Upanishad Vijnana Bhashya Bhumika II — पृष्ठ 261–264
उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका २ मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 261–264
पृष्ठ 261
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
IIIII इस ग्रन्थि - बन्धन का यह हुआ कि, कृष्णपक्ष के भी पञ्चदश ( १५ ) पर्व ( अहोरात्र ) हो गए, एवं शुक्ल-पक्ष के भी पञ्चदश पर्व हो गए । चतुर्विंशत् - व्यूहन का फल यह हुआ कि इन के सम्बन्ध से इस का पूरा स्वरूप ( सम्वत्सर ) चौत्रीस भागों से ( २४ पक्षों से ) युक्त हो गया । परन्तु इस चतुर्विंशति ( २४ पक्षों ) से, एवं विंशत् ( ३० ) इष्टकाओं से अभी पूरा पूरा कार्य्यनिर्वाह न हुआ । इस कमी की पूर्ति के लिए इसने एक ग्रह: के उन पन्द्रह रूपों को देखा, जो कि इसके आत्मा के ' लोकम्पृणा ' नामक ( पन्द्रह ) मुहूर्त थे । इसी प्रकार पन्द्रहरूप ही रात्रि के देखे । ये ( अहोरात्र के ) ३० मुहूर्त्त ही इस प्रजापति का मुहुर्मुहुः त्राण करते रहते हैं, अतएव ' मुहुस्त्रायन्ते ' इस निर्वचन मे ये अहोरात्र पर्व ' मुहूर्त ' नाम से प्रसिद्ध हुए । सम्वत्सर के ओर ओर पवों की अपेक्षा स्वरूप में छांटे होते हुए भी मुहूर्त्त पर्व त्रैलोक्यरूप सम्वत्सर की छिद्रपूर्णता का कारण बनते हैं, श्रतएव इन्हें - ' लोकान् पूरयन्ति ' इस निर्वचन मे लोकम्पृणा नाम से व्यवहृत किया गया । इस प्रकार ३-३-४-५ - है - ६-४-१२-१२-१५-११- १६-३३ -४ - इन चौदह व्यूहनों में परिणत होकर अहोरात्र के ३० मुहूतों मे प्रजापति ने अपन क्ति-भाव को पूर्ण बना लिया । स्वयं सम्वत्मर प्रजापति मूलाग्नि है । पहिले इससे सम्पूर्ण भूतों का परिपाक होता है । इसी लिए वैश्वानर ' पक्कस्यपक्का ' नाम से प्रसिद्ध है * । इन व्यूह्नों का वैज्ञानिक रहस्य क्या है?, एवं प्रजापति ने ' ७-११-१३-१४-१६-२१-२२-२३१ संख्याओं मे व्यूहून क्यों नहीं किया?, इत्यादि प्रश्नों के समाधान के लिए शतपथविज्ञान भाष्य ही देखना चाहिए । प्रकृत में इस व्यूइन प्रदर्शन मे हमें केवल यही बतलाना है कि, स्वयं सम्वत्सरप्रजापति ( सम्वत्सरा-ग्निमय बृहतीप्राण ) अपने इस व्यूहन मे उक्त संख्याओं में विभक्त हो कर सर्वान्त में ' मुहूर्त ' रूप में परिणत | जाते हैं । परिगणित ( १०८०० दसहजार आठ मौ ) मुहूत एक सम्वत्सर की नकला हैं । इन ३०-३० कलाओं से एक एक अहोरात्र की, १५ - अहोरात्रों मे मास की, १२ मासों से सम्वत्सर की पूर्ति होती है । उसके सृष्टिक्रम में सम्वत्मर से चारम्भ कर मुहूर्त्तम्वरूप पर पर्य्यवसान है । भौतिक सृष्टिक्रम में मुहूर्त्त से आरम्भ कर सम्बत्सर पर पर्य्यवमान है । पूर्वक्रम में सम्वत्सर रिरिचान है, भौतिक प्रपञ्च पूर्ण है । उत्तरक्रम में भौतिक प्रपञ्च । रेरिचान है, सम्वत्मर पूर्ण है । वहाँ से यहाँ सम्वत्सर के द्वारा आदान होता रहता है, यहाँ से वहाँ मुहूर्तों के द्वारा आदान होता रहता है । हम सम्वत्सर से लेते हैं, सम्वत्सर मुहूर्तों मे लेता है । परस्परादान-विसर्गलक्षण यही विश्वयज्ञ - प्रक्रिया उक्त व्यूहनकर्म्म से प्रतिपादित है । इसी प्रक्रिया का स्पष्टीकरण करते हुए भगवान् याज्ञवल्क्य कहते हैं— १ - " स सर्वाणि भूतानि सृष्ट्वा रिरिचान इव मेने । स मृत्योबिंभयाञ्चकार । स हेक्षां चक्र - कथं न्वहभिमानि सर्वाणि भूतानि पुनरात्मनावर्षेय, पुनरात्मन् दधीय, कथं
* अस्मिन महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
मासतु दत्रपरिवहनेन भूतानि कालः पचतीति वार्षा ॥
२२३ महाभारत - यक्ष, धर्म्मराज संवाद ।
पृष्ठ 262
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
भाष्यभूमिका न्वहमेवैषां सर्वेषां भृतानां पुनरात्मा स्यामिति । स द्वेधात्मानं व्यौहत् । पष्टिश्व त्रीणि च शतान्यन्यतरस्येष्टका अभवन्, एवमन्यतरस्य । स न व्याप्नोत् " । - ( शत ० १० / ४ / २-३-४ ) । २- " श्रीनात्मनोऽकुरुत - तिलस्तिस्रोऽशीतय एकैकम्पेष्टका अभवन् । चतुर आत्मा-नोऽकुरुत - अशीतिशतंष्टकान् । पञ्चात्मनोऽकुरुत - च चचारिंशं शतन कैकस्येष्टका अभवन । षडात्मनोऽकुरुत - विंशतिशतेष्टकान् । न सप्तधा व्यभवत् । श्रष्टावात्म-नोकुरुत - नवतीष्टकान् । नत्रात्मनाऽकुरुत - अशोतीष्टकान् । दशात्मनोऽकुरुत-द्वाष्टकान् । नैकादशधा व्यभवत् । द्वादशात्मनोऽकुरुत - पष्टीष्टकान् । न त्रयोदशधा व्यभवत्, न चतुर्दशघा । पञ्चदशात्मनोऽकुरुत - श्रष्टचत्र, रिशदिष्ट-कान् । न सप्तदशधा व्यभवत् । अष्टादशात्मना कुरुत- चत्वारिंशदिष्टकान | नॅकां नविशतिधा व्यभवत् । त्रिंशतिमात्मनां कुरुत - पटत्रिंशदिष्टक न । नैकविंशतिधा व्यभवत्, न द्वाविंशतिधा, न त्रगविंशतिधा । चतुर्विंश तमात्मनोऽकुरुत - त्रिंशदिष्ट-कान् ” । ३ - " सोऽत्रातिष्ठत पञ्चदशे व्यूहे । तद्यत् पश्चद रो व्यूहे - तिउत, तस्मात् पञ्चदशापू -माणस्य रूपाणि, पञ्चदशापक्षायमाणस्य । अथ यच्चतुर्विंशतिमात्मना - कुरुत, तस्माच्चतुर्दिशत्यघमासः सम्वत्तरः " । ४- “ स एतैश्चतुर्विंशत्या, त्रिंशदिष्टकैरात्मभिर्न व्यभवत । स पञ्चदशाहो रूपाण्यपश्य-दात्मनस्तन्वो मुहूर्खान् + लाकम्पृणाः । पञ्चदशव रात्रेः । तद्यत् - मुहु त्रायन्ते, तस्मान्मुहूर्ताः । अथ यत् क्षुद्राः सन्त इमाँल्लोकानापूरयन्त, तस्माल्लोकम्पृणाः ” । ५ - " एष वा इदं सर्वं पचति - ग्रहारात्रै, रर्धमास, मार्से, ऋतुभिः सम्बत्सरेण । तद– मुना ( सम्वत्सराग्निना ) पक्त्रं ( भूतविव सं ) भयं ( वैश्वानरः ) पच त । ' पक्चस्य पक्ता ' इति ह स्माह भारद्वाजोऽग्नि ( वैश्वानरम् ) । अमुना हि पक्त्रमयं पचति " । ६ - " तानि सम्वत्सरे दश च सहस्राण्यष्टा च शतानि समपद्यन्त । सोऽत्रातिष्ठत, दशसु च सहस्त्र स्वष्टासु च शतेषु " । -- ( शत ० १०।४।२।५-२० ) । २२४
पृष्ठ 263
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तस्यैते द्वितीयखण्ड * ( ७२० – ज्योतिर्म्मयः, समष्टिलक्षणः प्रजापतिः - सम्बत्सरः ) व्यूहनभावा मूहूर्त्त पर्य्यन्ताः ) १- द्वो धारमानं व्याहौन ६ अष्टावात्मनोऽकुरुत ६- द्वादशात्मनोऽकुरुत. ( १ ) ३६० १ ७२० ( २ ) ३६० ( १ ) -६० ( १ ) –६० ( २ ) -६० २- त्रीनात्मनोऽरुत ( ३ ) -६० ( २ ) -६० ( ३ ) -६० ( ४ ) -६० --७२० ( ४ ) -६० ( १ ) -२४० ( ५ ) -१० ( ५ ) - ६० ( २ ) -२४० ७२० ( ६ ) -६० ( ६ ) – ६० २ ७२० ( ३ ) -२४० ( ७ ) -१० ( ७ ) -६० ३- चतुर आत्मनोऽकुरुत ( १ ) - १८० ७- नवात्मनोऽकुरुत ( २ ) - १८० ( 3 ) -१८० ( 5 ) -६० ( १ ) - = ० ( 3 ) -53 ( ८ ) -६० ( ६ ) -६० ( १८ ) -६० ( ४ ) - १८० ७२० ( ३ ) -८ ) ४- पञ्चात्मनोऽबुरुत --३२० ( ' ) - १४४ ( २ ) - १४४ ( ३ ) -१४४ ७२० ( ४ ) - १४४ ( ५ ) -१४४ ५- पढात्मनोऽकुरुत = -दशात्मनोऽकुरुत + ( ४ ) -८० ( ५ ) -८० ( ६ ) -८० ( ७ ) -८० ( 5 ) -50 ( ३ ) -४८ ( ह ) –८० ) ( ५ ) -४८ ( ११ ) -६० ( १२ ) -६० १०- पञ्चदशात्मनोऽ- J कुरुत ( १ ) -४८ ] ( २ ) -४८ ( ४ ) -४८ ( १ ) –७२ ] ( ६ ) -४८ ( १ ) -१२० ( २ ) –७२ ( ७ ) -४८ ( ३ ) –७२ ( २ ) –१२० ( ६ ) -४८ २७२० ( ४ ) -७२ ( ६ ) -४८ ( ३ - १२० ( ५ ) -७२ -७२० ( १० ) -४८ -७२० ( ६ ) -७२ ( ११ ) -४८ ( ४ ) -१२० ( ७ ) -७२ { १२ ) -४८_ ( ५ ) -१२० ( 5 ) -७२ ( १३ ) –४८ ( ६ ) -७२ ( १४ ) -४८ ( ६ ) -१२० ( १० ) –७२ | ( १५ ) -४८ २०५
पृष्ठ 264
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११ - षोडशात्मनोऽकुरुत ( १ ) –४५ ] ( * ) - १५ ( ३ ) -४५ ( ४ ) -४५ ( ५ ) -४५ ( ६ ) -४५ ( ७ ) -४५ -७२० ( 5 ) -४३ ( ६ ) -४४ ( १ ) – ४५ ( ११ ) -४५ ( १२ ) -४५ ( १३ ) -४५ ( १४ ) -४५ ( १५ ) - ४५ ( १६ ) -४५ १२- अष्टादशात्मनोऽकुरुत ( १ ) -१० । ( २ ) -४० ( ३ ) -४० ( ४ ) -४० ( ५. ) - ४० ( ६ ) -४० ( ७ ) -४० ( ८ ) -४० ( १ ) -४० ( १० ) -४० -७२० ( ११ ) - ४० ( १२ ) -४० ( १३ ) -४० ( १४ ) -४० ( १५ ) -४० ( १६ ) -४० ( १७ ) -४० ( १८ ) -४० १३ - विंशतिमात्मनोऽकुरुत ( १ ) - ३६ ( २ ) -३६ ( ३ ) -३६ ( ४ ) -३६ ( ५ ) -३६ ( ६ ) -३६ ( ७ ) -३६ ( ८ ) -३६ ( ६ ) - ३६ ( १० ) -३६ ७२० ( ११ ) -३६ ( १२ ) -३६ ( १३ ) –३६ ( १. ) – ३६ ( १५ ) -३६ ( ६ ) -३६ ( १७ ) -३६ ( १८ ) -३६ ( १६ ) -३६ ( २० ) –३६ । १४ - चतुर्विंशतिमात्मनो ऽकुरुत । एकैकस्मिन्नहोरात्रे -त्रिंशन्मुहूर्त्ताः > -३० ( २ ) - ३० ( ३ ) -३० ( ४ ) -३० ( ५ ) - ३० ( ६ ) - ३० ( ७ ) -३० ( = ) - ३० ( ६ ) -३० ( १० ) -३० ( ११ ) –३० -१५ पञ्चदश -१५ पञ्चदश ( १० ) -३० ( · ३ ) -३० -- १२ ( १४ ) - ३० ( १५ ) -३० ( १६ ) -३० - अहोरूपाणि रात्रिरुरि - रात्रिरूतारिण १ - - --२२ ( १७ ) - ३० ( १८ ) -३० ( १६ ) - ३० ( २० ) - ३० ( २१ ) -३० ( २२ ) -३० ( २३ ) -३० ( २४ ) - ३० (