सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 931–940

अ ० ३७ ] Digitized bf किल्लास्थानम् Chennai and _७७३

" वल्लीकण्टकमूलाभ्यां क्वाथेन द्विगुणेन च । १२ १ मृणालादिसप्तमर्तेलमभिदधाति - मृणालेति । शालूकः = कमलकन्दः । २ भू-निम्बः = ' चिरायता ' इति प्रसिद्धः । ३ रक्ता = मञ्जिष्ठा, गुन्द्रा = भद्रमुस्तकः । ४ तृणमूलं कुशादितृणपञ्चमूलं तस्य रसेन क्वाथेनेत्यर्थः । इदमपि पित्तरक्तरोगार्दितेषु बोध्यम् । ५ त्रिफलाद्यष्टमतैलं निर्दिशति - त्रिफलेति । " एका हरीतकी योज्या द्वौ च योज्यौ विभीतकौ । चरखार्या मलकान्येवं त्रिफलैषा प्रकीर्तिता " इति शार्ङ्ग-धरः । ६ षड्ग्रन्था = ' पिपरामूल ' इति ख्याता, सप्तपर्णः = ' सतवन - सातला ' इति ख्यातः । निशाद्वयं = हरिद्राद्वितयम् । ७ इन्द्रसुरा इन्द्रवारुणी, कृष्णा = पिप्पली । ८ सुरसादिगणो द्रव्यसङ्ग्रहणीये द्रष्टव्यः । त्रिफलादितैलमिदं कफग्रस्तेषु, एवमनन्त-रोक्तपाठादितैलमपि । ९ पाठादिनवमतैलमाह - पाठेति । शार्ङ्गष्टा = गुआ । १० अमरद्रुमः = देवदारुः । ११ कट्वी = कटुका, ग्रन्थिकः = ' पिपरामूल ' इति ख्यातः । १२ विदार्यादिपञ्चमूलं वल्लीसंज्ञकं, करमर्दादिपञ्चमूलं कण्टकसंज्ञं च द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायेऽवलोकनीयम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation! सुश्रुतसंहिता Gangotri [ अ ० ३७ हन्यादन्वासनैदत्तं सर्वान् कफकृतान् गदान् ॥ ३८ ॥

रात्रौ ' ' बस्तिं न दद्यात्तु दोषोत्क्लेशो " हि रात्रिजः । १ विडङ्गादिदशमतॆलमभिधत्ते - विडङ्गेति । विडङ्गादितैलमिदं कफभूयिष्टे वाते प्रयोज्यम् । उदीच्यं - सुगन्धवाला, सिन्धूत्थं = सैन्धवम् । २ निचुलः = जलवे • तसः । ३ कलसी - पृश्निपर्यो । ४ नराधिपः = आरग्वधः । ५ मुष्ककादि • र्द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तो गणः । ६ वातातिकोपेऽशुद्धस्याप्यनुवासनविधिमुप. दिशति - अशुद्धमिति । श्रनिर्हृतमलादिनाऽशुद्ध मित्यर्थः । ७! पूर्वाह्लादिषु काले-ष्वित्यर्थः I निर्दिशति-। द्वौ त्रीन् वारानित्यर्थः । ९ निरूहणानन्तरकर्म अथेति। १० क्रममनतिक्रम्येति यथाक्रमम् । यथा - वाते विश्त्रतैलं, पित्ते यष्ट्याह्न • तैलं, श्लेष्मणि मदनफल तैलमित्यर्थः । ११ रात्री बस्तिदानं निषेधति - रात्रा. विति । १२ दोषोत्क्लेशः = दोषधातुमलेषु विक्लेदनलक्षण उत्क्लेशः । तदुक्तम्– " विशुद्धे तु हृदये निशि क्लिन्नेषु धातुषु । विदग्धेऽन्नरसे स्रोतस्सूपलिप्तेषु देहिनाम् । व्यापारेभ्यो निवृत्तानां दोषोत्क्लेशो भवेदिति ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३७ ] Digitized by A चिकस Chennai and eGangotri स्नेहवीर्ययुतः कुर्यादाध्मानं गौरवं ज्वरम् ॥ ४७ ॥

पित्तेऽधिके कफे क्षीणे रूक्षे वातरुगर्दिते । ७७५ नरे रात्रौ च दातव्यं काले चोष्णेऽनुवासनम् ॥ ४ ९ ॥

न चातिग्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् ।! मदं मूर्च्छा च जनयेद् द्विधास्नेहः प्रयोजितः ॥ ५५ ॥

१ दिवा बस्तिदानगुणं सहेतुकं दर्शयति- अह्नीति | २ स्नेहौजः = स्नेहब -लम्, परिसर्पति = अनुक्रामति । ३ प्रागुक्तस्य रात्रिनिषिद्धस्य बस्तिदानस्यापवादमभिदधाति - पित्त इति । ४ रात्रौ = प्रथमप्रहरे इत्यर्थः । ५ पानोक्तान् = प्राक् स्नेहौपयौगिकाध्याये “ वा-तपित्ताधिकस्योष्णे ” इत्यादिना स्नेहपानाभिहितान्, परिजिहीर्षता - परिहर्तुमिच्छ तेत्यर्थः । तन्त्रान्तरे-- " शीतक ले दिवा स्नेहमुष्णकाले विवेन्निशि । वातपित्ताधिके रात्रौ वातश्लेष्माधिके दिवा ॥ ” इति । ६ भोजनं विना बस्तिकर्मणो निषेधं दर्शयति - नेति । ७ समुत्पतेत् = ऊर्ध्वं गच्छेत् । भोजनोत्तरमविलम्बितमनु-वासनार्थमुपदिशति – सदेति । ९ युक्तस्नेहं = किञ्चित्स्नेहम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७७ by Arya Samaj Fou तसंहिताय ideGangotri यूषक्षीररसैस्तस्माद् यथाव्याधिमवेक्ष्य वा । [ अ ० ३७ यथोचितात् पादैहीनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् ॥ ५७ ॥

सवातोऽधिकमात्रो वा गुरुत्वाद् वा सभेषजः । ५१ तस्यान्योऽल्पतरो देयो न हि स्निह्यत्यतिष्ठति ॥ ६५ ॥

१ यथाव्याधि = व्याध्यनुरूपमित्यर्थः । २ " अर्धहीनं त्रिभागं वा भोजयि-त्वाऽनुवासयेत् ” इति तन्त्रान्तरोक्तत्वात् पादेन पादाभ्यां पादैर्वा हीनं पादहीनम् । ३ सङ्क्षेपेणानुवासनविधिमभिधत्ते - अथेति । ४ स्नेहवस्तिप्रणिधानवि. धानमित्यर्थः । ५ प्रणिहितस्नेहस्य पश्चात्कर्म प्रतिपादयति - तत इति । ६ ताडयेत् = स्नेहस्य सद्योबहिरागमननिवारणाय हन्यादित्यर्थः । स्नेहस्य शीघ्रागमन-रक्षार्थमेतद्विधानं चरकेऽप्युक्तम् - " ईषच्च पादाङ्गुलियुग्ममान्छेदुत्तानदेहस्य तलौ प्रमृज्यात् । स्नैद्देन पार्ण्यङ्गुलिपिण्डिकाश्च ये चास्य गात्रावयवा रुगार्ताः ॥ तांश्चाव • मृगीत सुखं ततश्च निद्रामुपासीत कृतोपधानः " इति । तल्योः = हस्तपादतलयोः । ७ उत्क्षिपेत् = आतुरेण सदो नयेत् । ८ सः = स्नेहः । ९ शीघ्रं प्रत्यावृत्त. ऽनुवासने चिकित्सामाह - यस्येति । १० अक्षस्य यन्त्रस्य अनु पश्चादित्यन्वक्षम्, तत्क्षणादिति तात्पर्यम् । ११ अतिष्ठति स्नेहे न हि स्निह्यतीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३७ ] Digitized by f चकित्सास्थानम् Chennai and eGangotri ७७७

१ सम्यगनुवासितस्य लक्षणं वक्ति - सानिल तु इति । २ सायाह्ने, न पूर्वाह्णे इति भावः । ३ वक्ष्यमाणस्नेहवस्तिक्रमेष्वित्यर्थः । ४ " त्रीन् पञ्च वाऽऽहुश्चतुरोऽथ षड् वा वातादिकानामनुवासनीयान् । स्नेहान् प्रदायाशु भिषग् विदध्यात् स्रोतोविशुद्ध्यर्थमतो निरूहान् ॥ ” इति चरकः । ५ स्नेहबस्तेः प्रथमादिदानेन कार्यं निरूपयति — दत्तस्त्विति । दोषभेदेनानु-वासनबस्तिनियममाह चरकः - " " एकं तथा त्रीन् कफजे विकारे पित्तात्मके पञ्च तु सप्त वाऽपि । वाते नवेकादश वा पुनर्वा बस्तीनयुग्मान् कुशलो विदध्यात् ॥ ” इति । जतूकर्णेऽपि — “ निरूहे व्युषिते भुक्तवतोऽनुवासनं पर द्वितीयेऽहनि पञ्च मे वा तथैका-दशाहेऽपकर्षतो द्वित्रिचतुरादिर्वातादिषूच्यते । " इति । ६ व्याधिसमुद्देशीयोक्तान् शुकगतान् दोषानित्यर्थः । द्विगुणः = अधादशसङ्ख्यः स्नेहवस्तिः, साधु, साधयेत् = स्नेहयेदित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७७८ Digitized by Arya Saman मुख संहिताय and eGangotri [ अ ० ३७

-१ अनुवासनफलं दर्शयति- अष्टादशेति । श्रष्टादशाष्टादशकान् = षट्त्रिंशत · मित्यर्थः। २ बस्तिविधानम् – “ प्रक्षिप्य बस्तौ मथितं खजेन सुबद्धमुच्छ्वास्य च निर्वलोकम् । श्रृङ्गुष्ठमध्येन मुखं पिधाय नेत्राग्रसंस्थामपनीय वर्तिम् ॥ तैलाक्तगात्रं कृतमूत्रविट्कं नातिक्षुधार्तं शयने मनुष्यम् । समेऽथवेषन्नतशीर्षके वा नात्युच्छ्रिते स्वास्तरणोपपन्ने ॥ सव्येन पार्श्वेन सुखं शयानं कृत्वर्जुदेहं स्वभुजोपधानम् । सङ्कोच्य सव्येतरदस्य सक्थि वामं प्रसार्य प्रणयेत्ततस्तम् ॥ स्निग्धे गुदे नेत्रचतुर्थभागं स्निग्धं शनैर्ऋज्वनुपृष्ठवंशम् । अकम्पनावेपनलाघवादीन् पाण्योर्गुणांश्चापि विदर्शयंस्तम् ॥ प्रपीड्य चैकग्रहणेन दत्तं नेत्रं शनैरेव ततोऽपकर्षेत् । " इति चरकोक्तमपि बोध्यम् । परिहारक्रमेण = श्रातुरोपद्रवीयोक्तपरिहारानुक्रमेण । ३ अनुवासननिरूहयोरेकस्यै-वातिशीलने दोषं दर्शयति स्नेहेति । ४ स्नेहबस्तेरवस्थाविशेषेण प्रत्यहं विधि-मभिधत्ते - रुक्षायेति । ५ अग्न्याबाधभयात् = अग्निमान्द्य भीतेरित्यर्थः । ६ अल्पमात्रः = पादहीनोऽर्ध भागहीनो वेत्यर्थः । ७ वातादिदोषाभिभूतस्नेहवस्ति-व्यापदमाख्याति — अत इति । ८ सः = स्नेहः, न निवर्तते = = न गच्छति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

STO 30 ] Digitized by Arya ' Sama चिकित्सास्थानम् Foundation Chennai | and eGangotri ७७ ९

१ उच्छ्वासः = ऊर्ध्वश्वासः । २ पूर्वोक्तव्यापच्चिकित्सामाचष्टे – तत्रेति । ३ यथास्वं = यथादोषप्रत्यनीकं स्नेह बस्ति निरूपस्ति वेत्यर्थः । ४ अत्याशिते स्नेहवस्तिव्यापदं तच्चिकित्सां च दर्शयति - अत्याशित इति । ५ दीपनः = श्रग्निसन्दीपनः । ६ अशुद्धस्यानुवासनदानै व्यापदं तच्चिकित्सा चाभिदधाति - अशुद्धस्येति । अशुद्धस्य = श्रकृत विरेचननिरूहस्येत्यर्थः । ७ शुद्ध-स्य दूरानुसृते स्नैहे व्यापदं तच्चिकित्सां च वक्ति - शुद्धस्येति । दूरानुसृते = आमाशयं प्रविष्टे । ८ उपलेपः = मलवृद्धिः । ९ स्नेहस्यैव गन्धोऽस्येति स्नेहगन्धि । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७८० Sama Digitized by Arya Sa सुश्रुतसंहित या mai and eGangotri [ अ ० ३७

" चतुर्दशाङ्गुलं नेत्रमातुराङ्गुलसम्मितम् । १ अस्विन्नशुद्धयोरल्पादिस्नेहदाने व्यापदं तच्चिकित्सां च दर्शयति-- अस्वि • न्नस्येति । २ प्रवाइते = प्रवाहिकाऽऽर्त इव मन्दवेगं प्रवर्तते इत्यर्थः । ३ अल्पभु-क्तस्य मन्दगुणस्नेहदाने व्यापदं तच्चिकित्सां च निर्दिशति - अल्पमिति । ४ अ. रर्ति = चेत सोऽनवस्थितिम् । ' स्वाभीष्टवस्वलाभेन चेतसो याऽनवस्थिति: । अरतिः सा'इति । ५ न दुष्यति - न व्यापदं करोति । ६ अनुपद्रवकारिणः स्नैइबस्तेर निस्सरणे उपेक्षाकरणार्थमुपदिशति - यस्येति । ७ उपेक्ष्यः = श्रानयनाय यत्नं न कुर्यादित्यर्थः । ८ सोपद्रवस्य स्नेहवस्तिविषये ब्रवीति — अनायान्तमिति । अनायान्तम् = अनागच्छन्तमित्यर्थः । ९ नान्यः = शोधनार्थं निरूहब स्तिरेव नेतर इत्यर्थः । १० उत्तरबस्तिनेत्रप्रमाणं प्रतिपादयति - चतुर्दशेति । वाग्भटे नेत्रस्य द्वादशा-ङ्गुलमेव मानमुक्तम्– “ श्रातुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम् । वृत्तं गोपुच्छवन्मूल-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३७ ] Digitized by Arya Sarr किस्सास्थानम् and eGangotri मालतीपुष्पवृन्ताग्रं छिद्रं सर्षपनिर्गमम् ॥ १०१ ॥

स्नेहप्रमाणं परमं प्रकुञ्चश्चात्र कीर्त्तितः । ७८१ पञ्चविंशादधो मात्रां विदध्याद् बुद्धिकल्पिताम् ॥ १०२ ॥

मध्ययोः कृतकर्णिकम् ॥ सिद्धार्थकप्रवेशायं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम् । कुन्दाश्वमार-सुमनः पुष्पवृन्तोपमं दृढम् ॥ ” इति । सप्ताङ्गुलं प्रणिधानप्रमाणम्, तदाह क्षार-पाणि: - " अङ्गुलान्यथ चत्वारि पञ्च षट् सप्त वा तथा । सप्ताङ्गुलं परं नेत्रं प्रणिधेयं भिषग्विदा ॥ हिंस्याद् बस्ति नरं चेह प्रमाणादधिकं ततः । ” इति । १ उत्तरबस्तिद्रव्यमात्रामुपदिशति - स्नेदेति । प्रकुचः = पलम्, चत्वारि तोल-कानीत्यर्थः । २ अधः = = अर्वागित्यर्थः । ३ स्त्रीणामुत्तरबस्तिनेत्रप्रमाणं दर्शयति— नारीणामिति । चतुरङ्गुले - चतुरङ्गुलावसाने । ४ परीणाहं = स्थौल्यम् । ५ स्त्री--णां मार्गभेदेन प्रणिधानविधिमभिधत्ते - तासामिति । ६ कभ्यानाम् = अप्राप्तार्तं -वानामित्यर्थः । “ मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम् ” इति वाग्भटः । ७ स्त्री. यामुत्तरबस्तिस्नेहमानमाइ ८ – स्नेहस्येति । प्रसृतमर्द्धाञ्जलिः । स्वाङ्गुलीमूल. सम्मितं प्रसृतं परममित्यर्थः । ९ स्त्रीणामुत्तरबस्तियोग्यबस्ति निरूपयति- औरभ्र इति । १० गृध्रादिपक्षिणामित्यर्थः । ११ पुरुषाणामुत्तरबस्तिप्रणिधान विधिमाख्याति - अथेति । १२ मलमूत्रनिर्ग-मेन शुद्धतया प्रशिथिलौ आशयौ यस्य तं प्रशिथिलाशयम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

७८२ Digitized by Arya Sama सुश्रुतसंहितायां and eGangotri [ अ ० ३७

ततः प्रत्यागतस्नेहमपराह्ने विचक्षणः भोजयेत् पयसा मात्रां यूषेणाथ रसेन वा ॥ ११३ ॥

भूयो बस्ति निदध्यात्तु संयुक्तं शोधनैर्गणैः । १ उपाश्रयेण श्रवष्टम्भेन सहितः सोपाश्रयस्तस्मिन् । २ नालं = मेहनम् ३ डल्हणः - प्राग्दत्तस्नेह प्रत्यागमने कालान्तरितस्तदहरेव त्रिश्चतुर्वा मात्रां वर्धयित्वा स्नेहो देयः । एवं त्रीणि दिनानि स्नैद्दिकमुत्तरबस्ति दवान्यहमेव विश्रम्य पुन-त्र्यहं दद्यादाव्याधिनिवृत्तेः । तथा च वाव्भट: - " बस्ती स्त्रिरात्रमेवं च स्नेहमात्रां विवर्धयेत् । त्र्यहमेव च विश्रम्य प्रणिदध्यात् पुनस्त्र्यइम् ॥ ” इति । ४ स्त्रीणामुत्तरवस्तिप्रणिधानविधानमभिधत्ते – ऊर्ध्वेति । स्त्रियै = प्राप्तार्तवायैः इत्यर्थः । ५ स्वाङ्गुलीमूलसम्मितप्रसृतापेक्षया द्विगुणेनेत्यर्थः । ६ स्त्रीणां निरू. होत्तरवस्तिप्रमाणमाह— क्वाथेति । ७ तद्वत् = पुरुषवदित्यर्थः । उत्तरबस्तौ श्रनागच्छति स्नेहे प्रत्यागमनोपायं निरूपयति — अप्रत्यागच्छतीति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar