सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 861–870

अ ० २६ ] Digitized by Arya Samaj Foundation चिकित्सास्थानम्स olai and eGangotri ७०५

भयसि भावितान् सप्ताहं रात्रौ रात्रौ वासितान् दिवा चातपे शुष्कान् तिलान् क्षीरस्यानुपानेन खादेदिति प्रथमो योगः । द्वितीयस्तु बस्ताण्ड सिद्ध पयोभावित-तिलैः कृत्राः शिशुमारवसया भृष्टाः शष्कुलीर्भक्षयेदिति । क्षीरपाकविधिस्तु - " द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम् । क्षीरावशिष्टं कर्तष्यं क्षीरपाके स्वयं विधिः ॥ ” इति । १ अपूर्ववत् प्रथमसुरतवत् । २ वाणी-करणतृतीयवस्ताण्डयोगं निर्दिशति - पिप्पलीति । ३ क्षीरमथनोरथं सर्पिः क्षीरसपिं-स्तस्मिन्, नवनीतघृते इत्यर्थः । ४ वाजीकरणचतुर्थपूपलिकायोगमाख्याति - पिप्पलीमाषेति । ५ चढकवत् = कलविङ्कवत्, चटकः ' गवरा ' इति लोके उद्घष्यते । ६ वाजीकरणपश्चमविदारी-योगमाह - विदार्या इति । ७ भावितं = वासितम् । ८ वाजीकरण षष्ठामलक-योग वक्ति- - एवमिति । ९ वाजीकरणसप्तमाण्डयोगं वक्ति - पिप्पलीति । बस्तः छागस्तस्य अण्डे भण्डद्वयम् । श्रश्राण्डपदेन वृषणौ ग्राह्यौ । १० भाण्डपदैन ४५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७०६ सुश्रुतसंहितायां nd eGangotri Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २६

उच्च टाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममिष्यते ।

गुप्ताफलं गोक्षुरकाच्च बीजं तथोच्चटां गोपयसा विपाच्य । पक्ष्यादिप्राणि प्रादुर्भावककोशो ग्राह्यः । लोके ' अंडा ' इति प्रथतै । १ ऋषभः = वृषभः । १२ वाजीकरणाष्टमाश्वत्थादियोगं निर्दिशति - अश्वत्थेति । शुङ्गा = नवपल्लव-कोशी । ३ कुलिङ्ग इव = चटक श्व । ४ वाजीकरणनवमविदारीमूलयोगं वक्ति - विदारीति । ५ वाजीकरणदशममाषयोगमाह - माषाणामिति । ६ वाजी • करणगोधूमादियोगं ब्रवीति- क्षीरेति । आत्मगुप्ता = कपिकच्छूः, ' केव छ ' इति ख्याता । ७ नक्राद्यण्डकृतसर्पिषा वाजीकरणं पादाभ्यङ्गयोगमाख्याति - नक्रेति । -बलं = स्त्रीरमणशक्तिमित्यर्थः । ९ स्वयं गुप्ता ss दकं योगमभिधत्ते - स्वयमिति । इतु-रकः = ‘ तालमखाना ' इति ख्यातः । १० वाजीकरान् कतिपययोगानभिदघाति — उच्च-टेति । उच्चटा = श्वेतगुआ, " श्वेतगुओोच्चटा प्रोक्ता ' इति भावप्रकाशः । ११ माष-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

भ ० २७ ] चिकित्सास्थानम् Mehnai: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ७०७ खजहतं शर्करया च युक्तं पीत्वा नरो हृष्यति सर्वरात्रम् ॥ ३५ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां क्षीणबलीयवाजीकरण चिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

सूपं = माषद्विदलम् । १ खजाहतं = मन्थानमायतम् । २ ब्राजीकरणक्षीरयोगं ( दर्शयति- गृष्टीनामिति । ' गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः ' इत्यमरः । वृद्धो वत्सो यासां तासां वृद्धवत्सानाम्, विरूढवत्सानाम् । माषपर्णभृतां माषपर्णेन इरिन्माषपर्णेन पोषितानामित्यर्थः । ३ वाजीकरणयोगानां फलं निर्दिशति - एत इति । ४ आदौ विशुद्धः पश्चा-दुपचितो देहो येषां ते तैविशुद्धोपचितदेहैः । वाजीकरा योगा विशुद्धशरीराणां कृत-संसर्जनानामेव फलदा भवन्ति । चरके शोधनमुक्तम् — हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवा-मलके गुडम् । वर्चा विडङ्गं रजनीं पिप्पल विश्वभेषजम् ॥ पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः । तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च ॥ त्रिरात्रं यावकं दद्यात् पश्चाहं वाऽपि सर्पिषा । सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः ॥ ” इति । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीय सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां विशतितमोऽध्यायः । सप्तविंशतितमोऽध्यायः । ५ सर्वेषामुपघातानां दोषजानां मानसानां च शमनाय हितं सर्वोपघातशमनीयं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७०८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २७

रसायनं व्याख्यास्यामः । रसायनं नाम - " यज्जराव्याधिविध्वंसि वयः स्तम्भकरं तथा । चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं भेषजं तद्रसायनम् ॥ ” इति श्रीभावमिश्रः । कुटीप्रावेशिकवातातपिकभेदेन द्विविधं रसायनमाइ चरकः - " रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः । कुटीप्रावेशिकं चैव वातावपिकमेव च ॥ ” इति । एषां विधाना-दिकं तत एवावगन्तव्यम् । रसायनस्य फलमप्याह तत्रैव - " दीर्घमायुः स्मृति मेधा-मारोग्यं तरुणं वयः । प्रभावर्णस्वरौदार्य देहेन्द्रियवलं परम् ॥ वासिद्धि प्रणतिं कान्ति लभते ना रसायनात् " इति । अपि च तत्रैव— “ न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्य । निधनं न च । जग्मुर्वर्षसह--स्त्राणि रसायनपराः पुरा ॥ न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते । गति स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम् ॥ ” इति । १ पूर्वे = षोडशवर्षाभ्यन्तरे, मध्ये - षोडश सप्तश्योरन्तरे वयसि, तदुक्तम् - " ना-षोडशाद्भवेद् वालो यावत्क्षीरनिवर्तकः । मध्यमः सप्ततिर्यावत् परतो वृद्ध उच्यते ॥ ” इति बोध्यम् । २ " शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत् । वयःप्रकृति सात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत् ॥ ” इति चरकः । ३ क्लिष्टे == मलिने इत्यर्थः । ४ वारणं = शमनम् । ५ सर्वे मिलित्वा पञ्चदश प्रयोगाः । तथथा, एकशः - शीतोदकं, पयः, क्षौद्रं, सर्पिरिति चत्वारः । द्विशः - शीतोदकपयसी, उदकमधू, उदकसविंषी, पयोमधू, ` पयःसर्पिषी, क्षौद्रसर्पिषी इति षट् । त्रिशः- शीतोदकपयःसपषि, शीतोदकमधुसपषि, पयोमधुसपषि, शीतोदकपयोमधूनि इति चत्वारः । समस्तस्य - - शीतोदकपयःक्षौद्र- ३ सर्पोषि इत्येकः । तत्र समपित्तवातकफप्रकृतेः शीतोदकस्य, अधिकपित्तप्रकृतेः पयसयः, कफप्रकृतेः क्षौद्रस्य, अधिकवातप्रकृतेः सर्पिष उपयोगो वातादिदोषभेद प्रकृतिमवेक्ष्य मानानुकूलं कर्तव्यः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २७ Digitized by Arya for फरसायन nai and eGangotri ७० ९ तत्र विडङ्गतण्डुलचूर्ण माहृत्य यष्टीमधुकमधुयुक्तं यथाबलं शीत-तोयेनोपयुञ्जीत शीततोयं चानुपिवेदेवमहरहर्मासं, तदेव मधु-युक्तं भल्लातकक्काथेन वा मधुद्राक्षाकार्थयुक्तं वा, मध्वामलकर -साभ्यां वा, गुडूचीक्काथेनं वा, एवमेते पञ्च प्रयोगाः भवन्ति । जीर्णे मुगामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् । एते खल्वसि क्षपयन्ति, कृमीनुपघ्नन्ति, ग्रहरणधारणशक्तिं जनयन्ति, मासे मासे प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धि-र्भवति ॥ ७ ॥

विडङ्गतण्डुलानां द्रोणं पिष्टपचने पिष्टवदुपस्वेद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य्यं दृषदि पिष्टमायसे दृढे | कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशावन्तर्गृहे चतुरो मासा दध्यात्, वर्षाऽभिगमे चोदधृ-त्योपसंस्कृतशरीरः सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा प्रातः प्रातर्यथाबल-मुपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनम-१ प्रथमं विडङ्गतण्डुलयोगं निर्दिशति – तत्रेति । २ तदेव = विडङ्गतण्डुल-चूमे । ३ ' विडङ्गतण्डुलचूर्णम् ' इति सम्बध्यते । ४ वितण्डुलचूर्णस्य अत्रापि सम्बन्धः । विडङ्गतण्डुलचूर्णयुत गुडूचोक्काथेनैत्यर्थः । ३ द्वितीय ५ विडङ्गतण्डुलयोगमाख्पाति - बिडङ्गेति । द्रोणं = सार्धं द्वादशसेटकप्रमाणम्, पिष्ट-पचने = कटाहे । ७ मधूदुकोत्तरं = मधुविडङ्गकाथप्रधानम् । प्रावृषि वर्षांकाले! ८ वर्षाऽभिगमे = वर्षाकालव्यतीते इत्यर्थः । ९ सहस्रसम्पाताध्यायः ऋग्वेदे पठयते, तैमंन्त्रः सहस्रं हुत्खोपयुञ्जतेति ढल्हणः । सुश्रुतार्थसन्दीपनकारस्तु– ' सम्पातेन होममाक्षिपते ' इति न्यायात् सहस्रमाज्यं हुत्वा सम्पातसहस्रानयनमर्थांलभ्यते । सम्पातश्च सुवक्षरित हुतशेषाज्य बिन्दवो नाम । ' श्राज्यं जुहोति ' इति कौशिकसूत्रात् सम्पाता क्षिप्त जुहोतिचोदनायामाज्यमेव हि इव्यं प्रत्येतण्यम् । तेनाभिहुतं तथोगेन संस्कृतमित्यर्थः । होमश्च ' अम्बयो यन्त्यध्वा-भिर्जामयो अध्वरीयतां पृञ्चती मधुना पयः ' इत्यादि ऋक् चतुष्टयात्मकेनाथर्वेण संहिता-प्रथमकाण्डान्तर्गतप्रथमानुवाकीयचतुर्थयुक्तेन कर्तव्यः, ' अम्बयो यन्ति वायोः पूतः इति च शान्ताः ' इति कौशिकसूत्रेण सर्वरोगभैषज्यकर्मणि श्राज्यहोमे सूत्रस्यैतस्य विनियोग विधानादित्यादि व्याख्यानं कृतवान् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Sama ७१० nnai and eGangotri सुश्रुतसंहिता nai a [ अ ० २७ श्नीयात्, पांशुशय्यायां शयीत, तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविलेनापहरेत्, द्वितीये पिपीलिकास्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत्, चतुर्थे दन्तनखरोमा-ण्यवशीर्यन्ते, पञ्चमे प्रशस्तगुणलक्षणानि जायन्ते, अमानुषं चादि-त्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति, दूराच्छ्रवणानि दर्शनानि चास्य भव-न्ति, रजस्तमसी चापोह्य सत्त्वमधितिष्ठति, " श्रुतनिगाद्यपूर्वोत्पादी गजबलोऽश्वजवः पुनर्य वाऽष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोति तस्याणुतै-लमभ्यङ्गार्थे, अ ६ कर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नाना-र्थे, चन्दनमुपलेपनार्थे, भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च ॥ ८ ॥

कार्याणां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्या भोजन-वर्जम् । अत्र हि पयसा शृतेन भोक्तव्यम्, समानमन्यत् पूर्वेणा-शिर्षंश्च । शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषामुपयोगः ॥ ९ ॥

" यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्द्धपलं पलं वा पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य द्वादशवर्षाणि वयस्तिष्ठति । एवं दिवसशतमुपयुज्य वर्षशतं वयस्ति-ष्ठति । " एवमेवातिबलानागबलाविदारीशतावरीणामुपयोगः । विशे-पतस्त्वतिबलामुदकेन, नागबलाचूर्ण मधुना विदारीचूर्ण क्षीरेण, शतावरीमप्येवं, पूर्वेणान्यत्समानमाशिषश्च समाः । एतास्त्वौष-धयो बलकामानां शोषिणां रक्तपित्तोपसृष्टानां शोणितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते ॥ १० ॥

१ पाशुशय्याया = धूलिशय्यायाम् । २ अणुतैलं प्राग् वातव्याधिचिकित्सिते द्रष्टव्यम् । ३ द्वितीये मासीत्यर्थः । ४ अस्य योगस्य प्रशस्तगुपलक्षणानि निर्दि. शति — अमानुषमिति । ५ श्रुतनिगादी = वेदतत्वार्थवादी, अपूर्वश्लोकादिक-मुत्पादयितुं शीलमस्येत्यपूर्वोत्पादी । ६ अजकर्णः सालभेदस्तस्य कषायः कल्कः । ७ भल्लातकविधानमर्शसां चिकित्सिते द्रष्टव्यम् । ८ काश्मर्ययोगं दर्शयति--काश्मर्याणामिति । ९ प्राशिषः = गुणा इत्यर्थः । १० बलामूलयोगं प्रतिपादयति - यथाक्तमिति । श्रर्द्धपलं = तोलकद्वयम्, पलं = चत्वारि तोलकानि । ११ बलामूलयोगमतिबलाऽऽदिष्वतिदिशति - एवमिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samapundation Chennai and eGangotri ७११ वाराहीमूलतुला चूर्णं कृत्वा ततो मात्रां मधुयुक्तां पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् । प्रयोगमिममुपसेवमानो वर्षशतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम्, एतेनैव चूर्णेन पयोऽवचूर्ण्य श्रुतशीतमभिमध्याज्यमुत्पाद्य मधुयुत-मुपयुञ्जीत सायम्प्रातरेककालं वा, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्या-हारः, एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्भवति ॥ ११ ॥

चक्षुः कामः प्राणकामो वा बीजकंसाराग्निमन्थमूलं निःकाय माषप्रस्थं साधयेत्, तस्मिन् सिध्यति चित्रकमूलानाम क्षमात्रं कल्कं दद्यादामलकरसचतुर्थभागं, ततः स्विन्नमवतार्य सहस्रसम्पा-ताभिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुसर्पिभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं, यथासात्म्यं च लवणं परिहरन् भक्षयेत् । जीर्णे मुगामलकयूषेणा-लवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पयसा वा मासत्रयम् । एत्रमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुः सौपर्णवद् भवत्यनल्पबलो बलवांस्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति ॥ १२ ॥

भवति चात्र ।

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सर्वोपघातशमनोयं रसायनचिकित्सितं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

एव = बलामूलविधानव दित्यथः । १ वाराहीमूलयोगमाचष्ट – वाराहीति । तुला = पञ्चसेटकपरिमाणा । ३ बीजकमारः = ' विजय -५ ऋग्वेदीयसहस्र सम्पाता -२ बीज कसारादियोगं प्रतिपादयति - चक्षुरिति । सार ' इति ख्यातः । ४ अक्षमात्रं = तोलकपरिमाणम् । ` ध्यायोक्तमन्त्रैः सहस्रं हुत्वेत्यर्थः । ६ सौपर्यवत् = गरुडनयनवदित्यर्थः । फलयोगं ब्रवीति - पयसेति । शण: - ' सनई ' इति ख्यातः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यां सप्तविंशतितमोऽध्यायः । ७ ण. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७१२ Digitized by Arya सुश्रुतसंहिता thermal and eGangotri [ अ ० २८

मेधौयुःकामःश्वेतावल्गुजफलान्यातपपरिशुष्काण्यादाय सूक्ष्म-चूर्णानि कृत्वा | गुडेन सहालोड्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्रं धान्य-राशौ निदध्यात्, सप्तरात्रादुद्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये उष्णोदकं चानुपिबेत् । भल्लातकविधानव-च्चागारप्रवेशः, जीर्णोौषधश्चापराह्ने हिमाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् । एवं षण्मासानुपयुज्य विगतपाप्मा बलवर्णोपेतः श्रुतनिगादी स्मृति-मानरोगो वर्षशतायुर्भवति । कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोमूत्रेणालोड्यार्द्धपलिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत्, पराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सर्पिष्मन्तमोदनमश्नीयात्, एवं मासमुपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति । एष एवोपयो-गश्चित्रकै मूलानां रजन्याश्चचित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं, शेषं पूर्ववत् ॥ ३ ॥

हृतं दोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाक्रममागारं प्रविश्य मण्डू -अष्टाविंशतितमोऽध्यायः । १ मेधा श्रनेकग्रन्थसूक्ष्मतमार्थधारणावती घोः, श्रायुः कामयन्त इत्यायुष्कामाः, ‘ इसुसोः सामर्थ्ये ' इति षत्वम् । ततः ' तस्मै हितम् ' इति छप्रत्यये ईयादेशे, मेघा. ' युष्कामीयम् । २ श्वेताब गुजफलयोगं निर्दिशति - मेघायुरिति । श्वेता. वल्गुजः = ' सफेद बाकुची ' इति ख्यातः । ३ भल्लातकविधान चरके - “ भल्ला-तकसर्पिर्भल्लातकक्षीरं भल्लातकक्षौद्रं गुडभल्ला कं भल्लातकयूषो भल्लातकतैलं भल्लातकपललं भल्लातकसक्तवो भल्लातकलवणं भल्लातकतर्पणमिति भल्लातक-विधानमुक्तं भवति " इति । ४ कृष्णाया बाकुच्या इत्यर्थः । ५ चित्रको कृष्णमूलो ग्राह्य इति डल्इणः । ६ मण्डूकपर्णीस्वरसयोगं वक्ति - हृतेति । प्रतिसंसृष्टभक्तः = प्रत्याख्याताहारः! CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०२८ ] Digitized by Arya Sahaj Sa चिकिलतान nai and eGangotri ७१३ कपर्णीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलं पयसाऽऽ-लोड्य पिबेत् पयोऽनुपानं वा, तस्यां जीर्णायां यवान्नं पयसोप युञ्जीत । तिलैर्वा सह भक्षयेत् त्रीन् मासान् पयोऽनुपानं, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः । एवमुपयुञ्जानो ब्रह्मवर्चसी श्रुतनिगादी भवति वर्षशतमायुरवाप्नोति । त्रिरात्रोपोषितश्च त्रिरात्रमेनों भक्ष-येत्, त्रिरात्रादूर्ध्वं पयः सर्पिरिति चोपयुञ्जीत । बिल्वमात्रं पिण्डं वा पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, एवं दशरात्रमुपयुज्य मेधावी वर्षश-तायुर्भवति ॥ ४ ॥

हृदोष एवागारं प्रविश्य प्रतिसंसृष्टभक्तो ब्राह्मोस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णौषधश्चापराह्णे यवार मलवणां पिबेत्, क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत, एवं सप्त-रात्रमुपयुज्य | ब्रह्मवर्चसी मेधावी भवति । द्वितीयं सप्तरात्रमुप-युज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति नष्टश्चास्य प्रादुर्भवति । तृतीयं सप्तरात्रमुपयुज्य द्विरुच्चारितं शतमप्यवधारयति एवमेकविंशति-रात्रमुपयुज्यालक्ष्मीरपक्रामति, मूर्तिमती चैनं वाग्देव्यनुप्रविशति, सर्वाश्चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति, श्रुतधरः पञ्चवर्षशतायुर्भवति ॥ ५ ॥

ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विडङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचात्रिवृतयोर्द्वादश हरीतक्यामलकबिभीतकानि श्लक्ष्र्ण पिष्टा-न्यावाप्यैकध्यं साधयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्, ततः पूर्वविधा-नेन मात्रां यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णे पयःसर्पिरोदन इत्याहारः । एतेन ऊर्ध्वमधस्तिक् कृमयो निष्क्रामन्ति, अलक्ष्मीरपका-मति, पुष्करवर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्षशतायुर्भवति । १ ऋग्वेदीयसहस्रसम्पाताध्यायोक्तमन्त्रैः सहस्रं हुत्वेत्यर्थः । २ एना == मण्डूकपर्णीम् । ३ ब्राह्मीस्वरसयोगं दर्शयति - हृतदोष इति । हृतदोषः = विरेचनादिनाऽपगतदोष इत्यर्थः । ४ ब्राह्मीघृतमुपपादयति- ब्राह्मीति । प्रस्थद्वये = सार्धंसेटके । ५ कुडबं == षोडशतोलकानि, द्वे द्वे पले = श्रष्टौ भष्टौ तोलकानि । ६ श्लक्ष्णपिष्टानि = सूक्ष्म. चूर्णानि । ' स्तोकारपक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ' इत्यमरः । ७ पुष्करः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७१४ सुश्रुतसहिताया [ अ ० २८ एतदेव कुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादद्विषभूत प्रहेष्वन्येषु च महा-व्याधिषु संशोधनमादिशन्ति ॥ ६ ॥

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri हृदोष एवागारं प्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलक-मात्रमैभिहुतं पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयःसर्पिरोदन इत्या-हारः । एवं द्वादशरात्रमुपयुञ्जीत, ततोऽस्य श्रोत्रं वित्रियते, द्विर-भ्यासात् स्मृतिमान् भवति, त्रिरभ्यासाच्छतमादत्ते, चतुर्द्वादश-रात्रमुपयुज्य सव तरति किल्विषं, तार्क्ष्यदर्शनमुत्पद्यते, शतायुश्च भवति । द्वे द्वे पले इतरस्या वचाया निःक्वाथ्य पिबेत् पयसा, समानं भोजनं, समाः पूर्वेणाशि ५ च ॥ ७ ॥

वचशतपाकं वा सर्पिर्द्रोणमुपयुज्य पञ्चवर्षशतायुर्भवति, गल-गण्डापचीश्लीपदस्वरभेदांश्चापहन्तीति ॥ ८ ॥

सिताम्भोजस्तद्वद् वर्णः । दाराणचन्द्रस्तु ' पुष्करकणं ' इति पाठ पठित्वा श्रेष्ठकर्णेन्द्रिय इति व्याख्यातवान् । तन्त्रान्तरे मेधाकरभेषजप्रदर्शनपुरस्सरं ब्राह्मीघृवमुक्तम्– “ शङ्खपुष्पी विचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला । श्रभया च गुडूची च श्रटरूषकबाकुची ॥ एतैरक्षसमै -र्भागैर्धृतं प्रस्थं विपाचयेत् । कण्टकार्या रसं प्रस्थं बृहत्या च समन्वितम् ॥ एतद्ब्रा-झीघृतं नाम स्मृतिमेधाकरं परम् । ” इति । १ वचायोगं निर्दिशति — हृतेति । हैमवत्या वचायाः = श्वेताया वचायाः । २ श्रमिहुतं = सहस्रसम्पातेन श्रभिहुतं कृत्वेत्यर्थः । ३ तार्क्ष्यदर्शनं = गरुडदृष्टि-मित्यर्थः । ५ इतरस्याः = रक्तायाः, निःक्काथ्य = क्षारपाक विधानेनेत्यर्थः । ४ आ शिषः = गुणा इत्यर्थः । ६ वचाघृतमुपदिशति — वचेति । द्रोणं = सार्ध सप्तत्रिंशत्सेटकपरिमाणम् । ७ अलक्ष्मीनाशकबिल्वयोगमभिधत्ते - अत इति । ८ संवत्सरोपयोगेन फलप्रदमि-त्यर्थः इत्यत्र ' पुष्पे ' इति पठित्वा पुष्पकाले वसन्ते । ९ द्दाराणचन्द्रस्तु — ' पुष्ये ' इति यावदिति व्याख्याति । १० श्रीसूक्तेन - ' हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्र-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar