सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 851–860

० २४ ] Digitized by Arya chai ehnai and eGangotri ६ ९ ५ सन्ध्यापर्वस्वगम्याञ्च नोपेयात् प्रमदां नरः ॥ ११६ ॥

दृष्ट्या युस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत् e लिङ्गिनीं गुरुपत्नीञ्च सगोत्रामथ पर्वसु ॥ १२२ ॥

हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां कामं वन्ध्यामसंवृते " I १ पर्वाणि - ' चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याऽथ पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र! रवि: सङ्क्रान्तिरेव च ॥ ' इति । ' तासामाद्यश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या । त्रयोदशी च शेषास्ते प्रशस्ता दशरात्रयः ॥ ' ' मघा मूल च वर्जयेत् ' इत्यादिधर्म-शास्त्रवचनमप्यनुसन्धातव्यम् । २ गोसर्गे = प्रभाते | ३ विवृते = नाच्छादिते देशे । स्त्रीसेवनयोग्यस्थानमुक्तम् — ' विहारं भार्यया कुर्याद् देशेऽतिशय संवृते । रम्ये श्राव्याङ्गनागाने सुगन्धे सुखमारुते ॥ ' इति । ४ अतिदुर्बलो नोपेयादिति पूर्वक्रियया सम्बन्धः । ५ तिर्यग्योनिः = पशुयोनिः, प्रयोनिः = अल्पयोनिः प्राप्तशुकविधारणं प्राप्तस्य निर्गमनायोद्यतस्य शुकस्य विधारणम् । ६ मूर्धावरणं = लिङ्गमणेरुष्णीषवदावरणम् । ७ स्थितौ = ऊर्ध्वो भावावस्थायाम् । म् । ८ प्राप्तवतः = गच्छत इत्यर्थः । श्रनियतात्मनः = अवशेन्द्रियस्य । ९ लिङ्गिनीं = संन्यासादिलिङ्गधारिणीम् । १० गर्भिण्य t स्त्रियां ' मैथुनकरणे ' इति शेषः । ११ असं • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६ ९ ६ Digitized by Arya Sam अश्रुतमादाय hai and eGangotri [ अ ० २४ देशेऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्च क्षयो भवेत् ॥ १२४ ॥

मुखै मात्रं समासेन सद्वृत्तस्यैतदीरितम् । वृते = अनाच्छादिते देशे इत्यर्थः । १ क्षुब्धचित्तः = सचलितमानसः । २ विन्दति लभते इत्यर्थः । ३ प्रत्यूषसि == प्रभाते । ४ उच्चारिते = पुरीषवेगयुक्ते, ' उच्चारा-वस्करौ शमलं शकृत् । पुरीषं गूथवर्चस्कमस्त्री विष्ठाविशौ स्त्रियौ ' इत्यमरः । मूत्रिते = मूत्रवेगयुक्ते इत्यर्थः । ५ लोकद्वये = इहलोके परलोके चेत्यर्थः । ६ वयः किशोरावस्था, रूपं मनोहरं, गुणो दाक्षिण्यादिस्तैरुपेतां युक्तामित्यर्थः । तुल्यशीलां तुल्यः समानः शीलो यस्याः सा तथोक्ताम् । ७ अभिकामः = सकामः, अभिकामां = सकामाम् । ८ रसः = मांसरसः । ९ स्नानमिदं ग्रीष्मादौ दिवा मैथुने व्यवस्थापनीयम् । व्यवायान्ते = मैथ॒नान्ते इत्यर्थः । १० सद्वृत्तमुपसंहरति - मुखेति । मुखशब्दोऽत्र प्रधानवाचकः, तेन CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २५ ] Digitized by Arya उक्त किता ai and eGangotri ६ ९ ७ आरोग्यमायुरर्थो वा नौसद्भिः प्राप्यते नृभिः ॥ १३३ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽनागताबाधचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

मुस्वमात्रं प्रधानमात्रमित्यर्थः । १ असद्भिः = असच्चरितैरित्यर्थः । १ इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यां चतुर्विंशतितमोऽध्यायः । पञ्चविंशतितमोऽध्यायः । २ कपालीगतरोगनामधेयमभिधत्ते - पाल्या मया इति । विनाव्या इत्युक्तं सूत्रस्थानसा पञ्चविंशतितमेऽध्याये - " स्राव्या विद्रधयः पञ्च भवेयुः सर्वजादृते । कुष्ठानि वाधुः सरुजः शोफो यश्चेकदेशजः । पाल्यामयाः श्लीपदानि विषजुष्टं च शोणितम् " इत्यादिना । ३ परिपोष्टलक्षणं दर्शयति-- सौकुमार्यादिति । कर्णे चिरोत्सृष्टे बहुकालमुपे. क्षिते सहसा झटिति प्रवर्धिते सौकुमार्याद्धेतोः पाल्यां शोफः सरुगिस्यादिलक्षणयुक्तः स्यात् । सवातात्परिपोटको रोगः स्यात् । चिरोत्सृष्टत्वे सौकुमार्य हेतुरिति डल्हणा शयः । ४ परिपोटवान् - मनाक् स्वगवदरणवान् । ५ उत्पातलक्षणमभिदधाति -गुर्विति । ६ श्यावश्वमत्र व्याधिप्रभावात् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६ ९ ८ Digitized by Arya Sama सुश्रुत संहितायां a and eGangotri [ अ ० २५

सुपिष्टैः साश्वगन्धैश्च मूलकावल्गुजैः " फलैः । १ उन्मन्थस्य लक्षणमाख्याति - बलादिति । २ ' तद्वर्णवेदनम् ' इत्यत्र ' स्तब्धम-वेदनम् ' इति पाठान्तरम् । ३ दुःखवर्द्धनस्य लक्षणमभिधत्ते - वर्द्धमान इति । दुःखवर्द्धनाद्धेतोः दुःखवर्द्धनको नाम रोगः । ४ परिलेहिनो लक्षणमभिदधाति - कफेति । ५ सः पिडकारमको विकारः । ६ लिलात् = निर्म / सीकुर्यात् श्राच्छादयेद् वा । शष्कुली बाह्यपाल्यधिष्ठिता तत्स-हितां सशष्कुलीम् । ७ श्रप्रतिकारिणः = अचिकित्स्यमानस्येत्यर्थः । ८ स्नेह आदि-र्यस्य वमनादेः स स्नेहादिः स चासौ क्रमस्तम् । वातिकेऽभ्यङ्गानुवासनप्रदेद्दादि, पैत्तिके विरेचनम्, श्लैष्मिके वमनम्, रक्तपैत्तिके रक्तापकर्षण विरेकपरिषेकादिका क्रिया, क्रिमिजे क्रिमिघ्नश्च विधिः । ९ सर्वेषां सामान्यचिकित्सितमभिधाय प्रथमं तावत परिपोटकस्य चिकित्सामा-चष्टे - खरमञ्जरीति । खरमअरिः = अपामार्गः । अवल्गुजः = सोमराजी, १० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

“ अ ० २५ ] Digitized by Arya व कितना आत ehnai and eGangotri सर्पिस्तैलवसामज्जमधूच्छिष्टानि पाचयेत् ॥ १५ ॥

पालीषु व्याधियुक्तासु तन्वीषु ५० कठिनासु च । पुष्ट्यर्थं मार्दवार्थञ्च कुर्य्यादभ्यञ्जनं त्विदम् ॥ २४ ॥,

लोपकानूपमज्जानं वसां तैलं नवं घृतम् । ६ ९९ ' बाकुची ' इति ख्यातः । ' श्रवल्गुजः सोमराजी सुबल्लि: सोमवल्लिका । कालमेषी कृष्णफला बाकुची पूतिफल्यपि । इत्यमरः । १ मधूच्छिष्ट = ' मोम ' इति प्रथते । २ उत्पातस्य चिकित्सां वक्ति - मञ्जिष्ठेति । ३ बला = ' खरेटी ' इति ख्याता । ४ उन्मन्थस्य चिकित्सितं ब्रवीति - तालपत्रीति । तालपत्री = मूषिकपर्णी ', ' मुसली ' इति, गोधा = ' गोह ' इति च प्रथते । ६ सरला लोके । ५ कुलीर: - ' कैकड़ा ' इति देवदारुः, लाङ्गली कलिहारिका, ताभ्यामित्यर्थः । ७ रजनीद्वयैः = हरिद्राद्वयेः । ८ परिलेहिनश्चिकित्सां प्रतिपादयति - लाक्षेति । ९ कुटजः = ' कुड़ा ' इति ख्यातः । १० तन्वीषु = कोमलासु । ११ लोपाकः = शृगालः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७०० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २५ पचेद्दशगुणं क्षीरमावाप्य मधुरं गणम् ॥ २५ ॥

मृद्वयः पुष्टाः समाः स्निग्धा जायन्ते भूषणक्षमाः ।

सैरीय जम्ब्वर्ज नकाश्मरीजं पुष्पं तिलान्मार्क व चूतबीजे पुनर्नवे कर्दर्म कण्टकार्यों कासीसपिण्डीतकबीजसारम् ॥ ३२ ॥

फल त्र्यं लोहरजोऽञ्जनञ्च यष्ट्याह्वयं नीरजसारिवे च । १ मधुरं - काकोल्यादिमधुरद्रव्यम् । २ अश्वगन्धः = ‘ असगन्ध ' इति ख्यातः । ३ पलिते नीलीतैलं निर्दिशति - नीलोति । नीली ' नील ' इति ख्याता तद्दलं पत्रमित्यर्थः । भृङ्गरज: = ' भांगरा ' इति । अर्जुनः ककुभस्तस्य स्वक् वल्कलम् । पिण्डीतकंकृष्णपुष्पमदनफलम् । ४ बीजोद्भवं = मातुलुङ्ग सम्भवं पुष्पम्, सहचरः = ' सहदेई ' इति ख्यातः, तत्सम्बन्धि पुष्पम् । ५ प्रमाय ६ = तोलयित्वा । सापि धाने = साच्छादने । ' अपिधानतिरोधान पिधानाच्छादनानि च ' इत्यमरः । ७ बला • काभवं = बकभषं, पत्रं = पक्ष मित्यर्थः । ' पत्र तु वाहने पर्णे पक्षे च शरपक्षिणोः ' इति विश्वः । भवेदित्यर्थ. ९ पलितानि । = जरसा केश-८ यदा तत् पक्षं भ्रमराङ्गवन्नीलं 1 शौक्यादीनि । १० पलिते योगान्तरं निर्दिशति — सैरीयेति । सैरीयः = झिण्टी । ११ माकंवः = भृङ्गराजः । १२ कर्दमः = कमलिनीमूलपङ्कः, पिण्डीतकः = पाण्डुरवर्णं मदनफलम्, बीजसारम् = असनसारम् । १३ फलत्रयं = त्रिफलेत्यर्थः । श्रञ्जनं = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized चकित्सास्थानम् " by Aryasarpal Arya Foundation Chennai and eGangotri ७०१ पिष्ट्वाऽथ सर्वं सह मोदयन्त्या साराम्भसा बीजकसम्भवेन ॥ ३३ ॥

हन्याद् व्यङ्गं नीलिकाञ्चाति वृद्धां वक्त्रे जाताः स्फोटिकाश्चापि काश्चित्.. पद्माकारं निर्व्यलीकञ्च वक्त्रं कुर्यादेतत् पीनगण्डं मनोज्ञम् ॥४१ ॥

रसाञ्जनम् । नीरजं नीलोत्पलम् । १ कर्षप्रमाणं पिंष्ट्वेत्यर्थः । मोदयन्त्या --वनमल्लिकया, बीजकसम्भवेन = मातुलुङ्गोद्भवेन, साराम्भसा = सारोदकेन । २ सा-राम्भसः == सालसारक्काथस्य, नामैकदेशे नाममात्रग्रहणात् । ३ अक्षोद्भवं = बिभी · तकोत्थं तैलम्, एतच्चैकमाढकं ग्राह्यम् । ४ मासपर्यन्तं निवायेत्यर्थः । ५ खरुतौ = खल्वाटे । एतेन खलतावपि योगोऽयं प्रयोक्तव्य इति गम्यते । ६ इदं तैलम् अकामिनेऽनभिलाषिणे न, अर्थिनि याचके न, अकृताय चौर्यादि-निन्दितकर्मकारिणे न, नैव अरये शत्रवे प्रदेयमित्यर्थः । ७ ब्यङ्गादिनाशकघृतं निर्दिशति - लाक्षेति । शिला = मनःशिला, श्रालं - इरि • तालम् । नागं = नागकेसरम् । ' वर्णको इरितालम् ' इति शब्दार्थचिन्तामणिः । - उ. बा = वचा, सुराष्ट्रोद्भवा किटकिरी ' इत्युक्षुष्यते । पत्तङ्गं = रक्तचन्दनम् । ९ हेमानश्चम्पक इति शब्दार्थचिन्तामणिः । कालीयं = कृष्णचन्दनम्, ' अगर ' इति CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

©© Digitized by Arya Samaj Fol सुश्रुतसंहितायां Sangotri [ अ ० २६

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मिश्रकचिकित्सितं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

स्थैविराणां रंमूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् । ख्यातम् । १ अरिष्ट निम्बपत्रम् । २ मदयन्तिकायाः वनमल्लिकाया हस्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाचिकित्सास्थानीयसुधाऽख्यटिपन्यां पञ्चविंशतितमोऽध्यायः । षडविंशतितमोऽध्यायः । ३ क्षीणवलाय हितं क्षीणवलीयं वाजीकरणचिकित्सितं व्याख्यास्याम इत्यर्थः । वाजीकरणं तु - " यद् द्रव्यं पुरुषं कुर्याद् वाजीव सुरतक्षयम् । तद्वाजीकरमाख्यातं मुनिभिभिषजांवरैः ॥ ” इति । ४ वाजीकरणयोग्य न्नरान्निर्दिशति - कल्यस्येति । कल्पस्य = निरामयस्य, ' कल्पं प्रभाते मधुनि सज्जे दक्षे निरामये ' इति हेमचन्द्रः । उदग्रायसः उदग्रमुन्नतं वयो यस्य स तस्य यौवनस्थस्येत्यर्थः । एतेन बालवृद्धों निरकियेते । तदुक्तं तन्त्रान्तरे—

शुष्क रूक्षं यथा काष्ठ जन्तुदग्धं विजर्जरम् । स्पृष्टमाशु विशीयंत तथा वृद्धः स्त्रियो व्रजन् ॥ ” इति । ५ वाजीकरणौषषयोग्यजनानाह - स्थविराणामिति । रिरंसूनां = रन्तुमिच्छु-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २६ ] Digitized by Arya पश्चवकिस्सास्थानम् pai and eGangotri ७०३ योषित्प्रसङ्गात् क्षीणानां क्लीबानामल्परेतसाम् ॥। ४ ॥

नामित्यर्थः । वाल्लभ्यं = प्रयत्वम् । १ वाजीकरणस्य लक्षण प्रतिपादयति- सेव-मान इति । तत्रान्तरेऽपि " येन नारीषु सामर्थ्यं वाजीवल्लभते नरः । व्रजेच्चा-यधिकं येन वाजीकरणमेव तत् ॥ ” इति । अनेन निरुक्तेन त्रिविधमपि वृष्यमव-रुध्यते । यथा— शुक्रवृद्धिकरं माषादि, स्रुतिकरं सङ्कल्पादि शुक्रस्रुतिवृद्धिकरं च क्षीरादि । तदुक्तं तन्त्रान्तरे - " शुक्रस्रुतिकरं किञ्चित् किञ्चिच्छुकविवर्द्धनम् । स्रुति-वृद्धिकरं किञ्चित् त्रिविधं वृष्यमुच्यते || " इति । वृष्यादिद्रव्याणां सद्यः शुक्रादिकरणे प्रभावोऽयमिति डल्हणः । तथा च श्रीवाग्भट: - ' केचिदाहुरहोरात्राद्दशाहादपरे, परे । मासात्प्रयाति शुक-वमन्नं पाककमादिति ॥ वृष्यादीनि प्रभावेण सबः शुक्रादि कुर्वते । प्रायः करोत्य-होरात्रात् कर्माद्यन्यच्च भेषजम् ॥ ” इति । २ वाजीकरणवस्तूनि निर्दिशति-भोजनानीति । ३ यामिनी रात्रिः, सेन्दुतिलका इन्दुतिलकेन सहिता चन्द्रिकया

तैस्तैर्भावैः = भयशोकक्रोध स्त्रीदोषदर्शनादिभिः, अहृद्यैः = वाक्पारुष्यादिना हृदया-हितैरित्यर्थः । क्षते == पीडिते । ५ सम्प्रयोगात् === सम्बन्धात् मैथुनादित्यर्थः । ६ पित्तजन्यद्वितीय + लैब्यलक्षणं दर्शयति- कटुकेति । कटुकादिनाऽतिमात्रेण प्रवृद्धेन पित्चेन शुक्रस्य दग्धत्वात् क्लैब्यं भवति पित्तज मिति तात्पर्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

[ अ ० २३ ७०४ Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां Gangotri

१ शुक्रक्षयजन्यतृतीयक्लैब्यलक्षणं वक्ति - अतिव्यवायेति । अतिव्यवाय-शीलः = अत्यन्तमैथुनस्वभावः । २ ध्वजस्य शिश्नस्य भङ्गस्तमित्यर्थः । ‘ ध्वजः पूर्वदिशो गृहे । शिश्ने चिछे पताकायां खट्वाङ्गे शौण्डिकेऽपि च ' इति हेमचन्द्रः । ३ मेढरोगेण चतुर्थक्लैब्यं लक्षणमाख्याति — महतेति । मर्मच्छेदेन = वीर्यंवाहिसि • राच्छेदेनैत्यर्थः । ४. सहजपञ्च मक्लै ब्यलक्षणमाचष्टे - जन्मेति । ५ क्षुब्धमनसः कामात्स-दलितमनसः । ६ स्थिर शुक्रनिमित्तजषष्ठक्लै ब्यलक्षणमुपपादयति-- षष्ठमिति । ७ षड्विधेषु क्लैब्येषु पञ्चमस्य सहजस्य, चतुर्थस्य मर्मच्छेदजन्यस्य च क्लैब्यस्य असाध्यत्वमन्येषां साध्यत्वं निर्दिशति - असाध्यमिति । ८ हेतुविपर्ययः-श्रौषधान्नविहारैर्व्याध्युपशय इति तात्पर्यम् । ९ वाजीकरणतिलाद्युस्कारिकायोगं ब्रवीति - तिलेति । १० रसैः - इक्षुरसैः, -मांसरसैश्चेत्यर्थः । ११ उत्कारिकां = लप्सिकाकाराम् । १२ वाजीकरण द्वितीययोगं दर्शयति-- बस्ताण्डेति । श्रनेन योगद्वयमुच्यते । तद्यथा -- क्षीरपाकविधिना सिद्धे CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar