सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 981–990

Foundation Chennai and eGangotri ८२३ ‘ अ ० १ ] Digitized by Arya Sam पस्थानम् | दध्ना दूषीविषरिश्च पेयो वा मधुसंयुतः ॥ ४३ ॥

१ दूषीविषा रिद्वितीयाध्याये " पिप्पल्यो ध्यामकं मांसो " इत्यादिना वक्ष्यते । २ सविषद्रवद्रव्यलक्षणमाख्याति - द्रवेति । ३ विविधा राज्यो वाग्भटेन विशदी-कृता: - " नीला राजी रसे ताम्रा क्षीरे दधनि दृश्यते । श्यावा पीताऽसिता तक्रे घृते पानीयसन्निभा ॥ काली मद्याम्भसोः क्षौद्रे हरित्तैलेऽ ६ गोपमा ॥ ” इति । ४ यमला: युग्माः, छिद्रा: = छिद्रयुक्ताः । ५ सविषशाकसूपभक्ष्यफललक्षणमाचष्टे - शाकेति । ' मूलपत्रकरीराग्रफलकाण्डाधिरूढ कम् । त्वक् पुष्पं कत्रकं चैव शाकं दशविधं स्मृतम् ॥ ' इति शाकपदेन दशविधं शाकं बोद्धव्यम् । ६ विशीर्यन्ते = शटन्तीत्यर्थः । ७ सविषदन्तकाष्ठादिलक्षणं तच्चिकित्सां च प्रतिपादयति- विशीर्यत इति । विशीर्यते = शीर्णो भवति, कूर्चकः = दन्तमलशोधन कूर्च: ' कूची ' इति ख्यातः । प्रति • सारणं = घर्षणम् । ९ कुत्सिता माषा भाषकास्तत्साम्यात् शिरीषबीजानीत्यर्थो बो-द्धयः । १० सविषाभ्यङ्गलक्षणं तच्चिकित्सां च दर्शयति- पिच्छिल इति । बहुलः = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८२४ by Arya Samaj Fo सुश्रुतसंहितायां deGangotri [ अ ० १

घनः, अभ्यङ्गः - तैलाद्यभ्यञ्जनद्रव्यम् । १ वेणुपत्रिका = वंशपत्राणि, वेणुपत्रिका वंशपत्रीवृक्ष इति सुश्रुतार्थसन्दीपनम् । २ कालीयकं == दारुहरिद्रा । ३ तनुत्रे = कववे। ४ सविषाव लेखनलक्षणं तच्चिकित्सां चाख्याति - केशेति । केशशातः = कचपातनम्, खेभ्यः = स्रोतोभ्य इत्यर्थः । ५ ' ऋ'यो नीलाण्डको लोके स रोरु इति कीर्तितः ' इति बोद्धयम् । श्यामा = प्रियङ्गुः, पालिन्दी = श्याममूला त्रिवृत् । ६ अत्रलेखनोक्तलक्षणचिकित्सितादित्यर्थः । ७ सविषमुखलेपलक्षणं तच्चिकित्सां च निर्दिशति - मुखेति । श्यावं - कपिशवर्णं ' फीका ' इति बोद्धथम् । ८ फञ्जी = ' भारङ्गी ' इति ख्याता । बन्धुजीवः = बन्धूकः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Arya Samada on Chennai and eGangotri ८२५

तत्र सद्यो घृतं पेयं तर्पणञ्च " समागधम् । ' दुपहरिया फूल ' इति प्रथते । १ विषजुष्टवाद्दनलक्षणं तच्चिकित्सा च वक्ति— अस्वास्थ्यमिति । २ याता = गन्ता, आरोहक इति यावत् । ३ सविषनस्यधूमलक्षणं तच्चिकित्सां च वक्ति - शोणितेति 1 । खेभ्यः = स्रोतोभ्यः । ४ अतिविषा ' अतीस ' इति ख्याता, तत्सहितैः सातिविषैः । ५ श्वेतया वचया सहितं सश्वेतम्, मदयन्तिकया मल्लिकया सहितं समदयन्तिकम् । मदयन्तिकावचयोः कल्को ग्राह्यः । ६ विषयुक्त पुष्पलक्षणं तच्चिकित्सां च ब्रवीति – गन्धेति । ७ बाष्पेरितं कर्म “ तत्र नस्याञ्जने कुष्ठम् " इत्यादिना प्राक् निवेदितम् । ८ विषयुक्तकर्णतैललक्षणं तच्चिकित्सां च वर्णयति - कर्णेति । श्रोत्रवैगुण्यं = कर्णाश्रवणम् । ९ प्रतिपूरण-विधिमेवाभिधत्ते - स्वरस इति । बहुपुत्रायाः = शतावर्याः । १० सोमवल्कः = कट्फलः, ‘ सोमवल्कः कट्फले स्याद् वलक्षखदिरद्र मे ' इति हेमचन्द्रः । ११ विषयुक्ताअनलक्षणं तच्चिकित्सां चाभिदधाति - अविति । श्रश्रु नेत्राम्बु तस्योपदेहो वृद्धिरित्यश्रूपदेइः । १२ मागधेन पिप्पल्या सहितं समागधम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८२६ सुश्रुतसहिताया campatri Digitized by Arya Samaj Foundatio Chennai and eGangotri [ अ ० १ अञ्जनं मेषशृङ्गस्य निर्य्यासो वरुणस्य च ॥ ७० ॥

१ अजकर्णस्य = सालभेदस्य, फेनः = समुद्रफेनः, नामैकदेशे नाममात्रस्य ग्रहणात् । गोपित्त संयुतः = गोरोचनामिश्रितः । २ पुष्पम् अञ्जनं कुर्यादित्यर्थः । ३ विषयुक्त-पादुकालक्षणं तच्चिकित्सां चाभिधत्ते - शोफ इति । ४ पादपीठं = पादस्थापनमा · सनम् । पादुकावत्, अनन्तरमेव वदपति - " पादुकाभूषणेषूक्तमभ्यङ्गविधिमाचरेत् ” इति । ५ विषयुक्तभूषण लक्षणं तच्चिकित्सां चाभिदधाति - भूषणानीति । इता -चींषि - कान्तिरहितानि । ६ पूर्वोक्तेषु विषोपसर्गेष्वावस्थिक कियां दर्शयति – विषेति । ७ " चन्दना-गरुणी कुष्ठम् " द्दत्यादिना सप्तमेऽध्याये प्रवक्ष्यामीत्यर्थः । ८ प्राप्तं = सिराव्यधवि. ध्यध्यायमभिवीक्ष्य युक्तमित्यर्थः । ९ इणोद्धृतमुशनसा प्रोक्तं मूषिकाऽजरुहाल • क्षणम्— “ कन्दः श्वेतः सपिङको भेद्रे चाअनसन्निभः । गन्धलेपनपानैस्तु विषं जरयते नृणाम् ॥ दष्टानां विषपीतानां ये चान्ये विषमोहिताः । त्रिषं जरयते तेषां तस्मादज • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Arya Sion Chennai and eGangotri ८२७

पिप्पलीमधुक क्षौद्रशर्करेक्षुरसाम्बुभिः ।

कहा स्मृता ॥ मूषिका लोमशा कृष्णा भवेत् साऽपि च तद्गुणा । " इति । १ चित्ते विषव्याप्तिप्रतिषेधं वक्ति - हृदयेति । हृदयावरणं मूषिकाऽजरुद्दाऽमृ-ताऽजेयपुराणघृतदूषीविषारिमहासुगन्धिशिम्बीयुषादिभिहृदयरक्षार्थं कुर्यादित्यर्थः । २ श्रजेयाख्यं घृतं द्वितीयाध्याये “ मधुकं तगरं कुष्ठम् " इत्यादिना, श्रमृताख्यं घृतं च सप्तमाध्याये " अपामार्गस्य बीजानि " इत्यादिना वक्ष्यते । ३ भक्ष्यभोज्येषु विषघ्नद्रव्ययोगविधिमभिधत्ते - गोधेति । ४ पालिन्दीं -श्याममूलां त्रिवृतम् । ५ समद्दौषधे = शुण्ठीसहिते । ६ शिम्बीयूषः = शमीधान्य-यूषः । ७ विषभक्षणे वमनमाख्याति - पिप्पलीति । ८ गुप्तहृदयः = विषघ्नौष • चेनावृतहृदय इत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाः कल्पस्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यां प्रथमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८२ by Arya Samaj Foun सुश्रुतसंहितायां Gangotri द्वितीयोऽध्यायः । [ अ ० २ अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

तत्र, क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककर वाटविद्युच्छिखा. विजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि । विषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहा-करम्भारिण पञ्चपत्रविषारिण । कुमुद्वतीवेणु काकरम्भमहारम्भकर्कोट-करेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि । वेत्रकादम्बवल्लीज करम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्प-कर्त्तरीय सौरीयककरघाटकरम्भनन्दननारा-विषाणि । अन्न्रपाचकक‍ द्वितीयोऽध्यायः । १ अन्नपानादौ प्रायेण स्थावरविषमवचार्यत इति प्राक् स्थावरविषविज्ञानीयोऽ-ध्याय श्रारभ्यते — अथेति । २ स्थावरजङ्गमारब्धं कृत्रिमसन्ज्ञं तृतीयमपि विषं बोध्यम् । तद् वक्ष्यति - " स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् " इति । ३ श्राद्यं = प्रथमम्, स्थावरमिति यावत् । ४ स्थावरस्य दशाधिष्ठानान्येव दर्शयति- मूलमिति । मूलविषं करवीरादि, चरके मूलजन्यविषस्य बहुत्वं दर्शितम् - " मुस्तकं पौष्करं क्रौञ्चं वत्सनाभं बलाह-कम् । कर्केटैं कालकूटं च करवीरकरुण्यकम् ॥ पाल केन्द्रायुधं तैलं मेघकं कुशपुष्प-कम् । रोहिषं पुण्डरीकं च लाङ्गलक्यञ्जनाभकम् ॥ सङ्कोचं मर्कटं शृङ्गीविषं दालाहलं तथा । एवमादीनि चान्यानि मूलजानि स्थिराणि च ॥ ” इति । एषां लक्षणं तु सङ्ग्र हादौ । पत्रविषं विषपत्रिकादि, फलविषं द्रष्टव्यम्, इह ग्रन्थविस्तरशङ्कया नोक्तम् कर्कोटकादि, पुष्पविषं वेत्रादि त्वक्सारनिर्यासविषाणि करम्भादीनि, क्षीरविषं वत्स • नाभसाक्तुकादि, धातुविषं फेनाश्मभस्मादि, कन्दविषं मूलविशेषत्वान्मूलशब्देनैव ग्रहीतव्यम् । ५ पञ्चपञ्चाशत्स्थावरविषाणि वर्णयति - तत्रेति । मूलादिविषाणां परिज्ञानार्थं यतनीयम् । क्लीतकं - मधुयष्टिः । ६ विद्युच्छिखा = कलिहारिका । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २ ] Digitized by Aryap on Chennai and eGangotri चकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि । कुमुदन्नोस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि । ८२ ९ फेनाश्मभस्म हरितार्लञ्च द्वे धातुविषे । कालकूटवत्सनाभसर्प-पपालक कर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गोविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलम-हाविषकर्कटकानीति त्रयादश कन्दविषाणि । इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ॥ ५ ॥

१ वणकहरितालवंशपत्रीमनःशिलाभेदाद्धरितालं त्रिविधम् । २ कन्दविषाणा-मवान्तरभेदानिर्दिशति - चत्वारीति । ३ मूलादिविषाणामुपद्रवान् दर्शयति— उद्वेष्टनमिति । उद्वेष्टनं = शरीराकुचनम् । ४ अन्नद्वेषः = अन्नारोचकता । ५ पा-रुष्यं = कर्कशता । ६ कालघातीनि कालान्तरमारकाणि । ७ कन्दविषाणां लक्ष-ग्यानि निर्दिशति — कन्दजानीति । ८ वेपथुः a कम्पनम् । ९ वाक् तङ्गः = वाग-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८ pigitized by Arya Samaj Found सुश्रुतसंहितायां Gangotri

सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः । [ अ ०२ रूक्षैमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ॥ १ ९ ॥

बरोधः । १ प्रसेकः = लालास्रावः । २ श्रङ्गसादः = श्रङ्गग्लानिः । ३ श्यावः = कपिशः। ४ उग्रवीर्याणि = तीव्रप्रभावाणि । ५ विषाणां दश गुणान् दर्शयति-रूक्षमिति । ६ व्यवायित्वं पानीयपतिततैलवत सर्वतः प्रसरणशीलत्वम् । ७ विका • सित्वं हिंसनशीलखम् । विपूर्वश्च हि कसतिहिंसार्थः । विशदं पिच्छाभागरहितम् । चरकेऽपि — “ लघु रूक्षमाशु विशदं व्यवायि तीक्ष्णं विकासि सूक्ष्मं च । उष्णमनिर्दे · श्यरसं दशगुणमुक्तं विषं तज्ज्ञैः ॥ ” इति । दश गुणानां प्रत्येकं कार्य निर्दि-शति - तदिति । ९ राजिकामरिचादिवत् तीक्ष्णत्वादित्यर्थः । १० क्षपयेत् = वि ॰ नाशयेत् । ११ अतिरिच्येत = सक्तं न भवेत् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २ ] Digitized by Arya Shah Chennai and eGangotri स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् । ८३१ सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् ॥। २४ ॥

स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् । १ दशगुणयुक्तविषस्य सद्योव्यापादकत्वमुपदिशति – स्थावरमिति । यत् स्थावरं जङ्गमं कृत्रिमं वेति त्रिविधं यच्च देहादशेषमनिर्हृतं सद्यो व्यापादयेद् मार • येत्, तद् दशगुणान्वितं ज्ञेयमित्यर्थः । “ स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तमकृत्रिमम् । कृत्रिमं गरसन्ज्ञं तु क्रियते विविधौषधः ॥ " इत्यष्टाङ्गहृदयम् । कृत्रिमं विषं द्विविधम्-एकं सविषं दूषीविषसब्क्षम्, अपरमविषं गरसन्ज्ञम् । तथा च काश्यपः – “ संयोग-जञ्च द्विविधं द्वितीयं विषमुच्यते । दूषीविषं तु सविषमविषं गर उच्यते ॥ ” इति । संयोगजं कृत्रिमं विषम्, द्वितीयं स्वाभाविकमिति तदर्थः । २ स्थावरं जङ्गमं च विषमेव जीर्यत्वादिभिः कारयेद् षीविषसन्ज्ञां लभते, तदाह-जीर्णमिति । जीर्णम् = अतिपुराणम्, विषघ्नौषधिभिर्हतं = विषघ्नीभिरौषधीभिवर्य-दानिकृतम्, दावाग्निः = वनोद्भवोऽग्निः । ३ स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं स्वभा · वादेव दशानां गुणानां मध्ये एकद्वित्र्यादिगुणहीनमित्यर्थः । ४ कालान्तरप्रकोपि विषं दूषीविषं, तस्य भावस्तत्ता तां दूषीविषताम् । “ दूषीविषं तु शोणितदुष्टयारुः किटिमकोठलिङ्गं च । विषमेकैकं दोषं सन्दूष्य इरत्यस्नेवम् ॥ ” इति दृढबलः । ५ न निपातयेत् = सद्यश्विरेण वा न मारयेदित्यर्थः । कफावृतं = कफेन मन्दीकृतौष्ण्यादिगु • णम्, वर्षगणानुबन्धि = कफेनाग्नेर्मान्द्यादित्वादपाकाच्चिरस्थायि । ६ भिन्नपुरीष उद्गतमलः, भिन्नवर्णोविवर्णं इत्यर्थः । ७ शरीरावयवविशेषगतदूषीविषलक्षणानि निर्दिशथि – आमेति । ८ ध्वस्ता व्यस्ताः शिरोरुहाः केशाः अङ्गं च यस्य स ध्वस्तशिरोरुहाङ्गः । ९ यथोक्तान् = व्याधि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

ized by Arya Samaj Foundabonara Gangotri सुश्रुतसंहिताय angotri [ अ ० २ कोपञ्च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ॥ २ ९ ॥

तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् । समुद्देशीयोक्तान् । १ विश्लेषो गात्रशैथिल्यं, दर्षो रोमाञ्चः । २ प्रकुपित दूषी. विषस्य कार्याण्याद्द — तत इति । ततः = पूर्वरूपानन्तरम्, अन्नमदो भोजनानन्तरं पूगफलेनेव मदः, श्रविपाको भुक्तान्नस्य पाकाभावः । ३ अन्यत् = दूषीविषम् । ४ गाद्गद्यम् = अव्यक्तास्फुटवाक्यत्वम् । ५ विसर्पविस्फोटादीन् विकारानित्यर्थः । ६ दूषीविषशब्दत्य निरुक्ति वक्ति - दूषितमिति । देश आनूपादिः, कालो दुर्दिनादिः, अन्नं कुलत्थ तिलमसूरादि । ७ स्थावर विषस्य सप्तवेगानां लक्षणानि निर्दिशति — स्थावरस्येति । चरकेऽष्टविषवेगा उक्ताः, तल्लक्षणानि च-- " तृण्मोह-दन्तहर्षप्रसेकवमथुक्लमा भवन्त्याद्ये । वेगे रसप्रदोषादसृकप्रदोषाद् द्वितीये तु । वैव-र्ण्यभ्रमवेपथुमूर्च्छाजृम्भाङ्गचिमिचिमात मकाः । दुष्टपिशितात्तृतीये मण्डलकण्डूश्वयथु. कोठाः ॥ वातादिजाश्चतुर्थे दाहच्छङ्गशूलमूर्च्छायाः । नोलादीनां तमसश्च दर्शनं पचमे वैगे ॥ षष्ठे हिक्का, भङ्गः स्कन्धस्य तु सप्तमेऽष्टमे मरणम् । नृणाम् – " इत्यु-क्तानि । श्रत्र चक्रपाणिना चरकसुश्रुतविरोधपरिहारः कृतः – ' सुश्रुते एकैककलाऽति • क्रमेण सप्तवेगा उदीरिताः । इइ कलालङ्घनेनैव सप्तवेगा ), अष्टमे तु सप्तकलालङ्घ-नोत्तरकालं मारको वेगो दष्टस्य दंशदेशगमनाय पीतविषस्य हृदयगमनाय भवतीति सुश्रुतेन सममविरोधः । ' इति । ८ श्यावा = • कपिशवर्णा । ९ चकाराज्जिह्वाश्या • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar