तादृश दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् । त्वग्जातां पित्तकोपेन गन्धनाम्नीं प्रचक्षते ॥ ” इति । तादृशीं कक्षासदृश बाह्रादिषु कृष्णां सवेदनान्चेति तदर्थः । गर्दभिके. रिवेल्लिकयोर्विवृतायां गन्धनाम्न्याश्च कक्षायां यथाकथञ्चिदन्तर्भावो भविष्यतीति भगवता सुश्रुतेन निदानस्थानेऽनुपदिष्टा अपि एतास्तिस्रः अत्र प्रकरणे चिकि • रसासंशयनिवारणाय नाममात्रेणोपदिष्टा इति विभावनीयम् । २ मधुरौषधैः -का-कोल्यादिभिः । ३ चिप्पस्य चिकित्सामाह - चिप्पमिति । ४ उत्कृत्य = शस्त्रेण दुष्टमांसं दूरी • कृत्येत्यर्थः । ५ चक्रेण पीडितं तैलं चक्रतैलं तेन । ६ २ ष विधिः = चिप्पोक्तविधा-नमित्यर्थः । विदारिकायाश्चिकित्सां दर्शयति - विदारिकामिति । ७ समभ्यज्य = संस्वेद्य । ८ नगवृत्तिकः = ' जीयाल - जीअल ' इति लोके । ९ कषायो न्यग्रोधादिपठितः, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६६० सुश्रुतसहिताया-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

मेदोऽर्बुदविधानेन साधयेच्छर्करार्बुदम् । [ अ ० २० कंच्छं विचर्चिकां पामां कुष्ठवत् समुपाचरेत् ॥ १७ ॥

मधुरः काकोल्यादिः । १ पिचुमर्दः = निम्बः । स्थादिवृक्षस्य । २ क्षीरवृक्षस्य == न्यग्रोधोदुम्बराइव-३ शर्करार्बुदस्य चिकित्सामाह - मेद इति । ४ रकसा - विचचिका - पामाना चिकित्सा वक्ति - कच्छूरिति । कच्छू = रकसाम् । ५ सिक्थं = मधूच्छिष्टम्, ' मोम ' इति भाषायाम् । ‘ निक्थं नील्यां मधूच्छिष्टे ' इति हेमचन्द्रः । ६ सारतैलं = शिंशपा. ऽगुरुसरलदेवदार्वादिसिद्धतैलम् कटुकैः = कटुकौषधिभिः पिप्पल्यादिभिः । ७ पाद-दारिकायाश्चिकित्सामाइ - – पादेति । प्राक् स्नेहस्वेदौ पश्चात् सिरावेधनम् । ८ मधू. च्छिष्टं = ' मोम ' इति ख्यातम् । ९ अलसचिकित्सां वक्ति - पादाविति । १० कासीसः = ' कसीस ' इति, आलं = हरितालम् । ११ प्रतिसारणं = घषणमित्यर्थः । १२ कदरचिकित्सां ब्रवीति — उत्कृ · CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २० ] Digitized by Any चिकित्सा hennai and eGangotri

यष्टीनीलोत्पलैरण्डमार्कवैर्वा प्रलेपयेत् । ६६१ सिरां दारुणके! विद्ध्वा स्निग्धस्विन्नस्य मूर्द्धनि ॥ २ ९ ॥

त्येति । उत्कृत्य = शस्त्रेणावलिख्य, स्नेहेन = अग्नितप्ततै लेनेत्यर्थः । " दहेत्कदरमुद्धृ-स्य तैलेन दहनेन वा " इति भावमिश्रः । १ इन्द्रलुप्तचिकित्सितं निर्दिशति - इन्द्रलुप्त इति । ३ रसायनम् = अष्टादश दिव्यौषधयः । २ कुटन्नटः = तगरः । ४ श्रभ्यञ्जने = शिरोऽभ्यञ्जने । स्नेहपाककल्कपरिभाषया गोमूत्र-तत्तैलं जातीकरवीरचित्रककर अकल्पसिद्धेन चतुर्गुणेन कार्यम् । ५ श्ररूंषिकायाश्चिकित्सितं प्रतिपादयति - अरूषिकामिति । ६ वाजिविष्ठा. रसेन = अश्वपुरीषरसेनेत्यर्थः । ७ निशा = दरिद्रा! ८ मार्कवः = भृङ्गराजः । ९ दारुणकचिकित्सामभिदधाति - सिरामिति । १० पलितचिकित्सि माह-उपेति । उपरिष्टात् = पञ्चविंशतितमे मिश्रक चिकित्सिते । ११ मसूरिकायाश्चिकित्सां दर्शयति- मसूरिकायामिति । तत्र कुष्ठनाशकलेपनम् श्रादिशब्देन उद्वर्तनं घृतं च बोध्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां--३६२ ५४ D CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar | अ ० २० ५५ • अनन्तरोक्त-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

१ जतुमणि - मशक तिलकालकाना चिकित्सा वक्ति - जत्विति । समुत्कृत्य = शस्त्रेण सम्यगवलिख्य । २ न्यच्छ - व्यङ्ग - नीलिकानां चिकित्सितमाचष्टे - न्यच्छ इति । - नीलिका व्यङ्गभेदः, तथा हि- ' कृष्णमेवं गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः " इति । ३ घृष्ट्वा = समुद्रफेनादिकं घृष्ट्वेत्यर्थः । ४ क्षीरिणां = न्यग्रोधादिक्षीरवृक्षाणाम् । ५ रजनी = हरिद्रा । ६ पयस्या = प्रर्कपुष्पी, कालीयम् = प्रगरचन्दनम् ।. ७ रा. जादनं = प्रियालः । ८ यौवनपिडकायाश्चिकित्सामभिदधाति — यौवन इति । एषः = लेपसमूहः, छर्दनं = वमनम् । ९ कुस्तुम्बुरु - ' धनिया ' इति । १० पद्मिनीकण्टक चिकित्सामाह – पद्मिनीति । ११ उत्सादने = उद्वर्तने । १२ परिवृत्तिचिकित्सा-माख्याति - परिवृत्तिमिति । १३ उपनाहयेत् = बध्नीयात् । १४ सर्पिषाऽभ्यज्ये • -त्यर्थः । १५ मणि = मेढ्राग्रम् ।