वामन पुराण — पृष्ठ 201–210
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 201–210
पृष्ठ 201
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४४ ] ऋषियोंसहित ब्रह्माजीका
सर्वेषामेव पापानां कृतानामपि जानता ।
शुद्धयते लिङ्गपूजायां नात्र कार्या विचारणा ॥
युष्माभिः पातितं लिङ्गं सारयित्वा महत्सरः ।
सांनिहत्यं तु विख्यातं तस्मिञ्शीघ्रं प्रतिष्ठितम् ॥
यथाभिलषितं कामं ततः प्राप्स्यथ ब्राह्मणाः ।
स्थाणुर्नाम्ना हि लोकेषु पूजनीयो दिवौकसाम् ॥
स्थाण्वीश्वरे स्थितो यस्मात्स्थाण्वीश्वरस्ततः स्मृतः ।
ये स्मरन्ति सदा स्थाणुं ते मुक्ताः सर्वकिल्बिषैः ॥
भविष्यन्ति शुद्धदेहा दर्शनान्मोक्षगामिनः ।
इत्येवमुक्ता देवेन ऋषयो ब्रह्मणा सह ॥
तस्माद् दारुवनाल्लिङ्गं नेतुं समुपचक्रमुः ।
न तं चालयितुं शक्तास्ते देवा ऋषिभिः सह ॥
श्रमेण महता युक्ता ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
तेषां श्रमाभितप्तानामिदं ब्रह्माऽब्रवीद् वचः ॥
किं वा श्रमेण महता न यूयं वहनक्षमाः ।
स्वेच्छया पातितं लिङ्गं देवदेवेन शूलिना ॥
तस्मात् तमेव शरणं यास्यामः सहिताः सुराः ।
प्रसन्नश्च महादेवः स्वयमेव नयिष्यति ॥
इत्येवमुक्ता ऋषयो देवाश्च ब्रह्मणा सह ।
कैलासं गिरिमासेदू रुद्रदर्शनकाङ्क्षिणः ॥
न च पश्यन्ति तं देवं ततश्चिन्तासमन्विताः ।
ब्रह्माणमूचुर्मुनयः क स देवो महेश्वरः ॥
ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् ।
हस्तिरूपेण तिष्ठन्तं मुनिभिर्मानसैः स्तुतम् ॥
अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्च ब्रह्मणा सह ।
गता महत्सरः पुण्यं यत्र देवः स्वयं स्थितः ॥
न च पश्यन्ति तं देवमन्विष्यन्तस्ततस्ततः ।
ततश्चिन्तान्विता देवा ब्रह्मणा सहिताः स्थिताः ॥
शंकरजीकी शरणमें जाना और स्तवन १ ९ १ जानकर किये गये समस्त पापोंकी भी शुद्धि लिङ्गकी १२ पूजा करनेसे हो जाती है; इसमें किसी प्रकारका अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये ॥ ९ -१२ ॥ तुमलोगोंने लिङ्गको गिरा दिया है, इसलिये शीघ्र १३ ही उसे उठाकर प्रसिद्ध महान् सांनिहत्य - सरोवरमें स्थापित करो । ब्राह्मणो! ऐसा करनेसे तुमलोग अपने इच्छानुकूल मनोरथोंको प्राप्त करोगे । सारे संसारमें उस १४ लिङ्गकी प्रसिद्धि स्थाणु नामसे होगी । देवताओंद्वारा ( भी ) वह पूज्य होगा । वह लिङ्ग स्थाण्वीश्वरमें स्थित रहनेके कारण स्थाण्वीश्वर नामसे स्मरण किया जायगा । १५ जो स्थाण्वीश्वरको सदा स्मरण करेंगे, उनके सारे पाप कट जायँगे और वे पवित्र देह होकर मोक्षकी प्राप्ति करेंगे । जब शंकरने ऐसा कहा तब ब्रह्माके सहित १६ ऋषिलोग लिङ्गको उस दारुवनसे ले जानेका उद्योग करने लगे । किंतु ऋषियोंसहित वे सभी देवगण उसे १७ हिलाने - डुलानेमें समर्थ न हो सके ॥ १३–१७ ॥ ( फिर ) वे बहुत परिश्रम करके ब्रह्माकी शरणमें १ ९ ८ । गये । ब्रह्माने परिश्रमसे श्रान्त - क्लान्त ( संतप्त ) हुए उन लोगोंसे यह वचन कहा- देवताओ! अत्यन्त कठोर परिश्रम करनेसे क्या लाभ? तुमलोग इसे उठानेमें समर्थ १ ९ । नहीं हो । देवाधिदेव भगवान् शंकरने अपनी इच्छासे इस लिङ्गको गिराया है । अतः हे देवो! हम सभी एक साथ उन्हीं भगवान् शंकरकी शरणमें चलें । महादेव सन्तुष्ट २० होकर अपने आप ही ( लिङ्गको ) ले जायँगे । इस प्रकार ब्रह्माके कहनेपर सभी ऋषि और देवता ब्रह्माके साथ शंकरजीके दर्शनकी अभिलाषासे कैलासपर्वतपर २१ | पहुँचे ॥ १८-२१ ॥ वहाँ उन लोगोंने शंकरजीको नहीं देखा । तब वे २२ चिन्तित हो गये । फिर उन्होंने ब्रह्माजीसे पूछा ( कि ब्रह्मन् ) वे महेश्वरदेव कहाँ हैं? उसके बाद ब्रह्माने चिरकालतक ध्यान लगाया और देखा कि मुनियोंके अन्तः-२३ करणसे स्तुत महेश्वर देव हाथीके आकारमें स्थित हैं । उसके पश्चात् वे ऋषि और ब्रह्माके सहित सभी देवता २४ उस पावन महान् सरोवरपर गये जहाँ भगवान् शंकर स्वयं उपस्थित थे । वे लोग वहाँ इधर - उधर चारों ओर उन्हें ढूँढ़ने लगे, फिर भी शंकरजीका दर्शन न पा सके । २५ ब्रह्माके साथ दर्शन न पानेके कारण सभी देवता चिन्तित
पृष्ठ 202
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ २ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४४
पश्यन्ति देवीं सुप्रीतां कमण्डलुविभूषिताम् ।
प्रीयमाणा तदा देवी इदं वचनमब्रवीत् ॥ २६
श्रमेण महता युक्ता अन्विष्यन्तो महेश्वरम् ।
पीयताममृतं देवास्ततो ज्ञास्यथ शङ्करम् ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भवान्या समुदाहृतम् ॥ २७
सुखोपविष्टास्ते देवाः पपुस्तदमृतं शुचि ।
अनन्तरं सुखासीनाः पप्रच्छुः परमेश्वरीम् ॥ २८
क् स देव इहायातो हस्तिरूपधरः स्थितः ।
दर्शितश्च तदा देव्या सरोमध्ये व्यवस्थितः ॥ २ ९
दृष्ट्वा देवं हर्षयुक्ताः सर्वे देवाः सहर्षिभिः ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा इदं वचनमब्रुवन् ॥ ३०
त्वया त्यक्तं महादेव लिङ्गं त्रैलोक्यवन्दितम् ।
तस्य चानयने नान्यः समर्थः स्यान्महेश्वर ॥ ३१
इत्येवमुक्तो भगवान् देवो ब्रह्मादिभिर्हरः ।
जगाम ऋषिभिः सार्द्धं देवदारुवनाश्रमम् ॥ ३२
तत्र गत्वा महादेवो हस्तिरूपधरो हरः ।
करेण जग्राह ततो लीलया परमेश्वरः ॥ ३३
तमादाय महादेवः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
निवेशयामास तदा सरः पार्श्वे तु पश्चिमे ॥ ३४
ततो देवाः सर्व एव ऋषयश्च तपोधनाः ।
आत्मानं सफलं दृष्ट्वा स्तवं चकुर्महेश्वरे ॥ ३५
नमस्ते परमात्मन् अनन्तयोने लोकसाक्षिन् परमेष्ठिन् भगवन् सर्वज्ञ क्षेत्रज्ञ परावरज्ञ ज्ञानज्ञेय सर्वेश्वर महाविरिञ्च महाविभूते महाक्षेत्रज्ञ महापुरुष सर्वभूतावास मनोनिवास आदिदेव महादेव सदाशिव ईशान दुर्विज्ञेय दुराराध्य महाभूतेश्वर परमेश्वर महायोगेश्वर त्र्यम्बक महायोगिन् परब्रह्मन् परमज्योति ब्रह्मविदुत्तम ॐकार वषट्कार स्वाहाकार स्वधाकार परमकारण सर्वगत सर्वदर्शिन् हो गये । उसके बाद उन्होंने कमण्डलुसे सुशोभित देवीको अत्यन्त प्रसन्न देखा । उस समय प्रसन्न होती हुई देवी उनसे यह वचन बोलीं – ॥२२–२६ ॥ महेश्वरको ढूँढ़ते हुए तुमलोग अत्यन्त श्रान्त हो गये हो । देवो! तुम सब अमृतका पान करो । तब तुम सब शङ्करको जान सकोगे । भवानीद्वारा कही हुई इस | वाणीको सुनकर वे देवता सुखपूर्वक बैठ गये और उन्होंने उस पवित्र अमृतको पी लिया । उसके बाद सुखपूर्वक बैठे हुए उन देवताओंने परमेश्वरीसे पूछा— देवि! हाथीके रूपको धारण किये हुए भगवान् शंकर | देव यहाँ किस स्थानपर आये हुए हैं? देवताओंके इस प्रकार पूछनेपर देवीने सरोवरके बीचमें स्थित शंकरको उन्हें दिखला दिया । ऋषियोंके साथ सभी देवता उनका दर्शन पाकर हर्षित हो गये और ब्रह्माको आगे कर शंकरजीसे ये वचन बोले - ॥ २७ – ३० ॥ महेश्वर! आपने तीनों लोकोंमें वन्दित जिस लिङ्गको छोड़ दिया है, उसे ले आनेमें दूसरे किसीकी शक्ति नहीं है, उसे कोई दूसरा उठा नहीं सकता । इस प्रकार ब्रह्मा आदि देवताओंने जब भगवान् शंकरसे कहा, तब देवदेव शिवजी ऋषियोंके साथ देवदारुवनके आश्रम में चले गये । वहाँ जाकर हाथीका रूप धारण करनेवाले महादेव शिवने खेल - खेलमें ( लिङ्गको ) अपने सूँड़से पकड़कर उठा लिया । शंकरजी महर्षियोंके द्वारा स्तुति किये जाते हुए उस लिङ्गको लाकर सरोवरके पास पश्चिम दिशामें स्थापित कर दिया । उसके बाद सभी देवता एवं तपस्वी ऋषियोंने अपनेको सफल समझा और वे भगवान् शंकरकी स्तुति करने लगे ॥ ३१–३५ ॥ परमात्मन्! अनन्तयोने! लोकसाक्षिन्! परमेष्ठिन्! भगवन्! सर्वज्ञ! क्षेत्रज्ञ! हे पर और अवरके ज्ञाता! ज्ञानज्ञेय! सर्वेश्वर! महाविरिञ्च! महाविभूते! महाक्षेत्रज्ञ! महापुरुष! हे सब भूतोंके निवास! मनोनिवास! आदिदेव! महादेव! सदाशिव! ईशान! दुर्विज्ञेय! दुराराध्य! महाभूतेश्वर! परमेश्वर! महायोगेश्वर! त्र्यम्बक! महायोगिन्! परब्रह्मन्! परमज्योति! ब्रह्मविद्! उत्तम! ॐकार! वषट्कार! स्वाहाकार! स्वधाकार! परमकारण! सर्वगत! सर्वदर्शिन्!
पृष्ठ 203
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४५ ] सांनिहितसर — स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और स्थाणुलिङ्गका माहात्म्य - वर्णन १ ९ ३ सर्वशक्ते सर्वदेव अज सहस्रार्चि पृषार्चि सुधामन् हरधाम अनन्तधाम संवर्त संकर्षण वडवानल अग्नीषोमात्मक पवित्र महापवित्र महामेघ महामायाधर महाकाम कामहन् हंस परमहंस महाराजिक महेश्वर । महाकामुक महाहंस भवक्षयकर सुरसिद्धार्चित हिरण्यवाह हिरण्यरेता हिरण्यनाभ हिरण्याग्रकेश मुञ्जकेशिन् सर्वलोकवरप्रद सर्वानुग्रहकर कमलेशय कुशेशय हृदयेशय ज्ञानोदधे शम्भो विभो महायज्ञ महायाज्ञिक सर्वयज्ञमय सर्वयज्ञहृदय सर्वयज्ञसंस्तुत निराश्रय समुद्रेशय अत्रिसम्भव भक्तानुकम्पिन् अभग्नयोग योगधर वासुकिमहामणि विद्योतितविग्रह हरितनयन त्रिलोचन जटाधर नीलकण्ठ चन्द्रार्धधर उमाशरीरार्धहर गजचर्मधर दुस्तरसंसारमहासंहारकर प्रसीद भक्तजनवत्सल । एवं स्तुतो देवगणैः सुभक्त्या सब्रह्ममुख्यैश्च पितामहेन । त्यक्त्वा तदा हस्तिरूपं महात्मा लिङ्गे तदा संनिधानं चकार ॥ ३६ । | सर्वशक्ति! सर्वदेव! अज! सहस्रार्चि! पृषार्चि! सुधामन्! हरधाम! अनन्तधाम! संवर्त! संकर्षण! वडवानल, अग्नि और सोमस्वरूप! पवित्र! महापवित्र! महामेघ! महामायाधर! महाकाम! कामहन्! हंस! परमहंस! महाराजिक! महेश्वर! महाकामुक! महाहंस! भवक्षयकर! हे देवों और सिद्धोंसे पूजित! हिरण्यवाह! हिरण्यरेता! हिरण्यनाभ! हिरण्याग्रकेश! मुञ्जकेशिन्! सर्वलोकवरप्रद! सर्वानुग्रहकर! कमलेशय! कुशेशय! हृदयेशय! ज्ञानोदधे! शम्भो! विभो! महायज्ञ! महायाज्ञिक! सर्वयज्ञमय! सर्वयज्ञहृदय! सर्वयज्ञसंस्तुत! निराश्रय! समुद्रेशय! अत्रिसम्भव! भक्तानुकम्पिन्! अभग्नयोग! योगधर! हे वासुकि और महामणिसे द्युतिमान् शिव! हरितनयन! त्रिलोचन! जटाधर! नीलकण्ठ! चन्द्रार्धधर! उमाशरीरार्धहर! गजचर्मधर! दुस्तरसंसारका महासंहार करनेवाले महाप्रलयंकर शिव! हमारा आपको नमस्कार है । भक्तजनवत्सल शङ्कर! आप हम सबपर प्रसन्न हों । इस प्रकार पितामह ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवगणोंके साथ भक्तिपूर्वक स्तुति करनेपर उन महात्माने हस्तिरूपका त्यागकर लिङ्गमें सन्निधान ( निवास ) कर लिया ॥ ३६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें चौवालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ४४ ॥
पैंतालीसवाँ अध्याय सांनिहितसर— स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट सनत्कुमार उवाच
अथोवाच महादेवो देवान् ब्रह्मपुरोगमान् ।
ऋषीणां चैव प्रत्यक्षं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १
एतत् सांनिहितं प्रोक्तं सरः पुण्यतमं महत् ।
मयोपसेवितं यस्मात् तस्मान्मुक्तिप्रदायकम् ॥ २
इह ये पुरुषाः केचिद् ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ।
लिङ्गस्य दर्शनादेव पश्यन्ति परमं पदम् ॥ ३
अहन्यहनि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च ।
स्थाणुतीर्थं समेष्यन्ति मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ४ ।
और स्थाणुलिङ्गका माहात्म्य - वर्णन सनत्कुमारने कहा - इसके बाद महादेवने ऋषियोंके सामने ( ही ) ब्रह्मा आदि देवोंसे परमश्रेष्ठ तीर्थके माहात्म्यको कहा । ऋषियो! यह सांनिहित नामक सरोवर अत्यन्त पवित्र एवं महान् कहा गया है । यतः मेरे द्वारा यह सेवित किया गया है, अतः यह मुक्ति प्रदान करनेवाला है । यहाँ ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्य - सभी | वर्णोंके पुरुष लिङ्गका दर्शन कर ही परम पदका दर्शन करते हैं । समुद्रसे लेकर सरोवरतकके तीर्थ प्रतिदिन भगवान् सूर्यके आकाशके मध्यमें आ जानेपर ( दोपहरमें ) स्थाणुतीर्थमें आ जाते हैं॥१–४ ॥
पृष्ठ 204
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ४
स्तोत्रेणानेन च नरो यो मां स्तोष्यति भक्तितः ।
तस्याहं सुलभो नित्यं भविष्यामि न संशयः ॥
इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो ह्यन्तर्धानं गतः प्रभुः ।
देवाश्च ऋषयः सर्वे स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥
ततो निरन्तरं स्वर्गं मानुषैर्मिश्रितं कृतम् ।
स्थाणुलिङ्गस्य माहात्म्यं दर्शनात् स्वर्गमाप्नुयात् ॥
ततो देवाः सर्व एव ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
तानुवाच तदा ब्रह्मा किमर्थमिह चागताः ॥
ततो देवाः सर्व एव इदं वचनमब्रुवन् ।
मानुषेभ्यो भयं तीव्रं रक्षास्माकं पितामह ॥
तानुवाच तदा ब्रह्मा सुरांस्त्रिदशनायकः ।
पांशुना पूर्यतां शीघ्रं सरः शक्रे हितं कुरु ॥
ततो ववर्ष भगवान् पांशुना पाकशासनः । सप्ताहं पूरयामास सरो देवैस्तदा वृतः
तं दृष्ट्वा पांशुवर्षं च देवदेवो महेश्वरः ।
करेण धारयामास लिङ्गं तीर्थवटं तदा ॥
तस्मात् पुण्यतमं तीर्थमाद्यं यत्रोदकं स्थितम् ।
तस्मिन् स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः ॥
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं वटलिङ्गस्य चान्तरे ।
तस्य प्रीताश्च पितरो दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् ॥
पूरितं च ततो दृष्ट्वा ऋषयः सर्व एव ते । पांशुना सर्वगात्राणि स्पृशन्ति श्रद्धया युताः
तेऽपि निर्धूतपापास्ते पांशुना मुनयो गताः ।
पूज्यमानाः सुरगणैः प्रयाता ब्रह्मणः पदम् ॥
' तु सिद्धा महात्मानस्ते लिङ्गं पूजयन्ति च ।
व्रजन्ति परमां सिद्धिं पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥
एवं ज्ञात्वा तदा ब्रह्मा लिङ्गं शैलमयं तदा ।
आद्यलिङ्गं तदा स्थाप्य तस्योपरि दधार तत् ॥
श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४५ जो मनुष्य इस स्तोत्रसे भक्तिपूर्वक मेरा स्तवन ५ करेगा, उसके लिये मैं सदा सुलभ होऊँगा – इसमें कोई संदेह नहीं है । यह कहकर भगवान् शंकर अदृश्य हो गये । सभी देवता तथा ऋषिगण अपने - अपने स्थानको ६ चले गये । उसके बाद पूरा - सारा का सारा स्वर्ग मनुष्योंसे भर गया; क्योंकि स्थाणुलिङ्गका यह माहात्म्य है कि उसका दर्शन करनेसे ही स्वर्ग प्राप्त हो जाता ७ है । फिर सभी देवता ब्रह्माकी शरणमें गये, तब ब्रह्माने उनसे पूछा – देवताओ! आपलोग यहाँ किस कार्य ८ आये हैं? ॥ ५–८ ॥ तब सभी देवताओंने यह वचन कहा - पितामह! ९ हमलोगोंको मनुष्योंसे बहुत भारी भय हो रहा है । आप हम सबकी रक्षा करें । उसके बाद देवताओंके नेता ब्रह्माने उन देवोंसे कहा – इन्द्र! सरोवरको शीघ्र धूलिसे १० पाट दो और इस प्रकार इन्द्रका कल्याण करो । ब्रह्मा इस प्रकार समझानेपर पाक नामके राक्षसको मारनेवाले ( पाकशासन ) भगवान् इन्द्रने देवताओंके साथ सात ॥ ११ दिनतक धूलिकी वर्षा की और सरोवरको धूलिसे पाट दिया । देवदेव महेश्वरने देवताओंद्वारा बरसायी गयी इस धूलिकी वर्षाको देखकर लिङ्ग और तीर्थवटको अपने १२ हाथमें ले लिया ॥९ -१२ ॥ इसलिये पहले जिस स्थानपर जल था, वह तीर्थ १३ अत्यन्त पवित्र है । उसमें स्नान करनेवाला मनुष्य सभी तीर्थोंमें स्नान करनेका फल प्राप्त कर लेता है । जो मनुष्य वट और लिङ्गके बीचमें श्राद्ध करता है उसके १४ पितर उसपर संतुष्ट होकर उसे पृथ्वी ( भर ) में दुर्लभ वस्तु सुलभ कर देते हैं - ऐसा सुनकर वे सभी ऋषि धूलिसे भरे हुए सरोवरको देखकर श्रद्धासे अपने सभी ॥ १५ अङ्गोंमें धूलि मलने लगे । वे मुनि भी धूलि मलनेके कारण निष्पाप हो गये और देवताओंसे पूजित होकर १६ ब्रह्मलोक चले गये॥१३–१६ ॥ जो सिद्ध महात्मा पुरुष लिङ्गकी पूजा करते वे १७ आवागमनसे रहित होकर परमसिद्धिको प्राप्त करने लगे । ऐसा जानकर तब ब्रह्माने उस आद्यलिङ्गको नीचे १८ रख उसके ऊपर पाषाणमय लिङ्गको स्थापित कर दिया ।
पृष्ठ 205
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४५ ] सांनिहितसर - स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और स्थाणुलिङ्गका माहात्म्य - वर्णन १ ९ ५
ततः कालेन महता तेजसा तस्य रञ्जितम् ।
तस्यापि स्पर्शनात् सिद्धः परं पदमवाप्नुयात् ॥
ततो देवैः पुनर्ब्रह्मा विज्ञप्तो द्विजसत्तम ।
एते यान्ति परां सिद्धिं लिङ्गस्य दर्शनान्नराः ॥
तच्छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा देवानां हितकाम्यया ।
उपर्युपरि लिङ्गानि सप्त तत्र चकार ह ॥
ततो ये मुक्तिकामाश्च सिद्धाः शमपरायणाः ।
सेव्यं पांशुं प्रयत्नेन प्रयाताः परमं पदम् ॥
पांशवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिताः ।
महादुष्कृतकर्माणं प्रयान्ति परमं पदम् ॥
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ।
नश्यते दुष्कृतं सर्वं स्थाणुतीर्थप्रभावतः ॥
लिङ्गस्य दर्शनान्मुक्तिः स्पर्शनाच्च वटस्य च ।
तत्संनिधौ जले स्नात्वा प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥
पितॄणां तर्पणं यस्तु जले तस्मिन् करिष्यति ।
बिन्दौ बिन्दौ तु तोयस्य अनन्तफलभाग्भवेत् ॥
यस्तु कृष्णतिलैः सार्द्धं लिङ्गस्य पश्चिमे स्थितः ।
तर्पयेच्छ्रद्धया युक्तः स प्रीणाति युगत्रयम् ॥
यावन्मन्वन्तरं प्रोक्तं यावल्लिङ्गस्य संस्थितिः ।
तावत्प्रीताश्च पितरः पिबन्ति जलमुत्तमम् ॥
कृते युगे सान्निहत्यं त्रेतायां वायुसंज्ञितम् ।
कलिद्वापरयोर्मध्ये कूपं रुद्रहृदं स्मृतम् ॥
चैत्रस्य कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां नरोत्तमः ।
स्नात्वा रुद्रहृदे तीर्थे परं पदमवाप्नुयात् ॥
यस्तु वटे स्थितो रात्रिं ध्यायते परमेश्वरम् ।
स्थाणोर्वटप्रसादेन मनसा चिन्तितं फलम् ॥
कुछ समय बीत जानेपर उसके ( आद्य लिङ्गके ) १ ९ तेजसे ( वह पाषाण - मूर्ति - लिङ्ग भी ) रञ्जित हो गया । सिद्ध- समुदाय उसका भी स्पर्श करनेसे परमपदको प्राप्त करने लगा । द्विजश्रेष्ठ! तत्पश्चात् देवताओंने पुनः २० ब्रह्माको बतलाया ब्रह्मन्! ये मनुष्य लिङ्गका दर्शन करके परम सिद्धिको प्राप्त करनेका लाभ उठा रहे हैं । देवताओंसे यह सुनकर भगवान् ब्रह्माने देवताओंके मंगलकी इच्छासे एकके ऊपर एक, इस प्रकार सात २१ लिङ्गोंको स्थापित कर दिया ॥ १७–२१ ॥ उसके बाद मुक्तिके अभिलाषी शम ( दमादि ) -२२ में लगे रहनेवाले सिद्धगण यत्नपूर्वक धूलिका सेवनकर परमपदको प्राप्त करने लगे । ( वस्तुतः ) कुरुक्षेत्रमें वायुके चलनेसे उड़ी हुई धूल भी बड़े - बड़े पापियोंको २३ मुक्ति दे देती है । किसी स्त्री या पुरुषने चाहे जानेमें या अनजानेसे पाप किया हो तो उसके सारे पाप स्थाणु-२४ तीर्थके प्रभावसे नष्ट हो जाते हैं । लिङ्गका दर्शन करनेसे और वटका स्पर्श करनेसे मुक्ति प्राप्त होती है और उसके निकट जलमें स्नान करनेसे मनुष्य मनचाहे २५ फलको प्राप्त करता है । उस जलमें पितरोंका तर्पण करनेवाला व्यक्ति जलके प्रत्येक बिन्दुमें अनन्त फलको २६ प्राप्त करता है ॥ २२–२६ ॥ लिङ्गसे पश्चिम दिशामें काले तिलोंसे श्रद्धापूर्वक २७ तर्पण करनेवाला व्यक्ति तीन युगोंतक ( पितरोंको ) तृप्त करता है । जबतक मन्वन्तर है और जबतक लिङ्गकी संस्थिति है, तबतक पितृगण संतुष्ट होकर २८ उत्तम जलका पान करते हैं । सत्ययुगमें ' सान्निहत्य ' सर, त्रेतामें ' वायु ' नामका हद, कलि एवं द्वापरमें २ ९ ' रुद्रहृद ' नामके कूप सेवनीय माने गये हैं । चैत्रके कृष्णपक्षकी चतुर्दशीके दिन ' रुद्रहद ' नामक तीर्थमें स्नान करनेवाला उत्तम पुरुष परमपद - मुक्तिको प्राप्त ३० करता है । रात्रि समय वटके नीचे रहकर परमेश्वरका ध्यान करनेवालेको स्थाणुवटके अनुग्रह ( दया ) -से ३१ । मनोवाञ्छित फल प्राप्त होता है ॥ २७–३१ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें पैंतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ४५ ॥
पृष्ठ 206
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४६ छियालीसवाँ अध्याय स्थाणुलिङ्गके समीप असंख्य लिङ्गोंकी स्थापना और उनके दर्शन - अर्चनका माहात्म्य सनत्कुमार उवाच
स्थाणोर्वटस्योत्तरतः शुक्रतीर्थं प्रकीर्तितम् ।
स्थाणोर्वटस्य पूर्वेण सोमतीर्थं द्विजोत्तम ॥
स्थाणोर्वटं दक्षिणतो दक्षतीर्थमुदाहृतम् ।
स्थाणोर्वटात् पश्चिमतः स्कन्दतीर्थं प्रतिष्ठितम् ॥
एतानि पुण्यतीर्थानि मध्ये स्थाणुरिति स्मृतः ।
तस्य दर्शनमात्रेण प्राप्नोति परमं पदम् ॥
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यस्त्वेतानि परिक्रमेत् ।
पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः ॥
एतानि मुनिभिः साध्यैरादित्यैर्वसुभिस्तदा ।
मरुद्भिर्वह्निभिश्चैव सेवितानि प्रयत्नतः ॥
अन्ये ये प्राणिनः केचित् प्रविष्टाः स्थाणुमुत्तमम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयान्ति परमां गतिम् ॥
अस्ति तत्संनिधौ लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ।
उमा च लिङ्गरूपेण हरपार्श्व न मुञ्चति ॥
तस्य दर्शनमात्रेण सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ।
वटस्य उत्तरे पार्श्वे तक्षकेण महात्मना ॥
प्रतिष्ठितं महालिङ्गं सर्वकामप्रदायकम् ।
वटस्य पूर्वदिग्भागे विश्वकर्मकृतं महत् ॥
लिङ्गं प्रत्यङ्मुखं दृष्ट्वा सिद्धिमाप्नोति मानवः ।
तत्रैव लिङ्गरूपेण स्थिता देवी सरस्वती ॥
प्रणम्य तां प्रयत्नेन बुद्धिं मेधां च विन्दति ।
वटपार्श्वे स्थितं लिङ्गं ब्रह्मणा तत् प्रतिष्ठितम् ॥
दृष्ट्वा वटेश्वरं देवं प्रयाति परमं पदम् ।
ततः स्थाणुवटं दृष्ट्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।
स्थाणोः पश्चिमदिग्भागे नकुलीशो गणः स्मृतः ॥
सनत्कुमारने कहा – द्विजोत्तम! स्थाणुवटकी उत्तर दिशामें ' शुक्रतीर्थ ' और स्थाणुवटकी पूर्व दिशामें १ ' सोमतीर्थ ' कहा गया है । स्थाणुवटके दक्षिण ' दक्षतीर्थ ' एवं स्थाणुवटके पश्चिममें ' स्कन्दतीर्थ ' स्थित है । इन २ परम पावन तीर्थोंके बीचमें ' स्थाणु ' नामका तीर्थ है । उसका दर्शन करनेमात्रसे परमपद ( मोक्ष ) की प्राप्ति होती ३ है । जो मनुष्य अष्टमी और चतुर्दशीको इनकी प्रदक्षिणा करता है, वह एक - एक पगपर यज्ञ करनेका फल प्राप्त ४ करता है - इसमें कोई सन्देह नहीं है ॥ १–४ ॥ मुनियों, साध्यों, आदित्यों, वसुओं, मरुतों एवं ५ अग्नियोंने इन तीर्थोंका यत्नपूर्वक सेवन किया है । जो भी अन्य कोई प्राणी उस उत्तम स्थाणुतीर्थमें प्रवेश करते हैं वे भी सभी पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको प्राप्त ६ करते हैं । उसीके निकट त्रिशूल धारण करनेवाले देवदेव भगवान् शंकरका लिङ्ग है । उमादेवी वहाँपर ७ लिङ्गरूपमें रहनेवाले शंकरजीके पासमें ही रहती हैं; वे उनकी बगलसे अलग नहीं होतीं । उस लिङ्गके दर्शन करनेमात्रसे मनुष्य सिद्धिको प्राप्त करता है । ८ वटके उत्तरी भागमें महात्मा तक्षकने सभी कामनाओंको । सिद्ध करनेवाले महालिङ्गको प्रतिष्ठित किया है । वटकी पूर्व दिशाकी ओर विश्वकर्माके द्वारा निर्मित किया गया ९ महान् लिङ्ग है । पश्चिमकी ओर रहनेवाले लिङ्गका दर्शन कर मानवको सिद्धि प्राप्त होती है । वहीं पर देवी १० सरस्वती लिङ्गरूपसे स्थित हैं ॥५- १० ॥ मनुष्य उन्हें प्रयत्न ( श्रद्धा - विधि ) - पूर्वक प्रणाम ११ । कर बुद्धि एवं तीव्र मेधा प्राप्त करता है । वटकी बगलमें ब्रह्माके द्वारा प्रतिष्ठापित वटेश्वर - लिङ्गका दर्शन करके १२ मनुष्य परम पदको प्राप्त करता है । तत्पश्चात् जिसने स्थाणुवटका दर्शन और प्रदक्षिणा कर ली उसकी वह मानो सातों द्वीपवाली पृथ्वीकी की हुई प्रदक्षिणा हो १३ । जाती है । स्थाणुकी पश्चिम दिशाकी ओर ' नकुलीश '
पृष्ठ 207
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४६ ] थालिङ्गके समीप असंख्य लिङ्गोंकी स्थापना और उनके दर्शन - अर्चनका माहात्म्य १ ९ ७ तमभ्यर्च्य प्रयत्नेन सर्वपापैः प्रमुच्यते । नामके गण स्थित हैं । विधिपूर्वक उनकी पूजा करनेवाला तस्य दक्षिणदिग्भागे मनुष्य सभी प्रकारके पापोंसे छूट जाता है । उनकी तीर्थं रुद्रकरं स्मृतम् ॥ १४ दक्षिण दिशामें ' रुद्रकरतीर्थ ' है॥११–१४ ॥ तस्मिन् स्नातः सर्वतीर्थे स्नातो भवति मानवः तस्य चोत्तरदिग्भागे रावणेन महात्मना प्रतिष्ठितं महालिङ्गं गोकर्णं नाम नामतः आषाढमासे या कृष्णा भविष्यति चतुर्दशी तस्यां योऽर्चति गोकर्णं तस्य पुण्यफलं शृणु कामतोऽकामतो वापि यत् पापं तेन संचितम् तस्माद् विमुच्यते पापात् पूजयित्वा हरं शुचिः कौमारब्रह्मचर्येण यत्पुण्यं प्राप्यते नरैः तत्पुण्यं सकलं तस्य अष्टम्यां योऽर्चयेच्छिवम् यदीच्छेत् परमं रूपं सौभाग्यं धनसंपदः कुमारेश्वरमाहात्म्यात् सिद्धयते नात्र संशयः तस्य चोत्तरदिग्भागे लिङ्गं पूज्य विभीषणः अजरश्चामरश्चैव कल्पयित्वा बभूव ह आषाढस्य तु मासस्य शुक्ला या चाष्टमी भवेत् । तस्यां पूज्य सोपवासो ह्यमृतत्वमवाप्नुयात् खरेण पूजितं लिङ्गं तस्मिन् स्थाने द्विजोत्तम तं पूजयित्वा यत्नेन सर्वकामानवाप्नुयात् दूषणस्त्रिशिराश्चैव तत्र पूज्य महेश्वरम् यथाभिलषितान् कामानापतुस्तौ मुदान्वितौ चैत्रमासे सिते पक्षे यो नरस्तत्र पूजयेत् तस्य तौ वरदौ देवौ प्रयच्छेतेऽभिवाञ्छितम् स्थाणोर्वटस्य पूर्वेण हस्तिपादेश्वरः शिवः । तं दृष्ट्वा मुच्यते पापैरन्यजन्मनि संभवैः तस्य दक्षिणतो लिङ्गं हारीतस्य ऋषेः स्थितम् । यत् प्रणम्य प्रयत्नेन सिद्धिं प्राप्नोति मानवः । जिसने उस ( रुद्रकरतीर्थ ) - में स्नान कर लिया मानो उसने सभी तीर्थोंमें स्नान कर लिया । उसकी उत्तर ॥ १५ दिशाकी ओर महात्मा रावणने गोकर्ण नामका प्रसिद्ध । महालिङ्ग स्थापित किया है । आषाढ़ मासके कृष्णपक्षकी । चतुर्दशी तिथिमें जो गोकर्णकी अर्चना करता है उसके ॥ १६ पुण्यफलको सुनो । यदि किसीने अपनी इच्छा या अनिच्छासे भी पापसंचय कर लिया है तो वह भगवान् । शंकरकी पूजा करके पवित्र हो जाता है और वह संचित ॥ १७ पापसे छूट जाता है । जो अष्टमी तिथिमें शिवका पूजन करता है उसे कौमार - अवस्था ( जन्मसे १६ वर्षकी । अवस्था ) - में ब्रह्मचर्य पालनसे जो फल प्राप्त होता है ॥ १८ वह सम्पूर्ण पुण्य फल उसे प्राप्त होता है ॥ १५–१८ ॥ । यदि मनुष्य उत्तम सौन्दर्य, सौभाग्य या धन-॥ १ ९ सम्पत्ति चाहता है तो ( उसे कुमारेश्वरकी आराधना करनी चाहिये; क्योंकि ) कुमारेश्वरके माहात्म्यसे उसे निस्सन्देह । उन सबकी सिद्धि प्राप्त होती है । उन ( कुमारेश्वर ) -॥ २० | के उत्तर भागमें विभीषणने शिव लिङ्गको स्थापित कर । उसकी पूजा की, जिससे वे अजर और अमर हो गये । आषाढ़ महीनेके शुक्लपक्षकी अष्टमी तिथिको उपवास ॥ २१ । रहकर उसकी पूजा करनेवाला मनुष्य देवत्व प्राप्त कर लेता है । द्विजोत्तम! खरने वहाँपर लिङ्गकी पूजा की थी ॥ उस लिङ्गकी विधिपूर्वक पूजा करनेवालेकी सभी ॥ २२ कामनाएँ सिद्ध हो जाती हैं ॥ १ ९ -२२ ॥ । दूषण एवं त्रिशिराने भी वहाँ महेश्वरकी पूजा की ॥ २३ । और वे प्रसन्न हो गये । उन दोनोंने अभिवाञ्छित मनोरथ प्राप्त कर लिये । चैत्र महीनेके शुक्लपक्षमें जो । मनुष्य वहाँ पूजन करता है, उसकी समस्त इच्छाएँ वे ॥ २४ दोनों देव पूरी कर देते हैं । ' हस्तिपादेश्वर ' शिव स्थाणुवटकी पूर्व दिशामें हैं । उनका दर्शन करके मनुष्य अन्य जन्मोंमें ॥ २५ बने पापोंसे छूट जाता है । उसके दक्षिणमें हारीत नामके ऋषिद्वारा स्थापित किया हुआ लिङ्ग है, जिसको विधिपूर्वक प्रणाम करनेसे ( ही ) मनुष्य सिद्धि प्राप्त ॥ २६ कर लेता है | २३ - २६ ॥
पृष्ठ 208
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ८
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु वापीतस्य महात्मनः ।
लिङ्गं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपापहरं शिवम् ॥
कङ्कालरूपिणा चापि रुद्रेण सुमहात्मना ।
प्रतिष्ठितं महालिङ्गं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
भुक्तिदं मुक्तिदं प्रोक्तं सर्वकिल्बिषनाशनम् ।
लिङ्गस्य दर्शनाच्चैव अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
तस्य पश्चिमदिग्भागे लिङ्गं सिद्धप्रतिष्ठितम् ।
सिद्धेश्वरं तु विख्यातं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥
तस्य दक्षिणदिग्भागे मृकण्डेन महात्मना ।
तत्र प्रतिष्ठितं लिङ्गं दर्शनात् सिद्धिदायकम् ॥
तस्य पूर्वे च दिग्भागे आदित्येन महात्मना ।
प्रतिष्ठितं लिङ्गवरं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥
चित्राङ्गदस्तु गन्धर्वो रम्भा चाप्सरसां वरा ।
परस्परं सानुरागौ स्थाणुदर्शनकाङ्क्षिणौ ॥
दृष्ट्वा स्थाणुं पूजयित्वा सानुरागौ परस्परम् ।
आराध्य वरदं देवं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् ॥
चित्राङ्गदेश्वरं दृष्ट्वा तथा रम्भेश्वरं द्विज ।
सुभगो दर्शनीयश्च कुले जन्म समाप्नुयात् ॥
तस्य दक्षिणतो लिङ्गं वज्रिणा स्थापितं पुरा ।
तस्य प्रसादात् प्राप्नोति मनसा चिन्तितं फलम् ॥
पराशरेण मुनिना तथैवाराध्य शंकरम् ।
प्राप्तं कवित्वं परमं दर्शनाच्छंकरस्य च ॥
वेदव्यासेन मुनिना आराध्य परमेश्वरम् ।
सर्वज्ञत्वं ब्रह्मज्ञानं प्राप्तं देवप्रसादतः ॥
स्थाणोः पश्चिमदिग्भागे वायुना जगदायुना ।
प्रतिष्ठितं महालिङ्गं दर्शनात् पापनाशनम् ॥
तस्यापि दक्षिणे भागे लिङ्गं हिमवतेश्वरम् ।
प्रतिष्ठितं पुण्यकृतां दर्शनात् सिद्धिकारकम् ॥
श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४६ उसके निकट दक्षिण भागमें महात्मा वापीतके द्वारा २७ | संस्थापित सभी पापोंका हरण करनेवाला कल्याणकर्ता लिङ्ग है जो तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है । कंकालके रूपमें रहनेवाले महात्मा भगवान् रुद्रने भी समस्त पापोंका नाश २८ करनेवाला महालिङ्ग प्रतिष्ठित किया है । महात्मा रुद्रद्वारा प्रतिष्ठापित वह लिङ्ग भुक्ति एवं मुक्तिका देनेवाला तथा २ ९ सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है । उस लिङ्गका दर्शन करनेसे ही अग्निष्टोम यज्ञके फलकी प्राप्ति हो जाती है । उसकी पश्चिम दिशामें सिद्धोंद्वारा प्रतिष्ठित सिद्धेश्वर
३० नामसे विख्यात लिङ्ग है । वह सर्वसिद्धिप्रदाता है । २७–३० ॥
उसकी दक्षिण दिशामें महात्मा मृकण्डने ( शिव ) ३१ लिङ्गकी स्थापना की है । उस लिङ्गके दर्शन करनेसे सिद्धि प्राप्त होती है । उसके पूर्व भागमें महात्मा आदित्यने सम्पूर्ण पापोंको नष्ट करनेवाले श्रेष्ठ लिङ्गको ३२ प्रतिष्ठापित किया है । अप्सराओंमें श्रेष्ठ रम्भा और चित्राङ्गद नामके गन्धर्व - इन दोनोंने परस्परमें प्रेमपूर्वक ३३ | स्थाणु भगवान्के दर्शन किये; फिर उनका पूजन किया और तब वरदानी देवकी स्थापनाकर आराधना की । ( उनसे स्थापित लिङ्गोंका नाम हुआ चित्राङ्गद और ३४ रम्भेश्वर ) ॥ ३१–३४ ॥ द्विज! चित्राङ्गदेश्वर एवं रम्भेश्वरका दर्शन करके ३५ मनुष्य सुन्दर और दर्शनीय ( रूपवाला ) हो जाता है एवं सत्कुलमें जन्म ग्रहण करता है । उसके दक्षिण भागमें इन्द्रने प्राचीन कालमें लिङ्गकी स्थापना की थी । इन्द्रद्वारा ३६ प्रतिष्ठापित लिङ्गके प्रसादसे मनुष्य मनोवाञ्छित फल प्राप्त कर लेता है । उसी प्रकार पराशर मुनिने शंकरकी ३७ आराधना की और भगवान् शंकरके दर्शनसे उत्कृष्ट कवित्वको प्राप्त किया । वेदव्यास मुनिने परमेश्वर ( शंकर ) - की आराधना की और उनकी कृपासे सर्वज्ञता ३८ तथा ब्रह्मज्ञान प्राप्त किया ॥ ३५-३८ ॥ स्थाणुके पश्चिम भागमें जगत्के प्राण - स्वरूप ३ ९ ( जगत्प्राण ) वायुने महालिङ्गको प्रतिष्ठित किया है, जो दर्शनमात्रसे ही पापका विनाश कर देता है । उसके भी दक्षिण भागमें हिमवतेश्वर लिङ्ग प्रतिष्ठित है । पुण्यात्माओंने ४० । उसे प्रतिष्ठित किया है । उसका दर्शन सिद्धि देनेवाला है ।
पृष्ठ 209
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४६ ] स्थाणुलिङ्गके समीप असंख्य लिङ्गोंकी
तस्यापि पश्चिमे भागे कार्तवीर्येण स्थापितम् ।
लिङ्गं पापहरं सद्यो दर्शनात् पुण्यमाप्नुयात् ॥ ४१
तस्याप्युत्तरदिग्भागे सुपार्श्वे स्थापितं पुनः ।
आराध्य हनुमांश्चाप सिद्धिं देवप्रसादतः ॥ ४२ ।
तस्यैव पूर्वदिग्भागे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
आराध्य वरदं देवं चक्रं लब्धं सुदर्शनम् ॥ ४३
तस्यापि पूर्वदिग्भागे मित्रेण वरुणेन च ।
प्रतिष्ठितौ लिङ्गवरौ सर्वकामप्रदायकौ ॥ ४४
एतानि मुनिभिः साध्यैरादित्यैर्वसुभिस्तथा ।
सेवितानि प्रयत्नेन सर्वपापहराणि वै ॥ ४५ ।
स्वर्णलिङ्गस्य पश्चात्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि येषां संख्या न विद्यते ॥ ४६
तथा ह्युत्तरतस्तस्य यावदोघवती नदी ।
सहस्रमेकं लिङ्गानां देवपश्चिमतः स्थितम् ॥ ४७ ।
तस्यापि पूर्वदिग्भागे बालखिल्यैर्महात्मभिः ।
प्रतिष्ठिता रुद्रकोटिर्यावत्संनिहितं सरः ॥ ४८
दक्षिणेन तु देवस्य गन्धर्वैर्यक्षकिन्नरैः ।
प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि येषां संख्या न विद्यते ॥ ४ ९
तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च लिङ्गानां वायुरब्रवीत् ।
असंख्याताः सहस्त्राणि ये रुद्राः स्थाणुमाश्रिताः ॥ ५०
एतज्ज्ञात्वा श्रद्दधानः स्थाणुलिङ्गं समाश्रयेत् ।
यस्य प्रसादात् प्राप्नोति मनसा चिन्तितं फलम् ॥ ५१ ।
काम वा सकाम वा प्रविष्टः स्थाणुमन्दिरम् ।
विमुक्तः पातकैर्घोरैः प्राप्नोति परमं पदम् ॥ ५२
चैत्रमासे त्रयोदश्यां दिव्यनक्षत्रयोगतः ।
शुक्रार्कचन्द्रसंयोगे दिने पुण्यतमे शुभे ॥ ५३ ।
स्थापना और उनके दर्शन - अर्चनका माहात्म्य १ ९९ उसके पश्चिम भागमें कार्तवीर्यने ( एक ) लिङ्गकी स्थापना की है । ( यह लिङ्ग ) पापका तत्काल हरण करनेवाला है । ( इसके ) दर्शन करनेसे पुण्यकी प्राप्ति होती है । उसके भी उत्तरकी ओर बिलकुल निकट स्थानमें ( एक ) लिङ्गकी स्थापना हुई है; हनुमान्ने उस लिङ्गकी आराधना कर शंकरकी कृपासे सिद्धि प्राप्त की ॥ ३ ९ -४२ ॥ उसके भी पूर्वी भागमें प्रभावशाली विष्णु वरदाता महादेवकी आराधना कर सुदर्शनचक्र प्राप्त किया था । उसके भी पूर्वी भागमें मित्र एवं वरुणने सभी अभिलाषाओंकी पूर्ति करनेवाले दो लिङ्गोंकी स्थापना की है । ये दोनों लिङ्ग सभी प्रकारके पापोंका विनाश करनेवाले हैं । मुनियों, साध्यों, आदित्यों एवं वसुओंद्वारा इन लिङ्गोंकी उत्साहपूर्वक सेवा की गयी है । तत्त्वदर्शी ऋषियोंने स्वर्णलिङ्गके पीछेकी ओर जिन लिङ्गोंको प्रतिष्ठित किया है, उनकी संख्या नहीं गिनी जा सकती । उसी प्रकार स्वर्णलिङ्गके उत्तर ओघवती नदीत पश्चिमकी ओर महादेवके एक हजार लिङ्ग स्थित हैं ॥ ४३–४७ ॥ उस ( नदी ) -के पूर्वी भागमें महात्मा बालखिल्योंने संनिहित सरोवरतक करोड़ों रुद्रोंकी स्थापना की है । गन्धर्वों, यक्षों एवं किन्नरोंने दक्षिण दिशाकी ओर भगवान् शंकरके असंख्य लिङ्गोंकी स्थापना की है । वायुका कहना है कि साढ़े तीन करोड़ लिङ्गोंकी स्थापना हुई है । स्थाणुतीर्थमें अनन्त सहस्र रुद्र - लिङ्ग विद्यमान हैं । मनुष्यको चाहिये कि श्रद्धाके साथ स्थाणु-लिङ्गका आश्रय ले । इससे स्थाणु - लिङ्गकी दयासे मनोवाञ्छित फल मिलता है ॥४८–५१ ॥ जो मनुष्य निष्काम या सकामभावसे स्थाणु-मन्दिरमें प्रवेश करता है, वह घोर पापोंसे छुटकारा पाकर परम पदको प्राप्त करता है । जब चैत्र महीनेकी त्रयोदशी तिथिमें दिव्य नक्षत्रोंका योग हुआ और उसमें शुक्र, सूर्य, चन्द्रका ( शुभ ) संयोग हुआ तब
पृष्ठ 210
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२००
प्रतिष्ठितं स्थाणुलिङ्गं ब्रह्मणा लोकधारिणा ।
ऋषिभिर्देवसंघैश्च पूजितं शाश्वतीः समाः ॥
तस्मिन् काले निराहारा मानवाः श्रद्धयान्विताः ।
पूजयन्ति शिवं ये वै ते यान्ति परमं पदम् ॥
तदारूढमिदं ज्ञात्वा ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ।
प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
श्रीवामनपुराण [ अध्याय ४७ अतीव पवित्र शुभ दिनमें जगत्का धारण और पोषण ५४ करनेवाले ब्रह्माने स्थाणुलिङ्गको प्रतिष्ठापित किया । ऋषियों एवं देवताओंके द्वारा अनन्त वर्षोंतक अर्थात् सदैव इसकी अर्चना होती रहेगी । जो मनुष्य उस समय निराहार रहते हुए व्रत करके श्रद्धासे शिवकी ५५ पूजा करते हैं, वे परम पदको प्राप्त करते हैं । जिन मनुष्योंने स्थाणुलिङ्गको शिवसे आरूढ़ ( निविष्ट ) मानकर उसकी प्रदक्षिणा की, उन्होंने मानो सात ५६ । द्वीपवाली पृथिवीकी प्रदक्षिणा कर ली ॥ ५२ - ५६ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें छियालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ४६ ॥।
सैंतालीसवाँ अध्याय स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा वेनका चरित्र, पृथु - जन्म और उनका अभिषेक, वेनके उद्धारके लिये पृथुका मार्कण्डेय उवाच स्थाणुतीर्थप्रभावं तु श्रोतुमिच्छाम्यहं मुने केन सिद्धिरथ प्राप्ता सर्वपापभयापहा सनत्कुमार उवाच शृणु सर्वमशेषेण स्थाणुमाहात्म्यमुत्तमम् यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति मानवः एकार्णवे जगत्यस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे विष्णोर्नाभिसमुद्भूतं पद्ममव्यक्तजन्मनः तस्मिन् ब्रह्मा समुद्भूतः सर्वलोकपितामहः तस्मान्मरीचिरभवन्मरीचेः कश्यपः सुतः कश्यपादभवद् भास्वांस्तस्मान्मनुरजायत मनोस्तु क्षुवतः पुत्र उत्पन्नो मुखसंभवः पृथिव्यां चतुरन्तायां राजासीद् धर्मरक्षिता तस्य पत्नी बभूवाथ भया नाम भयावहा मृत्योः सकासादुत्पन्ना कालस्य दुहिता तदा तस्यां समभवद् वेनो दुरात्मा वेदनिन्दकः स दृष्ट्वा पुत्रवदनं क्रुद्धो राजा वनं ययौ प्रयत्न और वेनकी शिव - स्तुति मार्कण्डेयजीने कहा – मुने! अब मैं आपसे । स्थाणुतीर्थ प्रभावको सुनना चाहता हूँ । इस तीर्थमें ॥ १ किसने सभी प्रकारके पापों एवं भयोंको दूर करनेवाली सिद्धि प्राप्त की? ॥ १ ॥
सनत्कुमारने कहा ( उत्तर दिया ) – मार्कण्डेय! । तुम स्थाणुके उत्तम माहात्म्यको पूर्णतया सुनो, जिसको ॥ २ सुनकर मनुष्य सभी पापोंसे बिलकुल छूट जाता है । इस । अचर - सचर संसारके प्रलयकालीन समुद्रमें विलीन हो । जानेपर अव्यक्तजन्मवाले विष्णुकी नाभिसे एक कमल ॥ ३ उत्पन्न हुआ । उससे समस्त लोकोंके पितामह ब्रह्मा उत्पन्न हुए । उनसे मरीचि हुए और मरीचिके पुत्र हुए । कश्यप । कश्यपसे सूर्य उत्पन्न हुए एवं उनसे उत्पन्न ॥ ४ हुए मनु । मनुके छींकनेपर उनके मुँहसे एक पुत्रकी । उत्पत्ति हुई । वह सारी पृथ्वीके धर्मकी रक्षा करनेवाला ॥ ५ राजा हुआ । उस राजाकी भया नामकी पत्नी हुई, जो । ( सचमुच ) भय उत्पन्न करनेवाली थी । वह कालकी ॥ ६ कन्या थी और मृत्युके गर्भसे उत्पन्न हुई थी ॥२-६ ॥ ( फिर तो ) उससे वेनने जन्म लिया जो दुष्टात्मा । था तथा वेदोंकी निन्दा करनेवाला था । उस पुत्रके मुखको ॥ ७ । देखकर राजा क्रुद्ध हो गया और वनमें चला गया ।