वामन पुराण — पृष्ठ 221–230
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] स्थाणुतीर्थ सन्दर्भमें राजा वेनका
रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते ।
भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश्चाहं सदा त्वयि ॥ १५०
जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे ।
कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ १५१
यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु ।
कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ १५२
संभक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते पर्युपस्थिते ।
यः शेते जलमध्यस्थस्तं प्रपद्येऽम्बुशायिनम् ॥ १५३
प्रविश्य वदनं राहोर्यः सोमं पिबते निशि ।
ग्रसत्यर्कं च स्वर्भानू रक्षितस्तव तेजसा ॥ १५४
ये चात्र पतिता गर्भा रुद्रगन्धस्य रक्षणे ।
नमस्तेऽस्तु स्वधा स्वाहा प्राप्नुवन्ति तदद्भुते ॥ १५५
येऽङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनाम् ।
रक्षन्तु ते हि मां नित्यं ते मामाप्याययन्तु वै ॥ १५६
ये नदीषु समुद्रेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च ॥ १५७
चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च ।
हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च ॥ १५८
ये च पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च ।
चन्द्रार्कयोर्मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु ॥ १५ ९
रसातलगता ये च ये च तस्मात् परं गताः ।
नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यश्च नित्यशः ॥ १६०
येषां न विद्यते संख्या प्रमाणं रूपमेव च ।
असंख्येयगणा रुद्रा नमस्तेभ्योऽस्तु नित्यशः ॥ १६१
प्रसीद मम भद्रं ते तव भावगतस्य च ।
त्वयि मे हृदयं देव त्वयि बुद्धिर्मतिस्त्वयि ॥ १६२
स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम द्विजोत्तमः ॥ १६३ ।
चरित्र, पृथु जन्म और उनका अभिषेक २११ पुत्रकी रक्षा करता है । पुण्यात्मन्! आप मेरी रक्षा करें । मैं आपका रक्षणीय हूँ । आपको नमस्कार है । आप भक्तोंपर अनुग्रह करनेवाले भगवान् हैं; मैं सदा आपका भक्त हूँ । जटी, दण्डी, लम्बोदरशरीरी तथा कमण्डलुनिषङ्ग रुद्रात्माको नमस्कार है ॥ १४८—१५१ ॥ जिनके केशोंमें बादल, समस्त अङ्गोंकी सन्धियोंमें नदियाँ एवं कुक्षिमें चारों समुद्र हैं, उन तोयात्मा भगवान्को नमस्कार है । प्रलयकाल उपस्थित होनेपर भूतोंको अपने उदरमें स्थित रखकर जो जलके मध्यमें शयन करते हैं उन जलशायी ( विष्णु ) की मैं शरण लेता हूँ । रात्रिमें आप जो राहुके मुखमें प्रवेश कर सोमको पीते हैं तथा आपके तेजसे रक्षित राहु सूर्यको ग्रस लेता है, ऐसे आपको नमस्कार है । रुद्रगन्धकी रक्षामें जो यहाँ गर्भ ( वाष्पराशि ) गिरे, आपके ही तेजसे गिरे; अतः आपको नमस्कार है; उन्हीं अद्भुत ( तेजों ) -में स्वाहा तथा स्वधाको वे प्राप्त करते हैं ॥ १५२–१५५ ॥ सभी देहधारियोंकी देहमें स्थित अङ्गुष्ठमात्रमें निवास करनेवाले जो पुरुष हैं, वे नित्य मेरी रक्षा करें तथा वे मुझे सर्वदा संतृप्त करें । जो नदियों, समुद्रों, पर्वतों, गुहाओं, वृक्षकी जड़ों, गायोंके रहनेके स्थानों, घने जंगलों, चौराहों, गलियों, चबूतरों, सभाओं, हथसारों, घुड़सारों और रथशालाओं, जीर्ण बाग-बगीचों, आलयों, पञ्चभूतों, पूर्व, पश्चिम, उत्तर तथा दक्षिण दिशाओं एवं अग्रिकोण, नैर्ऋत्यकोण, वायव्यकोण एवं ईशानकोणों में स्थित हैं । जो चन्द्र और सूर्यके बीचमें रहनेवाले, चन्द्र तथा सूर्यकी किरणोंमें स्थित, रसातलमें रहनेवाले एवं उससे भी आगे पहुँचे हुए हैं, उनको नित्य बारम्बार नमस्कार है; नमस्कार है; नमस्कार है ॥ १५६ – १६० ॥ जिनकी कोई संख्या नहीं है और न प्रमाण तथा रूप ही है, उन अनगिनत रुद्रगणोंको सदा नमस्कार है । आपका कल्याण हो । आपके भक्तिभावमें स्थित मेरे ऊपर आप प्रसन्न हों । हे देव! आपहीमें मेरा हृदय, मेरी बुद्धि एवं मति है । द्विजोत्तमने इस प्रकार महादेवकी स्तुति करके विराम ले लिया ॥ १६१ - १६३ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें सैंतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ४७ ॥।
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४८ अड़तालीसवाँ अध्याय वेन - कृत शिव - स्तुति एवं स्थाणुतीर्थका माहात्म्य, वेन आदिकी सुगतिका वर्णन सनत्कुमार उवाच
अथैनमब्रवीद् देवस्त्रैलोक्याधिपतिर्भवः ।
आश्वासनकरं चास्य वाक्यविद् वाक्यमुत्तमम् ॥ १
अहो तुष्टोऽस्मि ते राजन् स्तवेनानेन सुव्रत ।
बहुनाऽत्र किमुक्तेन मत्समीपे वसिष्यसि ॥ २
उषित्वा सुचिरं कालं मम गात्रोद्भवः पुनः ।
असुरो ह्यन्धको नाम भविष्यसि सुरान्तकृत् ॥ ३
हिरण्याक्षगृहे जन्म प्राप्य वृद्धिं गमिष्यसि ।
पूर्वाधर्मेण घोरेण वेदनिन्दाकृतेन च ॥ ४
साभिलाषो जगन्मातुर्भविष्यसि यदा तदा ।
देहं शूलेन हत्वाहं पावयिष्यामि समार्बुदम् ॥ ५
तत्राप्यकल्मषो भूत्वा स्तुत्वा मां भक्तितः पुनः ।
ख्यातो गणाधिपो भूत्वा नाम्ना भृङ्गिरिटिः स्मृतः ॥ ६
मत्सन्निधाने स्थित्वा त्वं ततः सिद्धिं गमिष्यसि ।
वेनप्रोक्तं स्तवमिमं कीर्त्तयेद् यः शृणोति च ॥७
नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
यथा सर्वेषु देवेषु विशिष्टो भगवाशिवः ॥ ८
तथा स्तवो वरिष्ठोऽयं स्तवानां वेननिर्मितः ।
यशो राज्यसुखैश्वर्यधनमानाय कीर्त्तितः ॥ ९
श्रोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्च यत्नतः ।
व्याधितो दुःखितो दीन चौरराजभयान्वितः ॥ १०
राजकार्यविमुक्तो वा मुच्यते महतो भयात् ।
अनेनैव तु देहेन गणानां श्रेष्ठतां व्रजेत् ॥ ११
तेजसा यशसा चैव युक्तो भवति निर्मलः ।
न राक्षसाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः ॥ १२
सनत्कुमारने कहा – इसके बाद किसीकी किसी प्रकारकी भी उक्तिके अभिप्रायको भलीभाँति जाननेवाले तीनों लोकोंके स्वामी शंकरभगवान्ने उस ( वेन ) -को आश्वासन देनेवाला उत्तम वचन कहा- राजन्! सुव्रत! तुम्हारी इस स्तुतिसे मैं संतुष्ट हूँ । इस विषयमें अधिक कहनेसे क्या लाभ है; तुम मेरे निकट ( में ही सदा ) निवास करोगे । बहुत दिनोंतक निवास करनेके बाद तुम फिर देवोंको नष्ट करनेवाले अन्धक नामक असुर होकर मेरे शरीरसे उत्पन्न होओगे और वेदकी निन्दा करनेसे पूर्वकालिक प्रचण्ड पापके कारण पुनः हिरण्याक्षके घरमें उत्पन्न होकर बड़े होगे - सयाने होगे ॥ १–४ ॥ जब तुम जगत्की माता ( पार्वती ) की अभिलाषा करोगे तब मैं शूलद्वारा तुम्हारी देहका हनन करके दस करोड़ वर्षोंतकके लिये ( तुम्हें ) पवित्र करूँगा । उसके बाद वहाँ पापसे रहित होकर पुनः मेरी स्तुति करोगे और तब तुम भृङ्गिरिटि नामसे प्रसिद्ध गणाधिप बनोगे । फिर मेरी संनिधिमें रहकर तुम सिद्धिको प्राप्त करोगे । जो मनुष्य वेनके द्वारा कही हुई इस स्तुतिका कीर्तन करेगा या इसे सुनेगा, वह कभी अशुभ ( अकल्याण ) -को नहीं प्राप्त होगा और दीर्घ आयु प्राप्त करेगा । जैसे सभी देवताओंमें भगवान् शिवकी विशिष्टता है, वैसे ही वेनसे निर्मित यह स्तव सभी स्तवोंमें श्रेष्ठ ( विशिष्ट ) है । इसका कीर्तन यश, राज्य, सुख, ऐश्वर्य, धन एवं मानका | देनेवाला है ॥५ – ९ ॥ विद्याकी इच्छा रखनेवालेको श्रद्धासहित यत्नपूर्वक इस स्तुतिको सुनना चाहिये । व्याधिसे ग्रस्त, दुःखित, दीन, चोर या राजासे भयभीत अथवा राजकार्यसे अलग किया गया पुरुष ( इस स्तुतिके द्वारा ) महान् भयसे मुक्त होकर इसी देहसे गणोंमें श्रेष्ठता प्राप्त करता है एवं निर्मल होकर तेज एवं यशसे युक्त होता है । जिस गृहमें इस स्तवका पाठ होता है उसमें राक्षस, पिशाच, भूत या । विनायकगण विघ्न नहीं करते । पतिकी आज्ञा प्राप्त कर
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४८ ] वेन - कृत शिव स्तुति एवं
विघ्नं कुर्युर्गृहे तत्र यत्रायं पठ्यते स्तवैः ।
शृणुयाद् या स्तवं नारी अनुज्ञां प्राप्य भर्तृतः ॥ १३ ।
मातृपक्षे पितुः पक्षे पूज्या भवति देववत् ।
शृणुयाद् यः स्तवं दिव्यं कीर्तयेद् वा समाहितः ॥ १४
तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गच्छन्ति नित्यशः ।
मनसा चिन्तितं यच्च यच्च वाचाऽनुकीर्तितम् ॥ १५
सर्वं सम्पद्यते तस्य स्तवनस्यानुकीर्त्तनात् ।
मनसा कर्मणा वाचा कृतमेनो विनश्यति ।
वरं वरय भद्रं ते यत्त्वया मनसेप्सितम् ॥ १६
वेन उवाच
अस्य लिङ्गस्य माहात्म्यात् तथा लिङ्गस्य दर्शनात् ।
मुक्तोऽहं पातकैः सर्वैस्तव दर्शनतः किल ॥ १७
यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ।
देवस्वभक्षणाज्जातं श्वयोनौ तव सेवकम् ॥ १८
एतस्यापि प्रसादं त्वं कर्तुमर्हसि शंकर ।
एतस्यापि भयान्मध्ये सरसोऽहं निमज्जितः ॥ १ ९
देवैर्निवारितः पूर्वं तीर्थेऽस्मिन् स्नानकारणात् ।
अयं कृतोपकारश्च एतदर्थे वृणोम्यहम् ॥ २०
तस्यैतद् वचनं श्रुत्वा तुष्टः प्रोवाच शंकरः ।
एषोऽपि पापनिर्मुक्तो भविष्यति न संशयः ॥ २१
प्रसादान्मे महाबाहो शिवलोकं गमिष्यति ।
तथा स्तवमिमं श्रुत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ २२
कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं सरसोऽस्य महीपते ।
मम लिङ्गस्य चोत्पत्तिं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ २३ ।
सनत्कुमार उवाच
इत्येवमुक्त्वा भगवान् सर्वलोकनमस्कृतः ।
पश्यतां सर्वलोकानां तत्रैवान्तरधीयत ॥ २४
स च श्वा तत्क्षणादेव स्मृत्वा जन्म पुरातनम् ।
दिव्यमूर्त्तिधरो भूत्वा तं राजानमुपस्थितः ॥ २५
कृत्वा स्नानं ततो वैन्यः पितृदर्शनलालसः ।
स्थाणुतीर्थे कुटीं शून्यां दृष्ट्वा शोकसमन्वितः ॥ २६
दृष्ट्वा वेनोऽब्रवीद्वाक्यं हर्षेण महताऽन्वितः ।
सत्पुत्रेण त्वया वत्स त्रातोऽहं नरकार्णवात् ॥ २७ ।
स्थाणुतीर्थका माहात्म्य २१३ इस स्तवका श्रवण करनेवाली नारी मातृपक्ष एवं पितृपक्षमें देवताके समान पूजनीया हो जाती है । जो मनुष्य समाहित होकर इस दिव्य स्तवको सुनेगा या कीर्तन करेगा, उसके सभी कार्य नित्य सिद्ध होंगे । इस स्तवका कीर्तन करनेवाले मनुष्यके मनमें चिन्तित तथा वचनके द्वारा कथित सभी कार्य सम्पन्न होते जायँगे और मानसिक, वाचिक तथा कार्मिक - सारे पाप विनष्ट हो जायँगे । तुम्हारे मनमें जो अभीष्ट हो उस वरको माँग लो; तुम्हारा कल्याण हो ॥ १०–१६ ॥ वेनने कहा- इस लिङ्गके माहात्म्यसे, इसके तथा आपके दर्शनसे मैं समस्त पापोंसे निश्चित रूपसे छूट गया हूँ । देव! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं और मुझे वर देना चाहते हैं तो हे शङ्कर! अपने उस सेवकपर कृपा करें जो देवद्रव्यका भक्षण करनेके कारण कुत्तेकी योनिमें उत्पन्न हुआ है । पहले इस तीर्थमें स्नान करनेके लिये देवोंके मना करनेपर भी इस ( कुत्ते ) - के भयसे मैंने सरोवरमें स्नान किया । इसने मेरा उपकार किया है । अतएव मैं इसके लिये वर माँगता हूँ । उस ( वेन ) - के इस वचनको सुनकर शंकर सन्तुष्ट होकर बोले— महाबाहो! यह भी मेरी कृपासे निःसन्देह सभी पापोंसे बिलकुल छूट जायगा और शिवलोकको प्राप्त करेगा । इस स्तवको सुनकर मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जायगा । राजन्! इस कुरुक्षेत्र तथा इस सरोवरका माहात्म्य और मेरे लिङ्गकी उत्पत्तिका वर्णन सुननेसे मनुष्य पापसे बिलकुल छूट जाता है॥१७–२३ ॥ सनत्कुमारने कहा - इस प्रकार कहकर समस्त लोकोंद्वारा नमस्कृत भगवान् सभी लोगोंके देखते हुए वहीं अन्तर्हित हो गये । वह कुत्ता भी उसी समय पूर्वजन्मका स्मरण करके दिव्य शरीर धारणकर उस राजाके सामने उपस्थित हुआ । उसके बाद वेनका पुत्र पृथु स्नान करके पितृदर्शनकी अभिलाषासे स्थाणु-तीर्थमें आनेपर कुटीको सूनी देख चिन्तित हो गया । वेन उसे देखकर बड़ी प्रसन्नतापूर्वक बोला — वत्स! तुमने नरक - सागरमें जानेसे मेरी रक्षा कर ली, अतः तुम सत्पुत्र सिद्ध हुए ॥ २४ -२७ ॥
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४ ९
त्वयाभिषिञ्चितो नित्यं तीर्थस्य पुलिने स्थितः ।
अस्य साधोः प्रसादेन स्थाणोर्देवस्य दर्शनात् ॥
मुक्तपापश्च स्वर्लोकं यास्ये यत्र शिवः स्थितः ।
इत्येवमुक्त्वा राजानं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् ॥
स्थाणुतीर्थे ययौ सिद्धिं तेन पुत्रेण तारितः ।
स च श्वा परमां सिद्धिं स्थाणुतीर्थप्रभावतः ॥
विमुक्तः कलुषैः सर्वैर्जगाम भवमन्दिरम् ।
राजा पितृऋणैर्मुक्तः परिपाल्य वसुन्धराम् ॥
पुत्रानुत्पाद्य धर्मेण कृत्वा यज्ञं निरर्गलम् ।
दत्त्वा कामांश्च विप्रेभ्यो भुक्त्वा भोगान् पृथग्विधान् ॥
सुहृदोऽथ ऋणैर्मुक्त्वा कामैः संतर्प्य च स्त्रियः ।
अभिषिच्य सुतं राज्ये कुरुक्षेत्रं ययौ नृपः ॥
तत्र तप्त्वा तपो घोरं पूजयित्वा च शङ्करम् ।
आत्मेच्छया तनुं त्यक्त्वा प्रयातः परमं पदम् ॥
एतत्प्रभावं तीर्थस्य स्थाणोर्यः शृणुयान्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम् ॥
॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें तीर्थके तटपर रहने एवं तुम्हारे द्वारा नित्य अभिषिञ्चित २८ होनेके कारण तथा इस साधुके अनुग्रह एवं स्थाणुदेव दर्शन करनेसे मैं पापोंसे छूटकर उस स्वर्गलोकको जा रहा हूँ, जहाँ शिवजी ( स्वयं ) स्थित हैं । राजा पृथुसे ऐसा २ ९ कहनेके पश्चात् उस पुत्रद्वारा ( पापनिर्मुक्त ) तारित वेनने स्थाणुतीर्थमें महेश्वरको प्रतिष्ठापित करके सिद्धि प्राप्त कर ली । स्थाणुतीर्थके प्रभावसे वह कुत्ता भी पापसे ३० रहित होकर परम सिद्धिको प्राप्त हुआ और शिवलोकको चला गया । राजा पृथु पितृ ऋणसे मुक्त हो गये और ३१ पृथ्वीका पालन करते हुए उन्होंने धर्मपूर्वक पुत्रोंको उत्पन्न करके बाधारहित होकर यज्ञ ( यज्ञानुष्ठान ) किया । उन्होंने ब्राह्मणोंको मनोऽभिलषित पदार्थोंका दान दिया ३२ तथा भाँति - भाँतिके भोगोंका उपभोग किया ॥ २८-३२ ॥ मित्रोंको ( भी ) ऋणसे मुक्त तथा स्त्रियोंके ३३ मनोरथोंको संतुष्टि प्रदान करनेके पश्चात् पुत्रको राज्यपर अभिषिक्त कर पृथु राजा कुरुक्षेत्रमें चले गये । वहाँ घोर ३४ तपस्या तथा शङ्करका पूजन करके अपनी इच्छासे शरीरका त्याग कर उन्होंने परमपदको प्राप्त किया । जो | मनुष्य स्थाणुतीर्थक इस प्रभावको सुनेगा, वह सभी पापोंसे ३५ । छूट जायगा और परम गतिको प्राप्त करेगा ॥ ३३-३५ ॥ अड़तालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥। ४८ ॥ उनचासवाँ अध्याय चार मुखोंकी उत्पत्ति - कथा, ब्रह्म - कृत शिवकी स्तुति और स्थाणुतीर्थका माहात्म्य मार्कण्डेय उवाच
चतुर्मुखानामुत्पत्तिं विस्तरेण ममानघ ।
तथा ब्रह्मेश्वराणां च श्रोतुमिच्छा प्रवर्तते ॥ १
सनत्कुमार उवाच
शृणु सर्वमशेषेण कथयिष्यामि तेऽनघ ।
ब्रह्मणः स्त्रष्टुकामस्य यद् वृत्तं पद्मजन्मनः ॥ २
उत्पन्न एव भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।
ससर्ज सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ॥३
मार्कण्डेयने कहा – निष्पाप! चार मुखों और ब्रह्मेश्वरोंकी उत्पत्तिको विस्तारपूर्वक सुननेकी मेरी इच्छा हो रही है ( अतः आप उसे सुनानेकी कृपा करें ) ॥१ ॥
सनत्कुमार बोले- अनघ! सृष्टिकी कामना करनेवाले एवं कमलसे उत्पन्न होनेवाले ब्रह्माका जो वृत्तान्त है, उसे मैं तुमसे पूर्णतः कहता हूँ, सुनो । लोकपितामह भगवान् ब्रह्माने उत्पन्न होते ही पहले अचर और चररूप सम्पूर्ण भूतोंकी रचना की ।
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४ ९ ] चार मुखोंकी उत्पत्ति - कथा, ब्रह्म - कृत शिवकी स्तुति २१५ पुनश्चिन्तयतः सृष्टिं जज्ञे कन्या मनोरमा । नीलोत्पलदलश्यामा तनुमध्या सुलोचना तां दृष्ट्वाभिमतां ब्रह्मा मैथुनायाजुहाव ताम् । तेन पापेन महता शिरोऽशीर्यत वेधसः
तेन शीर्णेन स ययौ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
सान्निहत्यं सरः पुण्यं सर्वपापक्षयावहम् ॥
तत्र पुण्ये स्थाणुतीर्थे ऋषिसिद्धनिषेविते ।
सरस्वत्युत्तरे तीरे प्रतिष्ठाप्य चतुर्मुखम् ॥
आराधयामास तदा धूपैर्गन्धैर्मनोरमैः उपहारैस्तथा हृद्यै रौद्रसूक्तैर्दिने दिने तस्यैवं भक्तियुक्तस्य शिवपूजापरस्य च स्वयमेवाजगामाथ तमागतं शिवं दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा भूमौ नमस्तेऽस्तु महादेव नमस्ते स्तुतिनित्याय नमः पवित्रदेहाय भगवान् नीललोहितः
ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स्तुतिं तस्य चकार ह ॥
ब्रह्मोवाच
भूतभव्य भवाश्रय ।
नमस्त्रैलोक्यपालिने ॥
सर्वकल्मषनाशिने ।
चराचरगुरो गुह्यगुह्यानां च प्रकाशकृत् ॥
रोगा न यान्ति भिषजैः सर्वरोगविनाशन ।
रौरवाजिनसंवीत वीतशोक नमोऽस्तु ते ॥
वारिकल्लोलसंक्षुब्धमहाबुद्धिविघट्टिने 1 त्वन्नामजापिनो देव न भवन्ति भवाश्रयाः ॥
नमस्ते नित्यनित्याय नमस्त्रैलोक्यपालन ।
शंकरायाप्रमेयाय व्याधीनां शमनाय च ॥
परायापरिमेयाय सर्वभूतप्रियाय च ।
योगेश्वराय देवाय सर्वपापक्षयाय च ॥
नमः स्थाणवे सिद्धाय सिद्धवन्दिस्तुताय च ।
भूतसंसारदुर्गाय विश्वरूपाय ते नमः ॥
पुनः उनके सृष्टिकी चिन्ता करनेपर एक नीले कमल-॥ ४ दलके समान श्याम, पतले मध्य भागवाली, सुलोचना, मनो - मोहिनी कन्या उत्पन्न हुई । उस मनोहर कन्याको देखकर ब्रह्माने उसे संतानोत्पत्ति हेतु बुलाया । ( बस ) ॥ ५ उस महान् पापसे ब्रह्माका मस्तक गिर गया ॥ २–५ ॥ वे ( ब्रह्माजी ) उस गिरे मस्तकको लेकर सभी ६ पापोंका विनाश करनेवाले तीनों लोकोंमें विख्यात सान्निहत्यसर नामके तीर्थमें गये । ऋषि और सिद्धोंसे सेवित उस पवित्र स्थाणुतीर्थमें सरस्वतीके उत्तरी तटपर ७ चतुर्मुख ( चार मुखवाले शिवलिङ्ग ) –को स्थापित कर । प्रतिदिन मनोरम धूप, गन्ध, सुन्दर उपहारों एवं रुद्र-॥ ८ सूक्तोंसे उसकी उपासना करने लगे । उनके इस प्रकार भक्तिपूर्वक शिवपूजामें तन्मय हो जानेपर भगवान् । नीललोहित ( शंकरजी ) स्वयं ही वहाँ आ गये । ॥ ९ लोकपितामह ब्रह्माने उन आये हुए शिवको देखकर सिर झुकाकर प्रणाम किया और पुनः वे ( ब्रह्माजी ) उन १० ( शिव ) की स्तुति करने लगे ॥ ६ – १० ॥ ब्रह्माने कहा - भूत, भव्य तथा भवके आश्रयस्वरूप महादेवजी! आपको नमस्कार है । नित्य स्तुति किये ११ जानेवाले और तीनों लोकोंके रक्षक! आपको नमस्कार है । सभी पापोंको नष्ट करनेवाले एवं पवित्र देहवाले! आपको नमस्कार है । चर और अचरके गुरु! आप रहस्योंके १२ भी रहस्यको ( गुप्त - से - गुप्त तत्त्वको ) प्रकाशित करनेवाले हैं । वैद्योंकी दवाओंसे दूर न होनेवाले सभी रोगोंका १३ विनाश करनेवाले! रुरुमृगचर्मधारी! शोकसे रहित शिव! आपको नमस्कार है । जलकी उत्ताल तरङ्गोंसे महाबुद्धिके विघटन करनेमें ( स्वयं भी ) संक्षुब्ध देव! आपके नामका १४ जप करनेवाले प्राणी संसारमें नहीं पड़ते ॥ ११–१४ ॥ नित्यके भी नित्य आपको नमस्कार है । तीनों १५ लोकोंके पालक! कल्याणकारी ( निश्चयात्मिका बुद्धिसे भी अगम्य ) अप्रमेय शारीरिक - मानसिक रोगोंके नाश करनेवाले आपको नमस्कार है । सबसे परे, अपरिमेय ( मापमें न आने योग्य ), सभी प्राणियोंके प्रिय देव एवं १६ सभी पापोंके क्षय करनेवाले योगेश्वर! आपको नमस्कार है । ( आप ) स्थाणुस्वरूप सिद्ध एवं सिद्धों तथा वन्दियोंके द्वारा स्तुत आपको नमस्कार है । संसारके प्राणियोंके १७ । लिये दुर्ग बने हुए आप विश्वरूपके लिये नमस्कार है ।
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१६
फणीन्द्रोक्तमहिम्ने ते फणीन्द्राङ्गदधारिणे ।
फणीन्द्रवरहाराय भास्कराय नमो नमः ॥
एवं स्तुतो महादेवो ब्रह्माणं प्राह शङ्करः ।
न च मन्युस्त्वया कार्यो भाविन्यर्थे कदाचन ॥
पुरा वराहकल्पे ते यन्मयाऽपहृतं शिरः ।
चतुर्मुखं च तदभून्न कदाचिन्नशिष्यति ॥
अस्मिन् सान्निहिते तीर्थे लिङ्गानि मम भक्तितः ।
प्रतिष्ठाय विमुक्तस्त्वं सर्वपापैर्भविष्यसि ॥
सृष्टिकामेन च पुरा त्वयाऽहं प्रेरितः किल ।
तेनाहं त्वां तथेत्युक्त्वा भूतानां देशवर्त्तिवत् ॥
दीर्घकालं तपस्तप्त्वा मग्नः संनिहिते स्थितः । सुमहान्तं ततः कालं त्वं प्रतीक्षां ममाकरोः स्वष्टारं सर्वभूतानां मनसा कल्पितं त्वया । सोऽब्रवीत् त्वां तदा दृष्ट्वा मां मग्नं तत्र चाम्भसि यदि मे नाग्रजस्त्वन्यस्ततः स्त्रक्ष्याम्यहं प्रजाः । त्वयैवोक्तश्च नैवास्ति त्वदन्यः पुरुषोऽग्रजः
स्थाणुरेष जले मग्नो विवशः कुरु मद्धितम् ।
स सर्वभूतानसृजद् दक्षादींश्च प्रजापतीन् ॥
यैरिमं प्रकरोत् सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
ताः सृष्टमात्राः क्षुधिताः प्रजाः सर्वाः प्रजापतिम् ॥
बिभक्षयिषवो ब्रह्मन् सहसा प्राद्रवंस्तथा ।
स भक्ष्यमाणस्त्राणार्थी पितामहमुपाद्रवत् ॥
अथासां च महावृत्तिः प्रजानां संविधीयताम् ।
दत्तं ताभ्यस्त्वया ह्यन्नं स्थावराणां महौषधीः ॥
जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम् ।
विहितान्नाः प्रजाः सर्वाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥
श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४ ९ सर्पराजके द्वारा बखानी गयी महिमावाले, सर्पराजके १८ बाजूबंद एवं माला धारण करनेवाले भास्करस्वरूप! आपको बारम्बार नमस्कार है ॥ १५ – १८ ॥ इस प्रकार स्तुति किये जानेपर शंकरने ब्रह्मासे १ ९ कहा- ब्रह्मन्! जो कार्य अवश्यम्भावी है उसके विषयमें आपको कभी भी चिन्ता नहीं करनी चाहिये । पहले वराह - कल्पमें मैंने आपका जो मस्तक अपहृत किया २० था वही चार मुख हो गया । अब वह कभी विनष्ट नहीं होगा । इस सान्निहिततीर्थमें भक्तिपूर्वक मेरे लिङ्गोंकी २१ प्रतिष्ठा करके आप सभी पापोंसे छूट जायँगे । प्राचीन कालमें सृष्टि रचनेकी इच्छासे आपने मुझे अनुप्रेरित किया था, अतः मैं ' ऐसा ही होगा ' यह कहकर भूतोंके २२ देशमें रहनेवालेकी भाँति दीर्घकालतक तप करके संनिहितमें विलीन होकर स्थित रहा । उसके बाद आपने ॥ २३ । बहुत दिनोंतक मेरी प्रतीक्षा की ॥ १ ९ –२३ ॥ फिर आपने अपने मनमें सभी प्राणियोंकी सृष्टि ॥ २४ करनेवालेका ध्यान किया । तब उन्होंने मुझे वहाँ जलमें विलीन देखकर आपसे कहा कि यदि मुझसे अन्य कोई बड़ा पहले हुआ न माना जाय तो मैं प्रजाकी सृष्टि ॥ २५ । करूँगा । आपने कहा- आपके सिवा कोई दूसरा अग्रज पुरुष नहीं है । ये स्थाणु जलमें विलीन तथा विवश पड़े हैं । आप मेरा कल्याण करें । फिर उन्होंने दक्ष आदि २६ प्रजापतियों तथा समस्त भूतोंकी सृष्टि की ॥ २४–२६ ॥ ( इस तरह ) जिन्होंने इस चार प्रकारके प्राणि-२७ समुदायको उत्पन्न किया, सृष्टि होते ही वे सभी प्रजाएँ क्षुधित हो गयीं और प्रजापतिको खानेकी इच्छासे उन्हींपर लपक पड़ीं । जब उन्होंने उन्हींका भक्षण करनेकी चेष्टा की, तब त्राण पानेकी इच्छासे वे २८ पितामहके पास दौड़कर गये और उनसे बोले-प्रजाओंकी जीविकाका विधान कीजिये । फिर आपने उन्हें अन्न ( जीवन - साधन ) प्रदान किया । अचल प्राणियोंकी २ ९ महौषधियाँ और निर्बल चल प्राणी शक्तिशाली प्राणियोंके अन्न ( प्राणन - शक्ति ) बने । इस प्रकार जीवन - निर्वाहके लिये प्राणन - शक्तिका विधान हुआ । फिर सभी प्रजाएँ ३० अपने स्थानको लौट गयीं ॥ २७–३० ॥
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४ ९ ] चार मुखोंकी उत्पत्ति - कथा, ब्रह्म - कृत शिवकी स्तुति २१७
ततो ववृधिरे सर्वाः प्रीतियुक्ताः परस्परम् ।
भूतग्रामे विवृद्धे तु तुष्टे लोकगुरौ त्वयि ॥
समुत्तिष्ठञ्जलात् तस्मात् प्रजाः संदृष्टवानहम् ।
ततोऽहं ताः प्रजा दृष्ट्वा विहिताः स्वेन तेजसा ॥
क्रोधेन महता युक्तो लिङ्गमुत्पाट्य चाक्षिपम् ।
तत् क्षिप्तं सरसो मध्ये ऊर्ध्वमेव यदा स्थितम् ॥
तदा प्रभृति लोकेषु स्थाणुरित्येष विश्रुतः ।
सकृद् दर्शनमात्रेण विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः ॥
प्रयाति मोक्षं परमं यस्मान्नावर्तते पुनः । यश्चेह तीर्थे निवसेत् कृष्णाष्टम्यां समाहितः ।
स मुक्तः पातकैः सर्वैरगम्यागमनोद्भवैः ।
इत्युक्त्वा भगवान् देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
ब्रह्मा विशुद्धपापस्तु पूज्यं देवं चतुर्मुखम् ।
लिङ्गानि देवदेवस्य ससृजे सरमध्यतः ॥
आद्यं ब्रह्मसरः पुण्यं हरिपार्श्वे प्रतिष्ठितम् ।
द्वितीयं ब्रह्मसदनं स्वकीये ह्याश्रमे कृतम् ॥
तस्यैव पूर्वदिग्भागे तृतीयं च प्रतिष्ठितम् ।
चतुर्थं ब्रह्मणा लिङ्गं सरस्वत्यास्तटे कृतम् ॥
एतानि ब्रह्मतीर्थानि पुण्यानि पावनानि च ।
ये पश्यन्ति निराहारास्ते यान्ति परमां गतिम् ॥
कृते युगे हरेः पार्श्वे त्रेतायां ब्रह्मणाश्रमे ।
द्वापरे तस्य पूर्वेण सरस्वत्यास्तटे कलौ ॥
एतानि पूजयित्वा च दृष्ट्वा भक्तिसमन्विताः ।
विमुक्ताः कलुषैः सर्वैः प्रयान्ति परमां गतिम् ॥
सृष्टिकाले भगवता पूजितस्तु महेश्वरः ।
सरस्वत्युत्तरे तीरे नाम्ना ख्यातश्चतुर्मुखः ॥
तं प्रणम्य श्रद्दधानो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।
लोलासंकरसंभूतैस्तथा वैभाण्डसंकरैः ॥
तथैव द्वापरे प्राप्ते स्वाश्रमे पूज्य शङ्करम् ।
विमुक्तो राजसैर्भावैर्वर्णसंकरसम्भवैः ॥
ततः कृष्णचतुर्दश्यां पूजयित्वा तु मानवः ।
विमुक्तः पातकैः सर्वैरभोज्यस्यान्नसम्भवैः ॥
फिर तो वे सब परस्पर प्रेमपूर्वक रहकर बढ़ने ३१ । लगे । प्राणि समुदायके बढ़ने एवं लोकके गुरु आपके हर्षित होनेपर मैंने उस जलसे निकलकर प्रजाको देखा । उसके बाद अपने तेजसे उत्पन्न हुई उन प्रजाओंको ३२ देखकर भारी क्रोधसे भरकर मैंने लिङ्गको उखाड़कर फेंक दिया । तालाबके बीचमें फेंका गया वह ( लिङ्ग ) ३३ ऊपर स्थित हो गया । तभीसे वह ( लिङ्ग ) संसारमें ' स्थाणु ' नामसे प्रसिद्ध हो गया । इस ( लिङ्ग ) - का एक ३४ बार भी दर्शन करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे छूटकर मोक्षपद प्राप्त कर लेता है; जहाँसे वह फिर नहीं लौटता । कृष्णाष्टमी के दिन मनको शान्त - समाहित कर ३५ इस तीर्थमें निवास करनेवाला व्यक्ति अगम्यागमनसे होनेवाले सभी पापोंसे छूट जाता है - ऐसा कहकर ३६ भगवान् महादेव वहीं अन्तर्हित हो गये ॥ ३१–३६ ॥ पापके शोधन हो जानके कारण ब्रह्माने भी ३७ चतुर्मुख महादेवका पूजन कर तालाबके बीचमें देवाधिदेव ( शिव ) - के लिङ्गोंकी सृष्टि की । पहले तो उन्होंने हरिकी बगलमें ब्रह्मसरको स्थापित किया और दूसरा ३८ अपने आश्रम ब्रह्मसदनका निर्माण किया । उसीकी पूर्व दिशामें ब्रह्माने तृतीय लिङ्गको एवं सरस्वती नदीके तटपर ३ ९ चतुर्थ लिङ्गको प्रतिष्ठित किया । जो प्राणी उपवास-व्रतपूर्वक इन पवित्र और पापनाशक ब्रह्मतीर्थोंका दर्शन ४० करते हैं, वे परम गतिको प्राप्त करते हैं ॥ ३७-४० ॥ सत्ययुगमें हरिकी बगलमें त्रेतामें ब्रह्माके आश्रममें, ४१ द्वापरमें उसके पूर्व तथा कलिमें सरस्वतीके तटपर स्थित लिङ्गों का भक्तिपूर्वक पूजन एवं दर्शन करनेसे मनुष्य ४२ सभी पापोंसे छूटकर परम गतिको प्राप्त करते हैं । सृष्टि करनेके समय सरस्वतीके उत्तरी तटपर भगवान् ब्रह्मासे अर्चित भगवान् महेश्वर चतुर्मुख नामसे विख्यात हुए । ४३ मनुष्य उनको श्रद्धाके साथ प्रणाम कर लोलासाङ्कर्य ( चंचलासे उत्पन्न वर्णसंकर ) तथा वैभाण्डसाङ्कर्यसे ४४ उत्पन्न सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ ४१–४४ ॥ उसी प्रकार द्वापरयुगके आनेपर अपने आश्रम में ४५ शङ्करका पूजन कर ब्रह्मा वर्णसाङ्कर्यसे उत्पन्न होनेवाले रजोगुणके भावोंसे मुक्त हुए । मनुष्य कृष्णचतुर्दशी तिथिमें वहाँ शङ्करजीका पूजन कर अभक्ष्य अन्नके भक्षण ४६ । करनेसे होनेवाले समस्त पापोंसे विमुक्त हो जाता है ।
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५० कलिकाले तु संप्राप्ते वसिष्ठाश्रममास्थितः । कलिकाल आनेपर वसिष्ठाश्रममें स्थित होकर ब्रह्माने चतुर्मुखं स्थापयित्वा ययौ सिद्धिमनुत्तमाम् ॥ ४७ चतुर्मुख ( शङ्कर ) - की स्थापना की तथा उत्तम सिद्धि प्राप्त की । जो लोग वहाँ निराहार, श्रद्धायुक्त और तत्रापि ये निराहाराः श्रद्दधाना जितेन्द्रियाः । जितेन्द्रिय होकर महादेवकी पूजा करेंगे, वे परमपदको पूजयन्ति महादेवं ते यान्ति परमं पदम् ॥ ४८ प्राप्त करेंगे । इस प्रकार मैंने आपसे स्थाणुतीर्था इत्येतत् स्थाणुतीर्थस्य माहात्म्यं कीर्त्तितं तव । माहात्म्य बताया, जिसे सुनकर मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥ ४ ९ । हो जाता है ॥ ४५–४९ ॥
॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें उनचासवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ४ ९ ॥
पचासवाँ अध्याय कुरुक्षेत्रके पृथूदकतीर्थके सन्दर्भमें देवदेव उवाच
एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः ।
तं गच्छध्वं महातीर्थं यावत् संनिधिबोधितम् ॥ १
यदा मृगशिरोऋक्षे शशिसूर्यौ बृहस्पतिः ।
तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या त्वक्षया परिगीयते ॥ २
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती ।
पितॄनाराधयध्वं हि तत्र श्राद्धेन भक्तितः ॥ ३
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः ।
समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम् ॥ ४
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् ।
विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृगशिरं कुरु ।
पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालोऽयमागतः ॥ ५
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमाऽपि विशत्यसौ ।
त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च ॥६
इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्योऽब्रवीदिदम् ।
यदि वर्षाधिपोऽहं स्यां ततो यास्यामि देवताः ।
बाढमूचुः सुराः सर्वे ततोऽसौ प्राक्रमन्मृगम् ॥ ७ ।
अक्षय तृतीयाके महत्त्वकी कथा देवदेव ( महादेव ) - ने कहा- देवताओ! इस प्रकार पृथूदकतीर्थ पाप भयको नष्ट करनेवाला और पवित्र है । तुमलोग ' सन्निहित ' तालाबतक ( उस ) ज्ञात ( व्याप्त ) होनेवाले महातीर्थमें जाओ । जिस तिथिमें चन्द्रमा, सूर्य एवं बृहस्पति – ये तीनों ग्रह मृगशिरा नक्षत्रमें स्थित होते हैं, उस पवित्र तिथिको ‘ अक्षया ’ तिथि कहते हैं । श्रेष्ठ देवताओ! जहाँ सरस्वती नदी पूर्व दिशामें बह रही है, वहाँ जाकर भक्ति - श्रद्धासे श्राद्ध करके पितरोंकी आराधना करो । भगवान्का निर्देश सुनकर इन्द्रके सहित सभी देवता कुरुक्षेत्रमें विद्यमान पृथूदक नामवाले पवित्र तीर्थमें गये॥१–४ ॥ वहाँ स्नान करके सभी देवताओंने बृहस्पतिसे कहा - भगवन्! इस मृगशिरा नक्षत्रमें आप प्रविष्ट होकर पापविनाशिनी पवित्र तिथिका निर्माण ( विधान ) करें । आपका यह ( निर्दिष्ट ) समय आ गया है । सूर्य उस स्थानपर स्थित हैं तथा चन्द्रमा भी उसमें प्रविष्ट हो रहे हैं । हे बृहस्पति! देवताओंका कार्य आपके अधीन है, आप उसे पूरा करें । देवताओंके इस प्रकार कहने पर देवोंके गुरु बृहस्पतिने यह कहा - देवताओ! यदि मैं वर्ष - स्वामी बनूँ तो ( मृगशिरा नक्षत्रपर ) जाऊँगा । सभी देवोंने कहा- ठीक है । तब उन्होंने ( बृहस्पतिने ) मृगशिरा नक्षत्रमें प्रवेश किया॥५–७ ॥
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५१ ] मेनाकी तीन कन्याओंका जन्म, शिवद्वारा उमाकी परीक्षा एवं मन्दराचलपर गमन २१ ९ आषाढे मासि मार्गर्थे चन्द्रक्षयतिथिर्हि या । तस्यां पुरन्दरः प्रीतः पिण्डं पितृषु भक्तितः प्रादात् तिलमधून्मिश्रं हविष्यान्नं कुरुष्वथ । ततः प्रीतास्तु पितरस्तां प्राहुस्तनयां निजाम् मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय वै ददुः ।
तां मेनां हिमवाँल्लब्ध्वा प्रसादाद् दैवतेष्वथ ।
प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया ॥
ततो हिमाद्रिः पितृकन्यया समं समर्पयन् वै विषयान् यथेष्टम् । अजीजनत् सा तनयाश्च तिस्रो रूपातियुक्ताः सुरयोषितोपमाः ॥ आषाढ़ महीनेके मृगशिरा नक्षत्रमें चन्द्रक्षय ॥ ८ ( अमावस्या ) तिथिके आ जानेपर इन्द्रने प्रसन्न होकर कुरुक्षेत्रमें भक्तिके साथ पितरोंको तिल और मधुसे ॥ ९ मिला हुआ हविष्यान्नका पिण्ड प्रदान किया । तब पितरोंने देवोंको अपनी मेना नामकी कन्या दी । देवताओंने उसे हिमालयको सौंप दिया । देवोंके अनुग्रहसे १० उस मेनाको पाकर वे हिमवान् प्रसन्न हो गये और इच्छानुकूल विनोद - विहारमें लग गये । हिमालय पितरोंद्वारा दी गयी उस कन्याके साथ दाम्पत्यसुखमें आसक्त हो गये । फिर उस मेनाने भी सुरनारियोंके समान अत्यन्त ११ रूपवती तीन कन्याओंको उत्पन्न किया॥८–११ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें पचासवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ५० ॥
इक्यावनवाँ अध्याय मेनाकी तीन कन्याओंका जन्म, कुटिला उमाकी परीक्षा पुलस्त्य उवाच
मेनायाः कन्यकास्तिस्त्रो जाता रूपगुणान्विताः ।
सुनाभ इति च ख्यातश्चतुर्थस्तनयोऽभवत् ॥
रक्ताङ्गी रक्तनेत्रा च रक्ताम्बरविभूषिता ।
रागिणी नाम संजाता ज्येष्ठा मेनासुता मुने ॥
शुभाङ्गी पद्मपत्राक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा ।
श्वेतमाल्याम्बरधरा कुटिला नाम चापरा ॥
नीलाञ्जनचयप्रख्या नीलेन्दीवरलोचना ।
रूपेणानुपमा काली जघन्या मेनकासुता ॥
जातास्ताः कन्यकास्तिस्रः षडब्दात् परतो मुने ।
कर्तुं तपः प्रयातास्ता देवास्ता ददृशुः शुभाः ॥
ततो दिवाकरैः सर्वैर्वसुभिश्च तपस्विनी ।
कुटिला ब्रह्मलोकं तु नीता शशिकरप्रभा ॥
अथोचुर्देवताः सर्वाः किं त्वियं जनयिष्यति ।
पुत्रं महिषहन्तारं ब्रह्मन् व्याख्यातुमर्हसि ॥
और रागिणीको शाप, उमाकी तपस्या, शिवद्वारा एवं मन्दराचलपर गमन पुलस्त्यजी बोले – मेनाको रूप और गुणोंसे सम्पन्न तीन कन्याएँ उत्पन्न हुईं और चौथा सुनाभ १ नामसे विख्यात पुत्र उत्पन्न हुआ । मुने! मेनाकी जेठी कन्या ' रागिणी ' नामकी थी, जो लाल अङ्गों तथा लाल आँखोंवाली थी । वह लाल वस्त्रोंसे सुशोभित रहती थी । २ दूसरी ' कुटिला ' नामकी कन्या थी, जो सुन्दर शरीरवाली, कमलदलनयना, नीले एवं घुंघराले बालोंवाली थी तथा उज्ज्वल माला और उज्ज्वल वस्त्र धारण किये रहती ३ थी । मेनाकी तीसरी कन्याका नाम था ' काली ' । उसका रंग नीले अञ्जनके ढेरके समान और आँखें नीले
४ कमलके जैसी थीं । वह अत्यन्त सुन्दर थी ॥ १–४ ॥
मुने! वे तीनों कन्याएँ जन्मसे छः वर्षके बाद ५ तपस्या करने चली गयीं । देवताओंने उन सुन्दरी कन्याओंको देखा, फिर आदित्य तथा वसुगण चन्द्रमाकी किरणोंके समान कान्तिवाली तपस्विनी ( मध्यमा कन्या ) ६ कुटिलाको ब्रह्मलोकमें ले गये । उसके बाद सभी | देवताओंने ब्रह्मासे कहा कि ब्रह्मन्! आप बतलायें कि ७ | क्या यह कन्या महिषासुरको मारनेवाले पुत्रको जनेगी?
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२० श्रीवामनपुराण अध्याय ५१
ततोऽब्रवीत् सुरपतिर्नेयं शक्ता तपस्विनी ।
शार्वं धारयितुं तेजो वराकी मुच्यतां त्वियम् ॥
ततस्तु कुटिला क्रुद्धा ब्रह्माणं प्राह नारद । तथा यतिष्ये भगवन् यथा शार्वं सुदुर्द्धरम्
धारयिष्याम्यहं तेजस्तथैव शृणु सत्तम ।
तपसाहं सुतप्तेन समाराध्य जनार्दनम् ॥
यथा हरस्य मूर्धानं नमयिष्ये पितामह ।
तथा देव करिष्यामि सत्यं सत्यं मयोदितम् ॥
पुलस्त्य उवाच
ततः पितामहः क्रुद्धः कुटिलां प्राह दारुणाम् ।
भगवानादिकृद् ब्रह्मा सर्वेशोऽपि महामुने ॥
ब्रह्मोवाच
यस्मान्मद्वचनं पापे न क्षान्तं कुटिले त्वया ।
तस्मान्मच्छापनिर्दग्धा सर्वा आपो भविष्यसि ॥
इत्येवं ब्रह्मणा शप्ता हिमवदुहिता मुने । आपोमयी ब्रह्मलोकं प्लावयामास वेगिनी ।
तामुवृत्तजलां दृष्ट्वा प्रबबन्ध पितामहः ।
ऋक्सामाथर्वयजुर्भिर्वाङ्मयैर्बन्धनैर्दृढम् ॥
सा बद्धा संस्थिता ब्रह्मन् तत्रैव गिरिकन्यका ।
आपोमयी प्लावयन्ती ब्रह्मणो विमला जटाः ॥
या सा रागवती नाम सापि नीता सुरैर्दिवम् ।
ब्रह्मणे तां निवेद्यैवं तामप्याह प्रजापतिः ॥
सापि क्रुद्धाऽब्रवीन्नूनं तथा तप्स्ये महत्तपः ।
यथा मन्नामसंयुक्तो महिषघ्नो भविष्यति ॥
तामप्यथाशपद् ब्रह्मा सन्ध्या पापे भविष्यसि ।
या मद्द्वाक्यमलङ्घयं वै सुरैर्लङ्घयसे बलात् ॥
सापि जाता मुनिश्रेष्ठ संध्या रागवती ततः ।
प्रतीच्छत् कृत्तिकायोगं शैलेयी विग्रहं दृढम् ॥
ततो गते कन्यके द्वे ज्ञात्वा मेना तपस्विनी ।
तपसो वारयामास उमेत्येवाब्रवीच्च सा ॥
तब सुरपतिने कहा- यह बेचारी तपस्विनी शिवका तेज ८ धारण करनेमें समर्थ नहीं है; इसे छोड़ दो ॥ ५–८ ॥ नारद! उसके बाद कुपित होकर कुटिलाने ब्रह्मासे ॥ ९ कहा- भगवन्! शङ्करके दुर्धरणीय तेजको जैसे धारण कर सकूँ, मैं वैसा उपाय करूँगी । सत्तम! आप सुनें, कठिनतर तपस्यासे जनार्दन भगवान्की उत्तम उपासना १० करके मैं उनके तेजको वैसे ही धारण करूँगी जिससे शङ्करका सिर नत कर दूँ । पितामह देव! मैंने जो कहा ११ है वह सत्य है, सत्य है; मैं वैसा ही करूंगी॥९ –११ ॥ पुलस्त्यजी बोले- महामुने! उसके बाद आदिकर्ता सबके उपास्य पितामह भगवान् ब्रह्माने उग्र स्वभाववाली १२ कुटिलासे कुपित होकर कहा —॥१२ ॥
ब्रह्माने कहा – पापिनी कुटिले! जिस कारण तुमने मेरे वचनको सहन नहीं किया, उसी कारण मेरे १३ शापसे तुम निर्दग्ध होकर पूर्णतः जलमयी हो जाओगी । मुने! इस प्रकार ब्रह्मासे अभिशप्त हिमालय पुत्री ( कुटिला ) जलमयी होकर ( अपने ) वेगसे ब्रह्मलोकको १४ जलसे आप्लावित करने लगी । पितामहने उसके उमड़कर बहते हुए जलकी धाराको देखकर ऋक्, साम, अथर्व १५ और यजुष्की स्तुतियोंका पाठ करके उसे स्तुतिद्वारा दृढ़तापूर्वक बाँध दिया । ब्रह्मन्! जलमयी वह पर्वतपुत्री ब्रह्माकी विमल जटाको भिगोती हुई वहीं बद्ध ( अवरुद्ध ) १६ हो गयी ॥ १३ – १६ ॥ जो रागवती ( रागिणी ) नामवाली थी उसे भी देवतागण १७ स्वर्गमें ले गये और उन्होंने ब्रह्माको उसे समर्पित कर दिया । उससे भी ब्रह्माने उसी प्रकार कहा । उसने भी क्रुद्ध होकर कहा- मैं निश्चय ही ऐसी कठिन तपस्या करूँगी, जिससे १८ मेरे नामसे सम्बद्ध पुत्र महिषको मारनेवाला होगा । ब्रह्माने | उसे भी शाप दिया - पापे! देवोंसे भी अनुपेक्ष्य मेरे वचनको अहंकारवश न माननेसे तुम ' सन्ध्या ' हो जाओगी । १ ९ मुनिश्रेष्ठ! उसके बाद वह शैलतनया रागवती भी सन्ध्या हो गयी और स्वस्थ शरीर धारण कर कृत्तिकायोगकी २० प्रतीक्षा करने लगी ॥ १७–२० ॥ ( इस प्रकार ) दो कन्याओंको चली गयी जानकर २१ | तपस्विनी मेनाने ( तृतीय कन्या कालीको ) तपस्या