सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 921–930

श्र ० ३५ ] Digitized by Ars Hennai and eGangotri Samaj ७६३ प्रणिधानदोषाः । अतिस्थूलं, कर्कशम्, अवनतम्, अणुभिन्नं, सन्नि-कृष्टविप्रकृष्टकर्णिकं, सूक्ष्मातिच्छिद्रम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वमस्त्रि-मदित्येकादश नेत्रदोषाः । बहुलता, अल्पता, सच्छिद्रता, प्रस्तीर्णता, दुर्बतेति पञ्च बस्तिदोषाः । अतिपीडितता, शिथिलपीडितता, भूयो. भूयोऽवपीडनं, कालातिक्रम इति चत्वारः पीडनदोषाः । श्रमता, हीनता, अतिमात्रता, अतिशीतता, अत्युष्णता, अतितीक्ष्णता, अति-मृदुता, अतिस्निग्धता, अतिरूक्षता, अतिसान्द्रता, अतिद्रवता इत्ये-कादश द्रव्यदोषाः । अवाक्शीपच्छीर्षन्युजोत्तानसङ्कुचितदेह स्थित-दक्षिणपार्श्वशायिनः प्रदानमिति सप्त शय्यादोषाः । एवमेताश्चतुश्च-त्वारिंशद् व्यापदो वैद्यनिमित्ताः । तुरनिमित्ताः पञ्चदश आतु-रोपद्रवचिकित्सिते वक्ष्यन्ते । स्नेहस्त्वष्टाभिः कारणैः प्रतिहतो न प्रत्यागच्छति त्रिभिर्दोषैः, अशनाभिभूतो, मलव्यामिश्रो, दूरानु-प्रविष्टः, अस्विन्नम्य अनुष्णः, अल्पभुक्तवतः, अल्पश्चेति वैद्या-तुरनिमित्ता भवन्ति । त्रयोगस्तूभयोः, आध्मानं, परिकर्त्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणम्, अङ्गप्रग्रहः, अतियोगो, जीवादानमिति नव व्यापदो वैद्यनिमित्ता भवन्ति ॥ ३२ ॥

भवति चात्र ।

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभाग चिकित्सितं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

१ नेत्रदोषान् दशैयति — अतिस्थूलमिति । २ अस्त्रिमत् = पालिमत् । ३ बस्तिदोषमभिदधाति - बहलतेति । बहलता - मांसोपचितता, प्रस्तीर्णता = वि. स्तृतता । ४ पीडनदोषमाख्याति - अतीति । प्रतिपीडितता = अतिपीडनम् । ५ द्रव्यदोषमभिधत्ते - आमतेति । श्रामता = श्रपक्कस्नेहता । ६ शय्यादोष-माख्याति — अवाक्शीर्षेति । श्रवाक्शीर्षः - अधोमस्तकः, उच्चीर्षः = ऊर्ध्वमस्तकः, न्युब्जः = अधोमुखः, स्थितः - उपविष्टः । ७ अङ्गप्रग्रहः - श्रङ्गवेदना । ८ विज्ञानं = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

gized by Arya Samaj Foundatioसुश्रुतसंहितायां motri षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः । [ अ ० ३६ अथातो नेत्रैबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

प्रकृष्टकर्णिके " रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् । लक्षणम्, सिद्धिं = प्रतिक्रियया पुरुषार्थप्राप्तियोग्यतारूपां सिद्धिमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सा स्थानीय सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः । षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः । १ नेत्रानन्तरमादिशब्दस्य लोपनिर्देशाद् नेत्रादिः बस्तिपुटकजन्य व्यापदां चिकि त्सितमिति नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितम् । श्रादिना प्रणिधानद्रव्यशय्याव्यापदो बो-द्धन्याः । २ नेत्रप्रणिधानव्यापद्वर्णनं तच्चिकित्सां च दर्शयति — अथेति । ३ सद्यः क्षतक्रिया = सद्योव्रणक्रिया मधुघृताभ्यङ्गाद्याः । ४ पायौ = गुदे । ५ विधिः = मधुरशीतादिपित्तद्दर विधानमित्यर्थः । ६ प्रणिधानमभिधाय नेत्रदोषव्यापद्वर्णेनं तच्चिकित्सांचाह - - अतिस्थूल इति । ७ पूर्ववत् = सद्यःक्षतक्रियेत्यर्थः । ८ अ · णुभिन्ने इत्यर्थः । ९ श्रवसेकः = भेषजस्य क्षरणम्, वस्ते: - बस्तितः । १० प्रकृ. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३६ ] Digitized by चिकित्सास्थानम् Chennai and eGangotri Foundation ७६५ क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्वस्तिश्च पिच्छिलः ॥ ८ ॥

ष्ट कर्णिके - चतुरङ्गुलेऽतिप्रवेशेन विप्रकृष्टकरिंग के । १ पित्तघ्नो विधिःमधुरशीता-दिविधानम् । २ ह्रस्वे = प्रमाणन्यूनै, अणुस्रोतसि - सूक्ष्मच्छिद्रे, पूर्ववत् = आसन्न-कणिकादिवत् । ३ प्रत्यागच्छन् = बहिरागच्छन्, बस्तिविघावजान् = मिथ्यायोग · प्रवृत्तान्, रोगान् = मूत्राघातमूत्र कृच्छादीनित्यर्थः । ४ श्रत्यवपीडवत् = वक्ष्यमा • जातिप्रपीडितवस्तिवत्, ज्ञेयं गलपीडादिचिकित्सितमित्यर्थः । ५ बस्तिदोषव्यापद्वर्णनं तच्चिकित्सां चाचष्टे - प्रस्तीर्ण इति । प्रस्तीर्णे = वि. स्तीर्णे। ६ दुर्बद्धदोषवत् = दुर्बद्ध इत्यादिनाऽनन्तरोक्तदोषत्र दित्यर्थः । ७ भिन्न-नेत्रे बस्तेरवसे कवदित्यर्थः । ८ बस्तिपीडनदोषव्यापद्वर्णनं तच्चिकित्सां च ब्रवीति-अतीति । ९ प्रपद्यते = निर्गच्छति । १० अवधूननं = केयादिषूत्क्षिप्य चालन-मित्यर्थः । ११ सेकान् = क्षीरेक्षुरसंयष्टिमध्वादीन् परिषेकान् । १२ शनैः प्रपीडि-डितः - मन्दं पीडितः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ७६६ हतार्थी " सुश्रुतसंहिता [ अ ० ३६

१ पीडनदोषानभिधाय बस्तिद्रव्यदोषव्यापद्वणेनं तच्चिकित्सां चाभिधत्ते— गुदेति । उपदेह = उपलेपः । २ उभौ = आस्थापनानुवासनाख्यौ । ३ प्रत्यनीकः = सञ्जातोपद्रवबिरोधी । ४ सान्द्रे = घनै । ५ शय्यादिदोषव्यापद्वर्णेनं वच्चिकित्सां चाख्याति - अतिपीडितेति । 1 ६ उच्छीर्षके = ऊर्ध्वमस्तके पुरुषे इत्यर्थः । सम्यगु-न्नाहो यस्मिन् तत् समुन्नाहमाध्मानं कुर्यात् 1 । ७ न्युब्जस्य = अधोमुखस्येत्यर्थः । ८ नेत्र संबेजनेन नेत्रकम्पमेन भ्रान्त इति नेत्र संवेजन भ्रान्तः । ९ प्रत्येति = प्रत्या-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३६ ] Digitized by चिकित्सा अन्न म Chennai and eGangotri ७६७

नाभिवस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवाति देहिनः । गच्छति । १ श्राशयं = पक्काश्यम् । २ दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य बस्तिर्दत्तः कृत्स्नं पक्वाशयं पुनर्नाप्नोतीति पूर्वेणान्वयः । कथं न पक्वाशयं प्राप्नोतीति वक्ति - यत: यस्यात् वामपार्श्वमनुगच्छतीति वामपुर-वनुगः पक्वाशयो जागर्ति । ३ वैधातुरोभयनिमित्ताः स्नेहवस्तिभवा व्यापद इत्यर्थः । ४ अयोगा - धमान - परिकर्तिका - परिस्राव - प्रवाहिका - हृदयोपसरणा - ङ्गप्रग्रहा - ति-योग - जीवादानव्यापद्वर्णंनं तच्चिकित्सितं च दर्शयति – अयोगाद्यास्त्विति । ५ श्रल्पान्यौषधानि यस्मिन् स बस्तिरल्पौषधो नेति नागच्छतीत्यर्थः । ६ अस्योपल-क्षणत्वात् पूर्वोक्तगुणत्रयविपरीत उष्णो बहुभेषजोऽपि हितः । ७ सशेषान्नै = अन्नाजीर्णावशेषे । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७६८ सुश्रुतसंहितायां Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ३६ पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ॥ ३७ ॥

नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः । १ पिच्छा बस्ति वक्ष्यमाणः । २ अङ्गसादः = अङ्गग्लानिः । ३ यथा वातस्य तोदादयः, पित्तस्य श्रोषचोषादयः, कफस्य कड्वादय इत्यर्थः । ४ यतः शोधनेन ऊर्ध्वगतदोषस्याधोनयनं भवतीति तात्पर्यम् । ५ पर्वभेदः = प्रन्थिस्फुटनम् । ६ शीतोपचारश्चापि बोध्यः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३७ ] II ४ ९ चिकित्सास्थानम् । ७६ ९ सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः । षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः । सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ॥ ४ ९ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

अथातोऽनुवासनोत्तरबस्ति चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

यथावयो निरूहाणां या मात्राः परिकीर्त्तिताः । १ भिषजा सम्यग् विचार्य एतादृशी चिकित्सा काय यथैतासां व्यापदामुत्पत्तिरेव न स्यादित्यर्थः । २ क्रमेण क्रियमाणानां वमनादिपञ्चकर्मणां कालावधिं दर्शयति — पक्षादिति । पक्षान्नार्वा नापि परतः । ३ विरेचितस्तु सप्ताद्दात्परतोऽनुवास्यो नार्वाक् । तदुक्त • मनन्तरेऽग्रेऽध्याये— “ विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय वै । कृतान्नायानुवास्याय सम्यग्देयोऽनुवासनः ॥ ” इति । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यां ४ " सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ” इति सङ्क्षेपेण यदुक्तं तद्वि-स्तरेण बोधनार्थमयमध्याय श्रारभ्यते — अथात इति । अनुवासनं = स्नैहबस्तिः । ५ विरेचनात्सप्ताहानन्तरमनुवासनविधिमभिधत्ते - विरेचनादिति । ६ कृतान्ना • य = कृताहारायेत्यर्थः । ७ अनुवासनवस्तिमात्रां दर्शयति - यथेति । वयोऽत्रस्थाम-नतिक्रम्येति यथावयः ।

७७० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ३७ पादावकृष्टास्ताः कार्य्याः स्नेहवस्तिषु देहिनाम् ॥ ४ ॥

१ पादैस्त्रिभिरवकृष्टा न्यूना इति पादावकृष्टशः, चतुर्भागावशिष्टा, इत्यर्थः । “ उत्तमा स्यात्पलैः षड्भिर्मध्यमा स्यात् पलैस्त्रिभिः । पलाध्यर्थेन होना स्यादुक्का मात्राऽनुवा • सने ॥ ” इति भावमिश्रः । २ अनुवासनबस्तेः पूर्वकर्म निर्दिशति - उत्सृष्टेति । ३ प्रतिपद्यते = नैवान्तः प्रविशतीत्यर्थः । ४ अन्त्रासनम् = अनुवासनम् । ५ श्रनुवासनार्थं शटयादितैलं निर्दिशति -- शटीति । तैलमिदं प्रायशो वातरो. गेषु । शटी = ' कचूर ' इति ख्याता । पुष्करं - पुष्करमूलम्, कृष्णाह्वा = पिप्पली, मदनं = मदनफलम् । ६ हुताशनः = चित्रकः । ७ बचादिद्वितीय तैलं निर्दिशति-वचेति । इदमपि वातरोगेषु । श्रमरः = देवदारुः, सिन्धुजं = सैन्धवम् । काकोली-द्वयं = काकोलीक्षीरकाकोलीति द्वितयम्, मेदायुग्मं = मेदामहामेदाऽऽख्यम्, नराधिपः = आरग्वधः । ९ सरला = त्रिवृत्, अगुरु = ' अगर ' इति, अम्बु = ' नेत्रबाला ' इति, वाजि. गन्धा = ' असगन्ध ' इति, श्रग्निवृद्धिः = ' चीता ' इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३७ ] Digitized by चिकित्सा Chennai and eGangotri ७७१

रे श्वगन्धामञ्जिष्टाशटी पुष्कर तस्करैः.१० ' सक्षीरं विपचेत्तैलं मारुतामयनाशनम् ॥ १७ ॥

गृध्रसीखञ्ज ' ' कुब्जाढ्यमूत्रोदावर्त्त रोगिणाम् ॥ शस्यतेऽल्पबलाग्नीनां बस्तावाशु नियोजितम् ॥ १८ ॥

१ मागधिका = पिप्पली, ऋद्धिः वृद्धिश्चेति स्वनाम्ना प्रसिद्धम् । २ क्षीरमत्र तैलसमम् । पञ्चमूलं विश्वादिपञ्चमूलं तस्य रसेन काथेन चतुगुणेनान्त्रितमित्यर्थः । ३ अग्निषङ्गः = अग्निमान्धम्, मूत्रसङ्गः - 1 मूत्रकृच्छम् । ४ चित्रकादितृतीय तैलं निर्दिशति - चित्रकेति । एतत्तैलमपि वातरोगेषु । ५ श्रामिषं = गुग्गुलुः, जटामासीति हाराणचन्द्रः । ६ अंशुमती = शालपणीं । ७ मे. दायुग्मं = मैदा महामेदा चेति । एतदभावे श्रश्वगन्धा सारिवा च देया । ८ वर्षाभूः = -रक्तपुनर्नवा, बस्तगन्धा = अजगन्धा । ९ रेणुः = रेणुका, निर्गुण्डीबीजमित्यर्थः । १० तस्करः = चोरपुष्पी । ११ आढ्यः = श्रढयवातः, ऊरुस्तम्भ इति यावत । १२ भूतिकादिचतुर्थ तैलमभिधत्ते - भूतिकेति । प्रायशो वातरोगेषु तैलमिदम् । भूतिकं = कत्तृणम्, ' स्याद् भूतिकं तु भूनिम्बे दीप्यभूस्तृणकत्तृणे ' इति मेदिनी । भूतिकं यमानीति सुश्रुतार्थसन्दीरनम् । १३ रोहिषः = रोद्दिषतृणम्, गन्धतृणमिति यावत् । Y १४ सहा = मुद्गपर्णी । १५ अमृताह्वया = गुडूची । १६ सहाचरः = नीलझिण्टी, वरी = शतावरी, नामैकदेशे नाममात्र ग्रहणात् । विश्वा = शुण्ठी का कासा = वाय सफला । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Rized by Arya Samaj Founda सुश्रुत संहितायां cangotri [ अ ० ३७

रास्नामदनयष्ट्याह्वसरलाऽभीरुचन्दनैः 1: 1 स्वयङ्गुप्ताशटीशृङ्गीकलसीसारिवाद्वयैः ॥ २४ ॥

१ “ जीवकर्षभको मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपण्य जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति " इति चरकः । २ जीवन्त्यादिपञ्चमं तैलमभिदधाति — जीवन्तीति । ' जीवन्तो ' इति नाम्नैव ख्याता । ३ श्रमरः = देवदारुः । ४ अभीरुः = शतावरी । ५ स्वङ्गुप्ता = श्रात्म-' गुप्ता, ' केवांछ ' इत्युक्षुष्यते । कलसी = पृश्निपर्णी । जीवन्त्यादितैलमिदं पित्तरक्तरो-गार्दितेषु बोद्धयम् । ६ मधुकादिषष्ठतैलं ब्रवीति - मधुकेति । मधुकः = ' मुलइटी ' इति ख्यातः । ७ जीमूतः = ' मोथा ' इति, अतिविषा = ' अतीस ' इति बोध्या । अम्बु = ' नेत्रवाला ' इति बोध्यम् । ८ तैलस्य पादश्चतुर्थीशो यस्मिन् सर्पिषि तत्तैलपादम् । ९ न्यग्रोधादिगणो द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तः । इदं मधुकादितैलमपि पित्तरक्तरोगा • दितेषु बोध्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar