सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 821–830

अ ० २० ] चिकित्सास्थानम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च । ६६३ १ श्रवपाटिकायाश्चिकित्सा प्रतिपादयात - वपाटिकामिति । ' वष्टि भागुरिरल्लो-पमवाप्योरुपसर्गयोः ' इत्यकारलोपः । २ निरुद्धप्रकशचिकित्सितं ब्रवीति - निरुद्धेति । ३ दारवीं = काष्ठमयीम्, जतुकृतां = लाक्षाकृत म् । ४ सन्निरुद्धगुद - वल्मीका -ग्निरोहिणीचिकित्सितमाख्याति - सन्निरुद्धेति । ५ प्रत्याख्याय = असाध्योऽयं व्या-घिरिति निराकृत्य, “ यावदुच्छ्वसिति प्राणी तावत् कार्या प्रतिक्रिया । कदापि दैवयोगेन दृष्टारिष्टोऽपि जीवति ॥ इत्यादिकञ्चोपदिश्येत्यर्थः । ६ उत्कृत्य = श्रवलिख्य । ७ वल्मीकस्य विशेषचिकित्सां निर्दिशति - वल्मीकमिति । । ८ श्ररेवतस्य = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसाहताया-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri श्यामामूलैः सपललैः शक्तुमिश्रः प्रलेपयेत् ॥ ५१ ॥

गुदभ्रंशे " गुदं स्विन्नं स्नेहाभ्यक्तं प्रवेशयेत् । आरग्वधस्य । १ श्यामामूलै = त्रिवृन्मूलैः, सपललै: - पललं तिलपिष्टिस्तत्सहिते-रित्यर्थः = पाचयेत् | ३ प्रतिसारयेत् = । २ सुखोष्णैः = ईषदुष्णैः । उपनाहयेत् घर्षयेत् । ४ सुमना = ' चमेली ' इति प्रथिता, ग्रन्थिः = पिपरामूल ' इति ख्याता । ५ कालानुसारी = कृष्णसारिवा । ६ प्रसाध्यत्वेन वर्ज्यमित्यर्थः । ७ श्रहिपूतनायाश्चिकित्सामाख्याति - धात्र्या इति । स्तन्यं = दुग्धन् । ८ कपा • लं = पक्कघटादिखण्डः । ९ वृषणकच्छुचिकित्सितमतिदशति - चिकित्सेदिति । पाम-वदित्यत्र नान्तः पामन् शब्दोऽवगन्तव्यः । ' पाम पामा विचचिका ' इत्यमरः. १० गुद-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २१ ] चिकित्सास्थानम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri कारयेद्गोर्फणाबन्धं मध्यच्छिद्रेण चर्मणा ॥। ६१ ॥

६६५ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने क्षुद्ररोगचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः ॥२० ॥

भ्रंशचिकित्सितमभिधत्ते -- गुदभ्रंश इति । २ वायोः = अधोवायोरित्यर्थः । १ गोफणाबन्धं = कौपीनबन्धम् । ३ बिल्वाग्निमन्थटिण्डुकपाटलाः काश्मर्यश्चेति मद्दत्पञ्चमूलमित्यथः । मूषिकां निर्गतान्त्रां कृत्वा महत्पञ्चमूलस्य प्रस्थं क्षीरप्रस्थे त्रिगुणितजले विपचेत् । क्षीर-प्रस्थेऽवशिष्टे तैलकुडवं दत्वा भद्रदार्वादिकल्कपाकं कृत्वा यथाबलं पानाभ्यङ्गाभ्यां __ गुदभ्रंशं साधयेदिति ढल्हणः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीय सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां विंशतितमोऽध्यायः । एकविंशतितमोऽध्यायः । ४ क्रमोपस्थितं शूकरोगचिकित्सितं विवृणोति --- अथात इति । निदानस्थानै शुकदोषनिदानमित्युक्तम्, अत्र तु शूकरोगचिकित्सितमित्युच्यते । तत्र " दोषा ह्यपि रोगशब्दं लभन्ते " इति चरकस्मरणान्न दोषरोगशब्दयोर्भेदशङ्का कलङ्कलेशो-ऽपीत्यवगन्तव्यम् । ५ सषंपिकाचिकित्सां ब्रवीति - संलिख्येति । कषायैः = मिश्रकोक्तकषायद्रव्य-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

-सुश्रुतसंहितायां— Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

' सम्मूढपिडकां क्षिप्रं जलौकोभिरुपाचरेत् । अ ० २१ भित्त्वा पर्यागतां चापि लेपयेत् क्षौद्रसर्पिषा ॥ ९ ॥

अवमन्थे " गते पाकं भिन्ने तैलं विधीयते । ' धवाश्वकर्णपत्तङ्गस ल्लकी तिन्दुकीकृतम् ॥ १० ॥

चूर्णैरित्यर्थः । १ अष्ठीलिका चिकित्सामाख्याति -- अष्ठीलिकामिति । २ ग्रथित. चिकित्सित माइ -- स्वेदयेदिति । शश्वत् = प्रत्यहम् । १३ सुस्निग्धैरुपनाद्दैरिति सम्बन्धः । ४ कुम्भीका चिकित्सां वक्ति -- कुम्भीकामिति । ५ अलजीचिकि. त्सितमभिधत्ते -- ग्राहयित्वेति । ६ कषायैः = ' लक्षादिकषाय वृक्षकषायैरित्यर्थः । ७ मृदितचिकित्सां ब्रवीति -- बलेति । मूढगर्भोक्तेन बलार्तलेनेत्यर्थः । काको-ल्यादिमधुरद्रव्यैरित्यर्थः । ९ सम्मूढपिडकाचिकित्सामभिदधाति - सम्मूढेति । १० पर्यागतां = पक्कामि-त्यर्थः । ११ श्रवमन्थचिकित्सामभिधत्ते -- अवमन्थ इति । १२ सल्लकी = कुन्दु • रुकी, ' सलई ' इति ख्याता । ' महेरणा कुन्दुरु की सल्लकी ह्लादनीति च ' इत्यमरः । १३ पुष्करिकाचिकित्सां निर्दिशति - क्रियामिति । १४ स्पर्शहानिचिकित्सितं दर्श-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

" अ ० २१ ] Digitized by Arya त्रिमिता अवलम् and eGangotri

-अर्बुदं मांसपाकं च विद्रधिं तिलकालकम् । ६६७ प्रत्याख्याय प्रकुर्वीत भिषक् सम्यक् प्रतिक्रियाम् ॥ १८ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शूकरोगचिकित्सितं नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

यति - स्पर्श ति 1 १ उत्तमायाश्चिकित्सामाचष्टे - पिडकामिति । बडिशेन = बडिशयन्त्रेणेत्यर्थः । २ कषायैः = चूर्णैरित्यर्थः । ३ शतपोनक चिकित्सितमाइ-रस क्रियेति । फाणित कृती रसक्रिया । ४ पृथक्पर्ण्यादिभिर्मिश्रकोक्तरोपणघृतप--' ठितैः काकोल्यादिवर्जितैः सिद्धम् । ५ त्वक्पाकचिकित्सामाह - क्रियामिति । ६ शोणितार्बुदचिकित्सां वक्ति— रक्तेति कर्तव्यकर्मोपदिशति — कषायेति । असाध्यानाम् । ७ शूकरोगेषु अर्बुद - मांसपाक - विद्रधि - तिलकालकानां प्रतिक्रियां निर्दिशति - अर्बुदामति । २ मांसपाके तिलकालके च दुष्टव्रणवत्, शेषयोस्तु विद्रध्यर्बुदवच्चिकित्सा कर्त-व्येति निष्कर्षः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यामेक-विंशतितमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६६ | सुश्रुत संहितायां Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri द्वाविंशतितमोऽध्यायः । [ अ ० २२ अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्त्तितम् । द्वाविंशतितमोऽध्यायः । १ वातिकौष्ठप्रकोपचिकित्सितमाख्याति चतुविधेनेति । चतुर्विधेन = चतुःप्रका-रेण । स्नैहस्य चातु िध्यमुक्तम्- " स्नेहश्चतुविधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा । मज्जा च " इति । मधूच्छिष्टयुतेन = सिक्थकमिश्रेणेत्यर्थः । मधूच्छिष्टं ' मोम ' इति ख्यातम् । २ मस्तिष्के = मस्तिष्कहिते शिरस्तर्पणे इत्यर्थः । ३ प्रतिसारणं = घर्षणम् । ४ पैत्तिकौष्ठप्रकोप चिकित्सां प्रतिपादयति- पितेति । ५ संशोधन संशमनरूपां वाह्यामाभ्यन्तरीं च क्रियामित्यर्थः । ६ श्लैष्मिकौष्ठप्रकोप चिकित्सा वक्ति- शिर इति । ७ न्यूषणं = त्रिकटुकम् स्वर्जिकाक्षारः = ' सज्जीखार ' इति यवक्षारः = ' जवाखार ' इति । ८ मेदोजन्यौ 8 प्रकोप चिकित्सामभिदधाति - मेदोज इति । स्वेदिते = अस्नेहपूर्वं स्वेदनं कृते, भिन्ने = शस्त्रेण विदारिते इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २२ ] Digitized by Arya चकित्सास्थानम् qnai and eGangotri दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ॥ १० ॥

क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् । ६६ ९ १ दन्तमूलगतरोगेषु प्राक् शीतादचिकित्सां निर्दिशति - शीताद इति । २ नागरं = शुण्ठी | ३ दन्तपुष्पुटकचिकित्सामाद - नस्यञ्चेति । मधुकोत्पलप-कत्रिफलासिद्धं सर्पिर्नस्ये देयमित्यर्थः । ४ दन्नवेष्टकचिकित्मामाचष्टे - विस्रा-वित इति । ५ पत्तङ्कं = रक्तचन्दनम्, मधूत्तरैः = मधुप्रधानैः | ६ क्षीरिणः = न्यग्रोधोदुम्बरादिक्षीरिवृक्षक्काथा इत्यर्थः । ७ शौषिरचिकित्स ' निदिशति - शौषिर इति । ८ सावर: - रोघ्रः । ९ परि ॰ दरचिकित्सामाचष्टे - क्रियामिकिं । १० उपकुशचिकित्सितमभिपत्ते - संशो-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६७० Digitized by Arya Sam सुश्रुत संहितायां rarand eGangotri [ अ ० २२ पिप्पलीः सपपांश्चैव नागरं नैचुलं फलम् ॥ २० ॥

चौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्त्तितः । पटोल त्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने । हितः शिरोविरेकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ॥ २५ ॥ -सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मेशृणु ।

नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ॥ २६ ॥

रक्तातियोगात् " पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि । ध्येति । उभयतः = वमनविरेचनाभ्यामूध्वंमघश्चेत्यर्थः । १ निचुलस्य जलवेतस्येदं नैचुलम् | २ मधुरकैः = काकोल्यादिमधुरद्रव्यैरित्यर्थः । ३ दन्तवैदर्भचिकित्सां ब्रवी · ति — शस्त्रेणेति । ४ वर्धनस्य ( अधिदन्तस्य ) चिकित्सां वक्ति - उदूष्टत्येति । ५ अधिमा॑सचिकित्सितं प्रतिपादयति - छित्त्वेति । ६ तेजोवती = चव्यम् । ७ दन्तनाडीचिकित्सामभिधत्ते - नाडीति । यं दन्तमभि समीपे नाढी जायेत तं दन्तमुद्धरेदित्यर्थः । ९ नोपरिज: = नोर्ध्वदन्तपङ्क्तिगत इत्यर्थः । १० स्थिरबन्धने = दृढतरदन्त बेष्टने । ११ पूर्वोक्ताः शोणितवर्णनीयाध्याये कथिताः । CC - ò. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २२ ] Digitized by Ary वक्तितस्तान hennai and eGangotri ६७३ अष्टाङ्ग लिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ॥ ४ ९ ॥

कीर्त्तितं तालुजानां तु कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते । १ गलशुण्डिकायाश्चिकित्सां त -- अङ्गुष्ठ निर्दिशति -- 3 ष्ठति । गलशुण्डिका = घण्टिका । २ अत्र कुटन्नटः इयोनाकः । ' इयोनाक शुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ' इत्यमरः । ३ कटु-करोहिणी = ' कुटकी ' इति ख्याता । ४ पिचुमन्दः = निम्बः । ५ किणिही = ब्योति-ष्मती ‘ मालकांगनी ' इति ख्याता । ६ पञ्चभिरङ्गभूतद्रव्यैः कृतां पञ्चाङ्गीम् । गन्धो-त्तरां = गन्धप्रधानाम् । ७ द्विरह्नः = सायं प्रातरित्यर्थः । ८ तुण्डकेर्यभ्र्ष - कूर्म - सङ्घात- तालुपुप्पुटानां चिकित्सितमतिदिशति - तुण्डोति । तत्र तुण्डिकेरीतालुपुप्पुटकौ भेद्यौ, अनुषः सङ्घातश्च छेद्यः, मांसोच्छ्रायत्वादवस्थावि-शेषेण कूर्मो लेख्यश्छेद्यो वा । ९ तालुपाकचिकित्सां निर्दिशति - ताविति । १० श्रनिलनाशनः = वातघ्नः । ४३ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २२ साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ॥ ५ ९ ॥

शालराजादनैरण्डर्स रेदिमधूकजाः । १ कण्ठरोहिणीचिकित्सां ब्रवीति -- साध्यानामिति । साध्यानां = सन्निपातभि-नानाम् । २ प्रतिसारयेत् = घर्षयेत् । ३ सुखोष्णान् = ईषदुष्णान् । ४ पत्तङ्गं = रक्तचन्दनम् । ५ कण्ठशालूकचिकित्सामाह-- विस्राव्येति । जलौकादिभिर्विस्राव्ये • त्यर्थः । साधयेत् = चिकित्सेत् । ६ अधिजिह्विकायाश्चिकित्सां वक्ति - - उपेति । ७ एकवृन्द- गिलायु - गलविद्रधीनां चिकित्सां प्रतिपादयति - एकेति । शिरोविरेच नधूमप्रलेपचारादिभिः शोधनमाचरेदित्यर्थः । रस्तम् । ८ वातिकमुखपाकचिकित्सामाख्याति - वातादिति । सर्वे सरतीति सर्वसर-९ वातद्दरैः १० सारः सारवृक्षः (: = = भद्रदार्वादिकल्ककषायसिद्धैः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar