वामन पुराण — पृष्ठ 211–220
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 211–220
पृष्ठ 211
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा
तत्र कृत्वा तपो घोरं धर्मेणावृत्य रोदसी ।
प्राप्तवान् ब्रह्मसदनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
वेनो राजा समभवत् समस्ते क्षितिमण्डले ।
स मातामहदोषेण तेन कालात्मजात्मजः ॥
घोषयामास नगरे दुरात्मा वेदनिन्दकः ।
न दातव्यं न यष्टव्यं न होतव्यं कदाचन ॥
अहमेकोऽत्र वै वन्द्यः पूज्योऽहं भवतां सदा ।
मया हि पालिता यूयं निवसध्वं यथासुखम् ॥
तन्मत्तोऽन्यो न देवोऽस्ति युष्माकं यः परायणम् ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषयः सर्व एव ते ॥
परस्परं समागम्य राजानं वाक्यमब्रुवन् ।
श्रुतिः प्रमाणं धर्मस्य ततो यज्ञः प्रतिष्ठितः ॥
यज्ञैर्विना नो प्रीयन्ते देवा: स्वर्गनिवासिनः ।
अप्रीता न प्रयच्छन्ति वृष्टिं सस्यस्य वृद्धये ॥
तस्माद् यज्ञैश्च देवैश्च धार्यते सचराचरम् ।
एतच्छ्रुत्वा क्रोधदृष्टिर्वेनः प्राह पुनः पुनः ॥
न यष्टव्यं न दातव्यमित्याह क्रोधमूर्च्छितः ।
ततः क्रोधसमाविष्टा ऋषयः सर्व एव ते ॥
निजघ्नुर्मन्त्रपूतैस्ते कुशैर्वज्रसमन्वितैः ।
ततस्त्वराजके लोके तमसा संवृते तदा ॥
दस्युभिः पीड्यमानास्तान् ऋषींस्ते शरणं ययुः ।
ततस्ते ऋषयः सर्वे ममन्थुस्तस्य वै करम् ॥
सव्यं तस्मात् समुत्तस्थौ पुरुषो ह्रस्वदर्शनः ।
तमूचुर्ऋषयः सर्वे निषीदतु भवानिति ॥
वेनका चरित्र, पृथु जन्म और उनका अभिषेक २०१ उसने वहाँ घोर तपस्या की तथा पृथ्वी एवं ८ आकाशके बीचके स्थानको धर्मसे व्याप्तकर नहीं लौटनेवाले स्थान उस ब्रह्मलोकको प्राप्त कर लिया । ( और इधर ) वेन सम्पूर्ण भूमण्डलका राजा हो गया । अपने नानाके उस दोषके कारण कालकन्या भयाके ९ उस दुष्टात्मा वेद- निन्दक पुत्रने नगरमें यह घोषणा करा दी कि कभी भी ( कोई ) दान न दे, यज्ञ न करे एवं हवन न करे - ( दान, यज्ञ, हवन करना १० अपराध माना जायेगा ) ॥ ७ - १० ॥ इस संसारमें एकमात्र मैं ही आपलोगोंका वन्दनीय ११ । और पूजनीय हूँ । आपलोग मुझसे रक्षित रहकर आनन्दपूर्वक निवास करें । मुझसे भिन्न कोई दूसरा देवता नहीं है, जो आपलोगोंका उत्तम आश्रय हो सके । वेनके इस १२ वचनको सुननेके पश्चात् सभी ऋषियोंने आपसमें मिलकर ( निश्चय किया और ) राजासे यह वचन कहा - राजन्! धर्मके विषयमें वेद ( - शास्त्र ) ही प्रमाण हैं । उन्हींसे १३ यज्ञ विहित हैं, प्रतिष्ठित हैं - विष्णुरूपमें मान्य हैं । ( उन ) यज्ञोंके किये बिना स्वर्गमें रहनेवाले देवता सन्तुष्ट नहीं होते और बिना सन्तुष्ट हुए वे अन्नकी वृद्धि १४ लिये जलकी वृष्टि नहीं करते । अतः विष्णुमय यज्ञों और देवताओंसे ही चर - अचर समस्त संसारका धारण और पोषण होता है । यह सुनकर वेन क्रोधसे आँखें १५ लालकर बार - बार कहने लगा –॥११–१५ ॥ क्रोधसे झल्लाकर ( तिलमिलाकर ) उसने ' न यज्ञ १६ करना होगा और न दान देना होगा ' - ऐसा कहा । उसके बाद ऋषियोंने भी क्रुद्ध होकर मन्त्रद्वारा वज्रमय कुशोंसे उसे मार डाला । उसके ( मर जानेके ) बाद ( राजासे रहित ) संसारमें अराजकता छा गयी, जिससे सर्वत्र अशान्ति १७ फैल गयी । चोरों डाकुओंने लोकजनोंको पीड़ित कर डाला । दस्युदलोंसे त्रस्त जनवर्ग उन ऋषियोंकी शरण में गया, जिस ऋषिवर्गने उस वेनको मार डाला था । उसके १८ बाद उन सभी ऋषियोंने उसके बायें हाथको मथित किया । उससे एक पुरुष निकला जो छोटा बौना दीख रहा था । सभी ऋषियोंने उससे कहा- ' निषीदतु भवान् ' १ ९ | अर्थात् आप बैठें ॥ १६–१९ ॥
पृष्ठ 212
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४७
तस्मान्निषादा उत्पन्ना वेनकल्मषसंभवाः ।
ततस्ते ऋषयः सर्वे ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥
मथ्यमाने करे तस्मिन् उत्पन्नः पुरुषोऽपरः ।
बृहत्सालप्रतीकाशो दिव्यलक्षणलक्षितः ॥
धनुर्बाणाङ्कितकरश्चक्रध्वजसमन्वितः I तमुत्पन्नं तदा दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः ॥
अभ्यषिञ्चन् पृथिव्यां तं राजानं भूमिपालकम् ।
ततः स रञ्जयामास धर्मेण पृथिवीं तदा ॥
पित्राऽपरञ्जिता तस्य तेन सा परिपालिता ।
तत्र राजेतिशब्दोऽस्य पृथिव्या रञ्जनादभूत् ॥
स राज्यं प्राप्य तेभ्यस्तु चिन्तयामास पार्थिवः ।
पिता मम अधर्मिष्ठो यज्ञव्युच्छित्तिकारकः ॥
कथं तस्य क्रिया कार्या परलोकसुखावहा ।
इत्येवं चिन्तयानस्य नारदोऽभ्याजगाम ह ॥
तस्मै स चासनं दत्त्वा प्रणिपत्य च पृष्टवान् ।
भगवन् सर्वलोकस्य जानासि त्वं शुभाशुभम् ॥
पिता मम दुराचारो देवब्राह्मणनिन्दकः ।
स्वकर्मरहितो विप्र परलोकमवाप्तवान् ॥
ततोऽब्रवीन्नारदस्तं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा ।
म्लेच्छमध्ये समुत्पन्नं क्षयकुष्ठसमन्वितम् ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास दुःखार्त्तः कथं कार्यं मया भवेत् ॥
उस बायें हाथके मथनेसे निकले हुए बौने पुरुषसे २० | ऋषियोंद्वारा ' निषीदतु भवान् ' कहनेके कारण ' निषीदतु ’ के आधारपर निषादोंकी उत्पत्ति हुई जो वेनकी पापमूर्ति थे । इसके बाद उस बौने पुरुषको राज्यकार्यसंचालनमें अनुपयुक्त समझकर उन सभी ऋषियोंने ( पुन: मरे हुए ) २१ वेनके दायें हाथको मथा । उस हाथके मथे जानेपर बड़े शालवृक्षकी भाँति और दिव्य लक्षणोंसे युक्त एक दूसरा पुरुष निकला । उसके हाथमें धनुष, बाण, चक्र और २२ ध्वजाकी रेखाएँ थीं । उस समय उसे उत्पन्न हुआ देखकर इन्द्रके सहित सभी देवताओंने उसको पृथ्वीमें भूलोकका पालन करनेवाले राजाके रूपमें ( राजपदपर ) अभिषिक्त कर दिया । उसके बाद उसने पृथिवीका धर्मपूर्वक रञ्जन २३ किया - प्रजाको प्रसन्न रखा ॥ २० – २३ ॥ उसके पिताने जिस जनताको अपने कुकृत्योंसे २४ अपरागवाली बना दिया था उसी जनताको उसने भलीभाँति पालित किया । सारी पृथ्वीका रञ्जन करनेके कारण ही उसे यथार्थरूपमें ' राजा ' शब्दसे सम्बोधित किया जाने लगा । वह पृथ्वीपति राजा उनसे राज्य प्राप्त २५ कर चिन्तन करने लगा कि मेरे पिता अधर्मी, पाप - मति और यज्ञका विशेषतया उच्छेद करनेवाले थे । इसलिये कौन - सी क्रिया की जाय जो उन्हें परलोकमें सुख २६ । देनेवाली हो । ( उसी समय ) इस प्रकार चिन्तन करते हुए उसके पास नारदजी आ गये । उसने उन नारदजीको बैठनेके लिये आसन दिया और साष्टाङ्ग प्रणाम कर पूछा - भगवन्! आप सारे संसारके प्राणियोंके शुभ और २७ अशुभको जानते हैं; ( देखें ) मेरे पिता देवताओं और ब्राह्मणोंकी निन्दा करनेवाले दुराचारी थे । विप्रदेव! वे अपने कर्तव्य कर्मसे रहित थे और अब वे परलोक चले गये हैं ( उनकी गतिके लिये मुझे कौन - सी क्रिया २८ करनी चाहिये? ) ॥ २४–२८ ॥ उसके बाद नारदभगवान् अपनी दिव्य दृष्टिसे देखकर २ ९ उससे बोले - राजन्! तुम्हारे पिता म्लेच्छोंके बीचमें जन्मे हैं । उन्हें क्षयरोग और कुष्ठरोग हो गया है । महात्मा नारदके ऐसे वचनको सुनकर वह राजा दुःखी हो गया ३० । और विचारने लगा कि अब मुझे क्या करना चाहिये ।
पृष्ठ 213
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा
इत्येवं चिन्तयानस्य मतिर्जाता महात्मनः ।
पुत्रः स कथ्यते लोके यः पितॄंस्त्रायते भयात् ॥
एवं संचिन्त्य स तदा नारदं पृष्टवान् मुनिम् ।
तारणं मत्पितुस्तस्य मया कार्यं कथं मुने ॥
नारद उवाच
गच्छ त्वं तस्य तं देहं तीर्थेषु कुरु निर्मलम् ।
यत्र स्थाणोर्महत्तीर्थं सरः संनिहितं प्रति ॥
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदस्य महात्मनः ।
सचिवे राज्यमाधाय राजा स तु जगाम ह ॥
स गत्वा चोत्तरां भूमिं म्लेच्छमध्ये ददर्श ह ।
कुष्ठरोगेण महता क्षयेण च समन्वितम् ॥
ततः शोकेन महता संतप्तो वाक्यमब्रवीत् ।
हे म्लेच्छा नौमि पुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम् ॥
तत्राहमेनं निरुजं करिष्ये यदि मन्यथ ।
तथेति सर्वे ते म्लेच्छाः पुरुषं तं दयापरम् ॥
ऊचुः प्रणतसर्वाङ्गा यथा जानासि तत्कुरु ।
तत आनीय पुरुषाञ्शिविकावाहनोचितान् ॥
दत्त्वा शुल्कं च द्विगुणं सुखेन नयत द्विजम् ।
ततः श्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो दयावतः ॥
गृहीत्वा शिविकां क्षिप्रं कुरुक्षेत्रेण यान्ति ते ।
तत्र नीत्वा स्थाणुतीर्थे अवतार्य च ते गताः ॥
ततः स राजा मध्याह्ने तं स्त्रापयति वै तदा ।
ततो वायुरन्तरिक्षे इदं वचनमब्रवीत् ॥
मा तात साहसं कार्षीस्तीर्थे रक्ष प्रयत्नतः ।
अयं पापेन घोरेण अतीव परिवेष्टितः ॥
वेदनिन्दा महत्पापं यस्यान्तो नैव लभ्यते ।
सोऽयं स्नानान्महत्तीर्थं नाशयिष्यति तत्क्षणात् ॥
एतद् वायोर्वचः श्रुत्वा दुःखेन महताऽन्वितः ।
उवाच शोकसंतप्तस्तस्य दुःखेन दुःखितः ।
एष घोरेण पापेन अतीव परिवेष्टितः ॥
वेनका चरित्र, पृथु जन्म और उनका अभिषेक २०३ इस प्रकार सोचते - विचारते उस महात्मा राजाको बुद्धि ३१ उत्पन्न हुई कि संसारमें पुत्र उसको कहते हैं जो पितरोंको नरकके भयसे तार दे । इस प्रकार विचार करके उस राजाने नारदमुनिसे पूछा - मुने! मेरे उस दिवंगत पिताके ३२ उद्धारके लिये मुझे क्या करना चाहिये? ॥ २ ९ –३२ ॥ नारदजीने कहा- तुम स्थाणु भगवान्के महान् तीर्थस्वरूप संनिहित नामके सरोवरकी ओर जाओ एवं ३३ । उसकी उस देहको तीर्थोंमें शुद्ध करो । वह राजा महात्मा नारदजीकी यह बात सुन करके मन्त्रीके ऊपर राज्य-३४ भार सौंपकर वहाँ चला गया । उसने उत्तर दिशामें जाकर म्लेच्छोंके बीच महान् कुष्ठ और क्षयरोगसे पीड़ित अपने ३५ पिताको देखा । तब महान् शोकसे सन्तप्त होकर उसने कहा कि म्लेच्छो! मैं इस पुरुषको प्रणाम करता हूँ और ३६ । इसे अपने घर ले जाता हूँ ॥ ३३–३६ ॥ यदि तुमलोग उचित समझो तो मैं इस ३७ पुरुषको वहाँ ले जाकर रोगसे मुक्त करूँ । वे सभी म्लेच्छ उस दयालु पुरुषसे साष्टाङ्ग प्रणाम करते हुए बोले- ठीक है; जैसा समझो, वैसा करो । उसके ३८ बाद उसने पालकी ढोनेवाले योग्य पुरुषोंको बुलाकर और उन्हें दुगुना पारिश्रमिक देकर कहा – इस द्विजको सुखपूर्वक ले चलो । उस दयालु राजाकी ३ ९ बात सुनकर वे लोग पालकी उठाकर शीघ्रतासे कुरुक्षेत्र होते हुए स्थाणुतीर्थमें ले जाकर और ( उसे ) ४० उतारकर ( स्वस्थान ) चले गये ॥ ३७ – ४० ॥ स्थाणुतीर्थमें पहुँचनेपर जब वह राजा म्लेच्छोंके ४१ बीच उत्पन्न हुआ एवं क्षय और कुष्ठरोगसे आक्रान्त अपने पिताकी देहको मध्याह्न कालमें स्नान कराने लगा तो अन्तरिक्षमें वायुरूपसे देवताओंने यह वचन कहा कि ४२ तात! इस प्रकारका साहस मत करो । तीर्थकी प्रयत्नपूर्वक रक्षा करो । यह अत्यन्त घोर पाप कर चुका है, ( इसका ) रोम - रोम पापसे भरा है, घिरा है । वेदकी ४३ निन्दा करना महान् पाप है, जिसका अन्त नहीं होता । अतएव यह स्नान करके इस महान् तीर्थको तत्काल नष्ट कर देगा । वायुरूपी देवताओंके इस वचनको सुनकर | दुःखी एवं शोक सन्तप्त हुए राजाने कहा- देवताओ! ४४ । यह घोर पापसे अत्यन्त परिव्याप्त है ॥ ४१ – ४४ ॥
पृष्ठ 214
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०४ प्रायश्चित्तं करिष्येऽहं यद् वदिष्यन्ति देवताः ततस्ता देवताः सर्वा इदं वचनमब्रुवन् स्नात्वा स्नात्वा च तीर्थेषु अभिषिञ्चस्व वारिणा ओजसा चुलुकं यावत् प्रतिकूले सरस्वतीम् स्नात्वा मुक्तिमवाप्नोति पुरुषः श्रद्धयान्वितः एष स्वपोषणप देवदूषणतत्परः ब्राह्मणैश्च परित्यक्तो नैष शुद्धयति कर्हिचित् । तस्मादेनं समुद्दिश्य स्नात्वा तीर्थेषु भक्तितः अभिषिञ्चस्व तोयेन ततः पूतो भविष्यति इत्येतद्वचनं श्रुत्वा कृत्वा तस्याश्रमं ततः तीर्थयात्रां ययौ राजा उद्दिश्य जनकं स्वकम् स तेषु प्लावनं कुर्वंस्तीर्थेषु च दिने दिने अभ्यषिञ्चत् स्वपितरं तीर्थतोयेन नित्यशः एतस्मिन्नेव काले तु सारमेयो जगाम ह स्थाणोर्मठे कौलपतिर्देवद्रव्यस्य रक्षिता परिग्रहस्य द्रव्यस्य परिपालयिता सदा प्रियश्च सर्वलोकेषु देवकार्यपरायणः तस्यैवं वर्त्तमानस्य धर्ममार्गे स्थितस्य च कालेन चलिता बुद्धिर्देवद्रव्यस्य नाशने तेनाधर्मेण युक्तस्य परलोकगतस्य च दृष्ट्वा यमोऽब्रवीद्वाक्यं श्वयोनिं व्रज मा चिरम् तद्वाक्यानन्तरं जातः श्वा वै सौगन्धिके वने ततः कालेन महता श्वयूथपरिवारितः परिभूतः सरमया दुःखेन महता वृतः त्यक्त्वा द्वैतवनं पुण्यं सान्निहत्यं ययौ सरः तस्मिन् प्रविष्टमात्रस्तु स्थाणोरेव प्रसादतः अतीव तृषया युक्तः सरस्वत्यां ममज्ज ह तत्र संप्लुतदेहस्तु विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४७ । ( परन्तु ) देवगण! आपलोग इसके लिये जो ॥ ४५ प्रायश्चित्त कहेंगे, उसे मैं करूँगा । उसके ऐसा कहनेपर उन सभी देवताओंने यह बात कही - तीर्थमें बार - बार । ( स्नान करके ) तीर्थ - जलद्वारा इसे बार - बार सींचो । ॥ ४६ सरस्वतीके तटपर ' ओजसतीर्थ ' से ' चुलुक'पर्यन्त हर-एक तीर्थमें स्नान करनेवाला श्रद्धालु पुरुष मुक्तिको प्राप्त । करता है । यह अपना ही पालन - पोषण करनेमें लगा ॥ ४७ रहता था एवं देवताओंकी निन्दा करनेमें तत्पर रहता था । ब्राह्मणोंने इसको पाप करनेके कारण त्याग दिया था । यह कभी भी शुद्ध नहीं हो सकता । इसलिये ॥ ४८ ( इसकी यदि शुद्धि चाहते हो तो ) इसके उद्देश्यसे तीर्थोंमें जाकर भक्तिपूर्वक स्नान करके तीर्थ- जलसे इसे । अभिषिक्त करो । इससे यह पवित्र हो जायगा । उसके ॥ ४ ९ बाद राजा देवताओंके इन वचनोंके सुननेके बाद वहाँ अपने पिताके लिये एक आश्रमका निर्माण कराकर । उसके उद्देश्यसे तीर्थयात्रा करने चला गया । वह प्रतिदिन ॥ ५० उन तीर्थोंमें स्नान करते हुए तीर्थजलसे अपने पिताको । अभिषिक्त करने लगा । इसी समय वहाँ एक कुत्ता आ गया । ( कुत्तेका इतिहास इस प्रकार है - ) पूर्वकालमें ॥ ५१ वह कुत्ता स्थाणुतीर्थमें स्थित मठमें देव - द्रव्योंकी रक्षा । करनेवाला- दानमें प्राप्त द्रव्यका सदा पालन करनेवाला-॥ ५२ सर्वजनप्रिय एवं देवकृत्यमें रत कौलपति नामका महन्त था । इस प्रकार वह अपना जीवनयापन कर रहा था ॥ एक बार धर्ममार्गमें स्थित रहते हुए भी उस कौलपतिकी ॥ ५३ बुद्धि कुछ समयके बाद धर्ममार्गसे हट गयी । वह देवद्रव्यका नाश ( दुरुपयोग ) करने लगा । वह अधर्मी । ( बना ) कौलपति जब मरकर परलोकमें गया, तब ॥ ५४ यमराजने उसे ( उसके कर्मविपाकको ) देखकर कहा— तुम कुत्तेकी योनिमें जाओ, देर मत करो । उनके । । कहनेके पश्चात् वह महन्त सौगन्धिक वनमें कुत्तेकी ॥ ५५ योनिमें उत्पन्न हुआ ॥ ४५–५५ ॥ । उसके बाद बहुत समय व्यतीत होनेतक वह कुत्ता ॥ ५६ कुत्तोंके झुंडसे घिरा रहता था; फिर भी कुतियासे अपमानित । होनेके कारण अत्यन्त दुःखित रहता था । इसलिये वह ॥ ५७ द्वैतवनको छोड़कर पवित्र सान्निहत्य - सरोवरमें चला गया । उसमें प्रवेश करते ही स्थाणु भगवान्की ही कृपासे अत्यन्त । प्यासा होकर उसने सरस्वती नदीमें डुबकी लगायी । उसमें ॥ ५८ । स्नान करनेसे ही वह समस्त पापोंसे विमुक्त हो गया ।
पृष्ठ 215
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा
आहारलोभेन तदा प्रविवेश कुटीरकम् ।
प्रविशन्तं तदा दृष्ट्वा श्वानं भयसमन्वितः ॥
स तं पस्पर्श शनकैः स्थाणुतीर्थे ममज्ज ह ।
पततः पूर्वतीर्थेषु विप्रुषैः परिषिञ्चतः ॥
शुनोऽस्य गात्रसम्भूतैरब्बिन्दुभिः स सिञ्चितः ।
विरक्तदृष्टिश्च शुनः क्षेपेण च ततः परम् ॥
स्थाणुतीर्थस्य माहात्म्यात् स पुत्रेण च तारितः ।
नियतस्तत्क्षणाज्जातो दिव्यदेहसमन्वितः ।
प्रणिपत्य तदा स्थाणुं स्तुतिं कर्तुं प्रचक्रमे ॥
वेन उवाच
प्रपद्ये देवमीशानं त्वामजं चन्द्रभूषणम् ।
महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगतः पतिम् ॥
नमस्ते देवदेवेश सर्वशत्रुनिषूदन ।
देवेश बलिविष्टम्भ देवदैत्यैश्च पूजित ॥
विरूपाक्ष सहस्त्राक्ष त्र्यक्ष यक्षेश्वरप्रिय ।
सर्वतः पाणिपादान्त सर्वतोऽक्षिशिरोमुख ॥
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि ।
शङ्कुकर्ण महाकर्ण कुम्भकर्णार्णवालय ॥
गजेन्द्रकर्ण गोकर्ण पाणिकर्ण नमोऽस्तु ते ।
शतजिह्व शतावर्त शतोदर शतानन ॥
गायन्ति त्वां गायत्रिणो ह्यर्चयन्त्यर्कमर्चिणः ।
ब्रह्माणं त्वा शतक्रतो उद्वंशमिव मेनिरे ॥
मूत्त हि ते महामूर्ते समुद्राम्बुधरास्तथा ।
देवताः सर्व एवात्र गोष्ठे गाव इवासते ॥
शरीरे तव पश्यामि सोममग्निं जलेश्वरम् ।
नारायणं तथा सूर्यं ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् ॥
भगवान् कारणं कार्यं क्रियाकरणमेव तत् ।
प्रभवः प्रलयश्चैव सदसच्चापि दैवतम् ॥
नमो भवाय शर्वाय वरदायोग्ररूपिणे ।
अन्धकासुरहन्त्रे च पशूनां पतये नमः ॥
वेनका चरित्र, पृथु जन्म और उनका अभिषेक २०५ । उसके बाद आहारके लोभसे उसने कुटीमें प्रवेश किया । ५ ९ उस कुत्तेको प्रवेश करते देखकर भयभीत होकर उस ( वेन ) ने उसका धीरेसे स्पर्श किया । स्पर्श करनेके बाद स्थाणुतीर्थमें उसने स्नान किया । पूर्वतीर्थोंमें स्नान ६० करनेके बाद तीर्थके जलबिन्दुओंसे सिञ्चित करनेवाले पुत्रसे एवं उस कुत्तेके शरीरसे निकले जलबिन्दुओंसे सिञ्चित होने तथा कुत्तेके भयसे स्थाणुतीर्थमें गिर जानेके ६१ कारण स्नान हो जानेके माहात्म्यसे उसकी दृष्टि विरक्त हो गयी । पुत्रने स्थाणुतीर्थके माहात्म्यसे अपने पिताका उद्धार कर दिया और संयतेन्द्रिय होकर उसने तत्काल दिव्य देह धारण कर भगवान् स्थाणुको प्रणाम किया ६२ और स्तुति करना प्रारम्भ किया ॥ ५६-६२ ॥ वेन स्तुति करने लगा - मैं अजन्मा चन्द्रमाके शिरोभूषणवाले, ईशानदेव, महात्मा, सारे संसारका पालन ६३ करनेवाले आप महादेवकी शरण ग्रहण करता देवदेवेश! समस्त शत्रुओंके निषूदन! देवेश! बलिको निरुद्ध करनेवाले! देवों एवं दैत्योंसे पूजित! आपको नमस्कार है । है ( विरूप आँखवाले ) विरूपाक्ष! हे ६४ ( हजारों आँखोंवाले ) सहस्राक्ष! हे तीन नेत्रोंवाले! हे यक्षेश्वरप्रिय! हे चारों ओरसे ( हाथ - पैरवाले ) पाणिपादयुक्त! हे चारों ओर आँख एवं मुखवाले! आपको नमस्कार ६५ है । आप सर्वत्र सुन सकनेवाले और सभी स्थानोंपर व्याप्त हैं । संसारमें आपने सभीको आवृत कर ( ढक ) रखा है । हे शङ्कुकर्ण! हे महाकर्ण! हे कुम्भकर्ण! हे ६६ समुद्र - निवासी! आपको नमस्कार है॥६३–६६ ॥ गजेन्द्रकर्ण! हे गोकर्ण! हे पाणिकर्ण! हे शतजिह्न! ६७ हे शतावर्त! हे शतोदर! हे शतानन! आपको नमस्कार है । गायत्रीका जप करनेवाले विद्वान् आपकी ही महिमा गाते ६८ हैं । सूर्यकी पूजा करनेवाले सूर्यरूपसे आपकी ही पूजा करते हैं । आपको ही सभी लोग इन्द्रसे श्रेष्ठ वंशवाला ब्रह्मा मानते हैं । महामूर्ते! आपकी मूर्तिमें समुद्र, मेघ और ६ ९ समस्त देवता ऐसे स्थित हैं जैसे गोशालामें गौएँ रहती हैं । मैं आपके शरीरमें सोम, अग्नि, वरुण, नारायण, सूर्य, ७० ब्रह्मा और बृहस्पतिको देख रहा हूँ ॥ ६७ – ७० ॥ आप भगवान्, कारण, कार्य, क्रियाके करण, ७१ प्रभव, प्रलय, सत् असत् एवं दैवत हैं । भव, शर्व, वरद, उग्र रूप धारण करनेवाले, अन्धकासुरको ७२ । मारनेवाले और पशुओंके पति पशुपतिको नमस्कार है ।
पृष्ठ 216
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४७
त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलासक्तपाणये ।
त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्न नमोऽस्तु ते ॥
नमो मुण्डाय चण्डाय अण्डायोत्पत्तिहेतवे ।
डिण्डिमासक्तहस्ताय डिण्डिमुण्डाय ते नमः ॥
नमोर्ध्वकेशदंष्ट्राय शुष्काय विकृताय च ।
धूम्रलोहितकृष्णाय नीलग्रीवाय ते नमः ॥
नमोऽस्त्वप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च ।
सूर्यमालाय सूर्याय स्वरूपध्वजमालिने ॥
नमो मानातिमानाय नमः पटुतराय ते ।
नमो गणेन्द्रनाथाय वृषस्कन्धाय धन्विने ॥
संक्रन्दनाय चण्डाय पर्णधारपुटाय च ।
नमो हिरण्यवर्णाय नमः कनकवर्चसे ॥
नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तुतिस्थाय नमोऽस्तु ते ।
सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतशरीरिणे ॥
नमो होत्रे च हन्त्रे च सितोदग्रपताकिने ।
नमो नम्याय नम्राय नमः कटकटाय च ॥
नमोऽस्तु कृशनाशाय शयितायोत्थिताय च ।
स्थिताय धावमानाय मुण्डाय कुटिलाय च ॥
नमो नर्त्तनशीलाय लयवादित्रशालिने ।
नाट्यपहारलुब्धाय मुखवादित्रशालिने ॥
नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय बलातिबलघातिने । कालनाशाय कालाय संसारक्षयरूपिणे ।
हिमवदुहितुः कान्त भैरवाय नमोऽस्तु ते ।
उग्राय च नमो नित्यं नमोऽस्तु दशबाहवे ॥
चितिभस्मप्रियायैव कपालासक्तपाणये ।
विभीषणाय भीष्माय भीमव्रतधराय च ॥
नमो विकृतवक्त्राय नमः पूतोग्रदृष्टये ।
पक्काममांसलुब्धाय तुम्बिवीणाप्रियाय च ॥
नमो वृषाङ्कवृक्षाय गोवृषाभिरुते नमः ।
कटङ्कटाय भीमाय नमः परपराय च ॥
नमः सर्ववरिष्ठाय वराय वरदायिने ।
नमो विरक्तरक्ताय भावनायाक्षमालिने ॥
विभेदभेदभिन्नाय छायायै तपनाय च ।
अघोरघोररूपाय घोरघोरतराय च ॥
हे त्रिपुरनाशक! तीन जटावाले, तीन सिरवाले, हाथमें ७३ त्रिशूल लिये रहनेवाले त्र्यम्बक एवं त्रिनेत्र ( कहलानेवाले ) आपको नमस्कार है । हे मुण्ड, चण्ड और अण्डकी उत्पत्तिके हेतु, डिण्डिमपाणि एवं डिण्डिमुण्ड! आपको ७४ नमस्कार है ॥ ७१–७४ ॥ हे ऊर्ध्वकेश, ऊर्ध्वदंष्ट्र, शुष्क, विकृत, धूम्र, लोहित, ७५ कृष्ण एवं नीलग्रीव! आपको नमस्कार है । अप्रतिरूप, विरूप, शिव, सूर्यमाल, सूर्य एवं स्वरूपध्वजमालीको ७६ नमस्कार है । मानातिमानको नमस्कार है । आप पटुतरको ७७ नमस्कार है । गणेन्द्रनाथ, वृषस्कन्ध एवं धन्वीको नमस्कार है । संक्रन्दन, चण्ड, पर्णधारपुट एवं हिरण्यवर्णको नमस्कार ७८ है । कनकवर्चसको नमस्कार है ॥ ७५–७८ ॥ स्तुत किये गये तथा स्तुतिके योग्य ( आप ) - को ७ ९ नमस्कार है । स्तुतिमें स्थित, सर्व, सर्वभक्ष एवं सर्वभूतशरीरी आपको नमस्कार है । होता, हन्ता तथा सफेद और ऊँची पताकावालेको नमस्कार है । नमन करनेयोग्य एवं नम्रको ८० नमस्कार है । आप कटकटको नमस्कार है । कृशनाश, शयित, उत्थित, स्थित, धावमान, मुण्ड एवं कुटिलको ८१ नमस्कार है । नर्तनशील, लय वाद्यशाली, नाट्यके उपहारके लोभी एवं मुखोंमें बम - बम - जैसे मुँहसे बोले जानेवाले ८२ वाद्य - प्रेमीको नमस्कार है ॥७ ९ –८२ ॥ ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, बलवान्से भी बलवान्को नष्ट करनेवाले, ८३ कालनाश, कालस्वरूप एवं संसारक्षयस्वरूप आपको नमस्कार है । हे हिमालयकी पुत्रीके पति – पार्वतीपति! आप भैरवको नमस्कार है और उग्ररूप आपको नित्य ८४ नमस्कार है । दस बाहुओंवाले ( शिव ) - को नमस्कार है । चिताके भस्मको प्रिय माननेवाले, कपालपाणि, अत्यधिक भयंकर भयरूप ( भीष्म ) एवं व्रतधर ८५ ( आप ) को ( नमस्कार ) है । विकृत मुँहवाले ( आप ) -को नमस्कार है । पवित्र तेजस्विनी दृष्टिवाले, कच्चे-पक्के फलके गूदेको प्रिय माननेवाले, तुम्बी एवं ८६ वीणाको प्रिय माननेवालेको नमस्कार है॥८३–८६ ॥ वृषाङ्कवृक्षको नमस्कार है । गोवृषाभिरुतको ८७ नमस्कार है । कटङ्कट, भीम एवं परसे भी परको नमस्कार है । सर्ववरिष्ठ, वर एवं वरदायीको नमस्कार है । ८८ विरक्त एवं रक्तरूप, भावन एवं अक्षमालीको नमस्कार है । विभेद एवं भेदसे भिन्न, छाया, तपन, ८ ९ । अघोर तथा घोररूप एवं घोरघोरतर रूपको नमस्कार है ।
पृष्ठ 217
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] स्थाणुतीर्थ सन्दर्भमें राजा
नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च ।
बहुनेत्रकपालाय एकमूर्त्ते नमोऽस्तु ते ॥
नमः क्षुद्राय लुब्धाय यज्ञभागप्रियाय च ।
पञ्चालाय सिताङ्गाय नमो यमनियामिने ॥
नमश्चित्रोरुघण्टाय घण्टाघण्टनिघण्टिने ।
सहस्त्रशतघण्टाय घण्टामालाविभूषिणे ॥
प्राणसंघट्टगर्वाय नमः किलिकिलिप्रिये ।
हुहुंकाराय पाराय हुंहुंकारप्रियाय च ॥
नमः समसमे नित्यं गृहवृक्षनिकेतिने ।
गर्भमांसशृगालाय तारकाय तराय च ॥
नमो यज्ञाय यजिने हुताय प्रहुताय च ।
यज्ञवाहाय हव्याय तप्याय तपनाय च ॥
नमस्तु पयसे तुभ्यं तुण्डानां पतये नमः ।
अन्नदायान्नपतये नमो नानान्नभोजिने ॥
नमः सहस्त्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च ।
सहस्त्रोद्यतशूलाय सहस्राभरणाय च ॥
बालानुचरगोप्त्रे च बाललीलाविलासिने ।
नमो बालाय वृद्धाय क्षुब्धाय क्षोभणाय च ॥
गङ्गालुलितकेशाय मुञ्जकेशाय वै नमः ।
नमः षट्कर्मतुष्टाय त्रिकर्मनिरताय च ॥
नग्नप्राणाय चण्डाय कृशाय स्फोटनाय च ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां कथ्याय कथनाय च ॥
साङ्ख्याय साङ्ख्यमुख्याय साङ्ख्ययोगमुखाय च ।
नमो विरथरथ्याय चतुष्पथरथाय च ॥
कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने ।
वक्त्रसंधानकेशाय हरिकेश नमोऽस्तु ते ।
त्र्यम्बिकाम्बिकनाथाय व्यक्ताव्यक्ताय वेधसे ॥
कामकामदकामघ्न तृप्तातृप्तविचारिणे ।
नमः सर्वद पापघ्न कल्पसंख्याविचारिणे ॥
महासत्त्व महाबाहो महाबल नमोऽस्तु ते ।
महामेघ महाप्रख्य महाकाल महाद्युते ॥
मेघावर्त्त युगावर्त्त चन्द्रार्कपतये नमः ।
त्वमन्नमन्नभोक्ता च पक्कभुक् पावनोत्तम ॥
जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजोद्भिदजाश्च ये ।
त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विधः ॥
वेनका चरित्र, पृथु जन्म और उनका अभिषेक २०७ शिव एवं शान्तको नमस्कार है । शान्ततम, बहुनेत्र एवं कपालधारीको नमस्कार है । हे एकमूर्ति! आपको ९ ० नमस्कार है ॥ ८७ – ९ ० ॥ क्षुद्र, लुब्ध, यज्ञभागप्रिय, पञ्चाल एवं सिताङ्गको ९ १ नमस्कार है । यमके नियमनकर्ताको नमस्कार है । चित्रोरुघण्ट घण्टाघण्टनिघण्टीको नमस्कार है । सहस्रशतघण्ट एवं ९ २ घण्टामालाविभूषितको नमस्कार है । प्राणसंघट्टगर्व, किलिकिलिप्रिय, हुंहुंकार, पार एवं हुंहुंकारप्रियको ९ ३ नमस्कार है । समसम, गृहवृक्षनिकेती, गर्भमांसशृगाल, ९ ४ तारक एवं तरको नित्य नमस्कार है॥९ १ – ९ ४ ॥ यज्ञ, यजी, हुत, प्रहुत, यज्ञवाह, हव्य, तप्य और ९ ५ तपनको नमस्कार है । पयसरूप आपको नमस्कार है । तुडोंके पतिको नमस्कार है । अन्नद, अन्नपति एवं ९ ६ अनेक प्रकारके अन्नभोजीको नमस्कार है । हजारों सिरवाले, हजारों चरणवाले, हजारों शूलको उठाये हुए ९ ७ और हजारों आभूषणवालेको नमस्कार है । बालानुचरकी रक्षा करनेवाले, बाललीलामें विलास करनेवाले, बाल, ९ ८ वृद्ध, क्षुब्ध एवं क्षोभणको नमस्कार है ॥ ९ ५ – ९ ८ ॥ गङ्गालुलितकेश और मुञ्जकेशको नमस्कार है । ९९ छः कर्मोंसे संतुष्ट तथा तीन कर्मोंमें लगे रहनेवाले ( आप ) - को नमस्कार है । नग्नप्राण, चण्ड, कृश, स्फोटन १०० तथा धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके कथ्य और कथनको नमस्कार है । सांख्य, सांख्यमुख्य सांख्ययोगमुख, १०१ विरथरथ्य तथा चतुष्पथरथको नमस्कार है । काले मृगचर्मके उत्तरीयवाले, साँपके जनेऊवाले, वक्त्रसंधानकेश, त्र्यम्बिकाम्बिकनाथ, दृश्य एवं अदृश्य और वेधास्वरूप १०२ हे हरिकेश! आपको नमस्कार है ॥ ९९ –१०२ ॥ हे काम! हे कामद! हे कामको नष्ट करनेवाले! १०३ । आप तृप्त और अतृप्तविचारीको नमस्कार है । हे सर्वद! हे पाप दूर करनेवाले! आप कल्पसंख्याविचारीको नमस्कार है । हे महासत्त्व! हे महाबाहु! हे महाबल! हे १०४ महामेघ! हे महाप्रख्य! हे महाकाल एवं हे महाद्युति! आपको नमस्कार है । हे मेघावर्त्त! हे युगावर्त्त! आप चन्द्रार्कपतिको नमस्कार है । आप ही अन्न, अन्नके १०५ भोक्ता, पक्वभुक् एवं पवित्रोंमें श्रेष्ठ हैं । हे देवदेवेश! आप ही जरायुज, अण्डज, स्वेदज, उद्भिज्ज - चतुर्विध १०६ | भूतसमुदाय हैं ॥ १०३ - १०६ ॥
पृष्ठ 218
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४७
स्रष्टा चराचरस्यास्य पाता हन्ता तथैव च ।
त्वामाहुर्ब्रह्म विद्वांसो ब्रह्म ब्रह्मविदां गतिम् ॥
मनसः परमज्योतिस्त्वं वायुर्ज्योतिषामपि ।
हंसवृक्षे मधुकरमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिनः ॥
यजुर्मयो ऋङ्मयस्त्वामाहुः साममयस्तथा ।
पठ्यसे स्तुतिभिर्नित्यं वेदोपनिषदां गणैः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णावराश्च ये ।
त्वमेव मेघसंघाश्च विद्युतोऽशनिगर्जितम् ॥
संवत्सरस्त्वमृतवो मासो मासार्धमेव च ।
युग निमेषाः काष्ठाश्च नक्षत्राणि ग्रहाः कलाः ॥
वृक्षाणां ककुभोऽसि त्वं गिरीणां हिमवान् गिरिः ।
व्याघ्रो मृगाणां पततां तार्क्ष्योऽनन्तश्च भोगिनाम् ॥
क्षीरोदोऽस्युदधीनां च यन्त्राणां धनुरेव च ।
वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमेव च ॥
त्वमेव द्वेष इच्छा च रागो मोहः क्षमाक्षमे व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ । त्वं शरी त्वं गदी चापि खट्वाङ्गी च शरासनी । छेत्ता भेत्ता प्रहर्ताऽसि मन्ता नेता सनातनः ।
दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च ।
समुद्राः सरितो गङ्गा पर्वताश्च सरांसि च ॥
लतावल्ल्यस्तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः ।
द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः ॥
आदिश्चान्तश्च वेदानां गायत्री प्रणवस्तथा ।
लोहितो हरितो नीलः कृष्णः पीतः सितस्तथा ॥
कद्रुश्च कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा ।
सवर्णश्चाप्यवर्णश्च कर्त्ता हर्त्ता त्वमेव हि ॥
त्वमिन्द्रश्च यमश्चैव वरुणो धनदोऽनिलः ।
उपप्लवश्चित्रभानुः स्वर्भानुर्भानुरेव च ॥
शिक्षाहौत्रं त्रिसौपर्णं यजुषां शतरुद्रियम् ।
पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥
तिन्दुको गिरिजो वृक्षो मुद्गं चाखिलजीवनम् ।
प्राणाः सत्त्वं रजश्चैव तमश्च प्रतिपत्पतिः ॥
आप इस चराचरकी सृष्टि करनेवाले, पालन १०७ करनेवाले एवं संहार करनेवाले हैं । विद्वज्जन आपको ब्रह्म एवं ज्ञानियोंकी ( कैवल्य ) गति कहते हैं । आप मनकी परमज्योति हैं और ज्योतियोंके ( धारण करनेवाले ) १०८ वायु हैं । ब्रह्मवादीजन आपको हंसवृक्षपर रहनेवाला भ्रमर कहते हैं । वे आपको यजुर्मय, ऋड्मय एवं १० ९ साममय कहते हैं । वेद और उपनिषदोंके समूह स्तुतियोंद्वारा आपका ही नित्य पाठ करते हैं । आप ही ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और अन्य अवर वर्ण, ११० मेघसमूह, विद्युत् तथा मेघगर्जन भी हैं ॥ १०७ –११० ॥ आप युग, नक्षत्र, ग्रह, संवत्सर, ऋतु, मास, पक्ष, १११ । निमेष, काष्ठा तथा कला हैं । आप वृक्षोंमें अर्जुन वृक्ष, पर्वतोंमें हिमालय, पशुओंमें व्याघ्र, पक्षियोंमें गरुड़ और ११२ साँपोंमें शेषनाग हैं । आप समुद्रोंमें क्षीरसागर, यन्त्रोंमें ११३ धनुष, आयुधोंमें वज्र और व्रतोंमें सत्य हैं । आप ही द्वेष, इच्छा, राग, मोह, क्षमा, अक्षमा, व्यवसाय, धैर्य, लोभ, ११४ काम, क्रोध, जय और पराजय हैं ॥ १११–११४ ॥ आप बाण धारण करनेवाले, गदा धारण करनेवाले, ११५ खट्वाङ्ग धारण करनेवाले एवं धनुर्धारी हैं । आप विदारण करनेवाले, प्रहार करनेवाले, अवबोधन ( सतर्क ) करनेवाले, प्राप्त करानेवाले और सनातन हैं । आप दस ११६ लक्षणोंसे संयुक्त धर्म, अर्थ एवं काम तथा समस्त समुद्र, नदियाँ, गङ्गा, पर्वत एवं सरोवर हैं । समस्त लताएँ, वल्लियाँ, तृण, ओषधियाँ; पशु, मृग, पक्षी; १ ९ ७ पृथ्वी, अप् आदि नवों द्रव्यों; उत्क्षेपण - आक्षेपण आदि पाँच कर्मों; रूप, रस, गन्ध आदि चौबीस गुणोंके आरम्भक भी आप ही हैं । आप ही समयपर फूल एवं ११८ फल देनेवाले हैं । आप वेदोंके आदि और अन्त हैं, । गायत्री तथा प्रणव भी आप ही हैं । आप ही लोहित, हरित, नील, कृष्ण, पीत, सित, कद्रु, कपिल, कपोत, ११ ९ मेचक, सवर्ण, अवर्ण, कर्ता एवं हर्त्ता हैं ॥ ११५–११९ ॥ आप इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर, पवन, उपप्लव, १२० चित्रभानु, स्वर्भानु एवं भानु हैं । आप शिक्षा, होत्र, त्रिसौपर्ण, यजुर्वेदका शतरुद्रिय, पवित्रोंमें पवित्र एवं १२१ मङ्गलोंमें मङ्गल हैं । आप तिन्दुक, शिलाजतु, वृक्ष, मुद्ग, १२२ । सबके जीवन, प्राण, सत्त्व, रज, तम तथा प्रतिपत्पति हैं ।
पृष्ठ 219
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा वेनका
प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ।
उन्मेषश्च निमेषश्च क्षुतं जृम्भितमेव च ॥ १२३
लोहितान्तर्गतो दृष्टिर्महावक्त्रो महोदरः ।
शुचिरोमा हरिश्मश्रुरूर्ध्वकेशश्चलाचलः ॥ १२४
गीतवादित्रनृत्यज्ञो गीतवादित्रकप्रियः ।
मत्स्यो जालो जलौकाश्च कालः केलिकला कलिः ॥ १२५
अकालश्च विकालश्च दुष्कालः काल एव च ।
मृत्युश्च मृत्युकर्ता च यक्षो यक्षभयंकरः ॥ १२६ ।
संवर्त्तको ऽन्तकश्चैव संवर्त्तकबलाहकः ।
घण्टा घण्टी महाघण्टी चिरी माली च मातलिः ॥ १२७
ब्रह्मकालयमाग्नीनां दण्डी मुण्डी त्रिमुण्डधृक् ।
चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चातुर्होत्रप्रवर्त्तकः ॥ १२८
चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरस्तथा ।
नित्यमक्षप्रियो धूर्तो गणाध्यक्षो गणाधिपः ॥ १२ ९
रक्तमाल्याम्बरधरो गिरिको गिरिकप्रियः ।
शिल्पं च शिल्पिनां श्रेष्ठः सर्वशिल्पप्रवर्त्तकः ॥ १३० ।
भगनेत्राङ्कुशश्चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः ।
स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कारो नमो नमः ॥ १३१ ।
गूढव्रतो गुह्यतपास्तारकास्तारकामयः ।
धाता विधाता संधाता पृथिव्या धरणोऽपरः ॥ १३२ ।
ब्रह्मा तपश्च सत्यं च व्रतचर्यमथार्जवम् ।
भूतात्मा भूतकृद् भूतिर्भूतभव्यभवोद्भवः ॥ १३३
भूर्भुवः स्वर्ऋतं चैव ध्रुवो दान्तो महेश्वरः ।
दीक्षितोऽदीक्षितः कान्तो दुर्दान्तो दान्तसम्भवः ॥ १३४
चन्द्रावर्त्तो युगावर्त्तः संवर्त्तकप्रवर्त्तकः ।
बिन्दु: कामो ह्यणुः स्थूलः कर्णिकारस्त्रजप्रियः ॥ १३५
नन्दीमुखो भीममुखः सुमुखो दुर्मुखस्तथा ।
हिरण्यगर्भः शकुनिर्महोरगपतिर्विराट् ॥ १३६ ।
चरित्र, पृथु जन्म और उनका अभिषेक २० ९ आप ही प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, उन्मेष, निमेष, छींक एवं जँभाई हैं ॥ १२०–१२३ ॥ आप लोहितके अन्तः स्थित, दृष्टि, बड़े मुँहवाले, भारी पेटवाले, पवित्र रोमावलीवाले, हरिश्मश्रु, ऊर्ध्वकेश एवं चल तथा अचल हैं । आप गाने, बजाने, नृत्यकलाके विद्वान् हैं तथा गाना - बजाना करनेवालोंके भी आप प्रिय हैं । आप मत्स्य, जाल, जलौका, काल तथा केलिकला । एवं कलह हैं । आप अकाल, विकाल, दुष्काल और कालस्वरूप हैं । आप मृत्यु, मृत्युकर्ता, यक्ष तथा यक्षको भी भय देनेवाले हैं । आप संवर्तक, अन्तक एवं संवर्तक नामक बादल हैं । आप घण्टा, घण्टी, महाघण्टी, चिरी, माली और मातलि भी हैं ॥ १२४–१२७ ॥ आप ब्रह्मा, काल, यम और अग्निको दण्ड देनेवाले, मुण्डी एवं त्रिमुण्डधारी हैं । आप चतुर्युग, चतुर्वेद एवं चातुर्होत्र के प्रवर्तक हैं । आप चारों आश्रमोंके नेता तथा चारों वर्णोंकी सृष्टि करनेवाले हैं । आप नित्यद्यूतप्रिय, ( धर्म्य ) धूर्तईके भी प्रयोक्ता, गणाध्यक्ष और गणोंके स्वामी हैं । आप लाल माला और लाल वस्त्र धारण करनेवाले हैं तथा गिरिक, गिरिकप्रिय, शिल्प, शिल्पिश्रेष्ठ तथा हर प्रकारके शिल्पोंके प्रवर्तक हैं । आप भगनेत्राङ्कुश, चण्ड एवं पूषाके दाँतोंके विनाशक हैं ।
आप स्वाहा, स्वधा, वषट्कार और नमस्कार हैं ।
आपको बारम्बार नमस्कार है ॥ १२८–१३१ ॥
आप गूढव्रतवाले, गुप्ततपस्यावाले, तारक और तारकामय हैं । आप धाता, विधाता, संधाता और पृथ्वीके श्रेष्ठ धारण और पोषण करनेवाले हैं । आप ब्रह्मा, तप, सत्य, व्रत - चर्या और सरल एवं शुद्ध हैं । आप ( पञ्च ) भूतस्वरूप ऐश्वर्य और प्राणियोंके उत्पत्ति-स्थान हैं । आप भूः भुवः स्वः, ऋतः, ध्रुव, कोमल तथा महेश्वर हैं । आप दीक्षित, अदीक्षित, कान्त, दुर्दान्त ( उग्र ) और दान्तसे उत्पन्न हैं । आप चन्द्रावर्त, युगावर्त, संवर्तक और प्रवर्तक हैं । आप बिन्दु, काम, अणु, स्थूल तथा कनेरकी मालाके प्रेमी हैं ॥ १३२ - १३५ ॥ आप नन्दीमुख, भीममुख, सुमुख तथा दुर्मुख हैं । आप हिरण्यगर्भ, शकुनि, महासर्पपति तथा विराट् हैं ।
पृष्ठ 220
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१० श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४७
अधर्महा महादेवो दण्डधारो गणोत्कटः ।
गोनर्दो गोप्रतारश्च गोवृषेश्वरवाहनः ॥
त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोमार्गों मार्ग एव च ।
स्थिरः श्रेष्ठश्च स्थाणुश्च विक्रोशः क्रोश एव च ॥
दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः ।
दुर्द्धर्षो दुष्प्रकाशश्च दुर्दर्शो दुर्जयो जयः ॥
शशाङ्कानलशीतोष्णः क्षुत्तृष्णा च निरामयः ।
आधयो व्याधयश्चैव व्याधिहा व्याधिनाशनः ॥
समूहश्च समूहस्य हन्ता देवः सनातनः ।
शिखण्डी पुण्डरीकाक्षः पुण्डरीकवनालयः ॥
त्र्यम्बको दण्डधारश्च उग्रदंष्ट्रः कुलान्तकः ।
विषापहः सुरश्रेष्ठः सोमपास्त्वं मरुत्पते ।
अमृताशी जगन्नाथो देवदेव गणेश्वरः ॥
मधुश्च्युतानां मधुपो ब्रह्मवाक् त्वं घृतच्युत ।
सर्वलोकस्य भोक्ता त्वं सर्वलोकपितामहः ॥
हिरण्यरेताः पुरुषस्त्वमेकः त्वं स्त्री पुमांस्त्वं हि नपुंसकं च । बालो युवा स्थविरो देवदंष्ट्रा त्वन्नो गिरिर्विश्वकृद् विश्वहर्ता ॥ त्वं वै धाता विश्वकृतां वरेण्य-स्त्वां पूजयन्ति प्रणताः सदैव । चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते भवान् हि त्वमेव चाग्निः प्रपितामहश्च । आराध्य त्वां सरस्वतीं वाग्लभन्ते अहोरात्रे निमिषोन्मेषकर्त्ता ॥
न ब्रह्मा न च गोविन्दः पौराणा ऋषयो न ते ।
माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन शंकर ॥
पुंसां शतसहस्त्राणि यत्समावृत्य तिष्ठति ।
महतस्तमसः पारे गोप्ता मन्ता भवान् सदा ॥
यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥
या मूर्तयश्च सूक्ष्मास्ते न शक्या या निदर्शितुम् ।
ताभिर्मा सततं रक्ष पिता पुत्रमिवौरसम् ॥
आप अधर्मका नाश करनेवाले महादेव, दण्डधार, १३७ गणोत्कट, गोनर्द, गोप्रतार तथा गोवृषेश्वर - वाहन हैं । आप त्रैलोक्यरक्षक, गोविन्द, गोमार्ग तथा मार्ग हैं । आप १३८ स्थिर, श्रेष्ठ, स्थाणु, विक्रोश तथा क्रोश हैं । आप दुर्वारण, दुर्विषह, दु: सह, दुरतिक्रम, दुर्धर्प, दुष्प्रकाश, दुर्दर्श, १३ ९ | दुर्जय तथा जय हैं॥१३६–१३९ ॥ आप चन्द्र, अनल, शीत, उष्ण, क्षुधा, तृष्णा, १४० निरामय, आधिव्याधि, व्याधिहन्ता एवं व्याधियोंको नष्ट करनेवाले हैं । आप समूह हैं और समूहके हन्ता तथा सनातन देव हैं । आप शिखण्डी, पुण्डरीकाक्ष तथा १४१ पुण्डरीकवनके आश्रय हैं । मरुत्पति! हे देवदेव! आप तीन नेत्रवाले, दण्डधारी, भयंकर दाँतवाले, कुलके अन्त करनेवाले, विषको नष्ट करनेवाले, सुरश्रेष्ठ, सोमरस १४२ पीनेवाले, अमृताशी, जगत्के स्वामी तथा गणेश्वर हैं । आप मधुसंग्रह करनेवालोंमें मधुप, वाणियोंमें ब्रह्मवाक्, घृतच्युत, समस्त लोकोंका पालन - पोषण और उपसंहार १४३ करनेवाले एवं सर्वलोकके पितामह हैं ॥ १४० -१४३ ॥ आप हिरण्यरेता तथा अद्वितीय पुरुष हैं । आप स्त्री, पुरुष तथा नपुंसक भी हैं । आप ही बालक, युवक, वृद्ध, देवदंष्ट्रा, गिरि, संसारके रचयिता तथा संसारके संहार १४४ करनेवाले भी हैं । आप विश्व रचनेवालोंमें वरणीय धाता हैं । विनयी जन सदैव आपकी पूजा करते हैं । चन्द्रमा एवं सूर्य आपके नेत्रस्वरूप हैं । आप ही अग्नि एवं प्रपितामह हैं । सरस्वतीरूप आपकी आराधना कर लोग ( प्राञ्जल ) । वाणीकी प्राप्ति करते हैं । आप दिन और रात्रि हैं और १४५ निमेष एवं उन्मेषके कर्त्ता हैं । हे शंकर! ब्रह्मा, गोविन्द तथा प्राचीन ऋषि भी आपकी महिमाको ठीक - ठीक नहीं १४६ जान सकते । आप ( अपनेमें ) लाखों पुरुषोंको समावृत कर स्थित हैं । आप सदा महान् तमसे परे रहनेवाले परम १४७ रक्षक एवं ( सबके ) अवबोधक हैं ॥ १४४ –१४७ ॥ निद्रारहित ( अतः सदा जागरूक ), श्वासपर विजय १४८ प्राप्त करनेवाले, सत्त्वगुणमें सदा स्थित एवं संयतेन्द्रिय योगिजन जिस ज्योतिका दर्शन करते हैं, उस योगात्मक ( आप ) -को नमस्कार है । सूक्ष्म होनेके कारण आपकी जो मूर्तियाँ प्रदर्शित नहीं की जा सकतीं उनके द्वारा आप १४ ९ | सदा मेरी इस प्रकार रक्षा करें जैसे पिता अपने औरस