वामन पुराण — पृष्ठ 241–250

वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 241–250

पृष्ठ 241

वामन पुराण, पृष्ठ 241 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५३ ] हिमालय पुत्री उमाका भगवान् महाहिरत्नवलयो हारकेयूरनूपुरः समुन्नतजटाभारो वृषभस्थो विराजते तस्याग्रतो गणाः स्वैः स्वैरारूढा यान्ति वाहनैः देवाश्च पृष्ठतो जग्मुर्हुताशनपुरोगमाः वैनतेयं समारूढः सह लक्ष्म्या जनार्दनः प्रयाति देवपार्श्वस्थो हंसेन च पितामहः

गजाधिरूढो देवेन्द्रश्छत्रं शुक्लपटं विभुः ।

धारयामास विततं शच्या सह सहस्रदृक् ॥

यमुना सरितां श्रेष्ठा बालव्यजनमुत्तमम् ।

श्वेतं प्रगृह्य हस्तेन कच्छपे संस्थिता ययौ ॥

हंसकुन्देन्दुसंकाशं बालव्यजनमुत्तमम् ।

सरस्वती सरिच्छ्रेष्ठा गजारूढा समादधे ॥

ऋतवः षट् समादाय कुसुमं गन्धसंयुतम् ।

पञ्चवर्णं महेशानं जग्मुस्ते कामचारिणः ॥

मत्तमैरावतनिभं गजमारुह्य वेगवान् ।

अनुलेपनमादाय ययौ तत्र पृथूदकः ॥

गन्धर्वास्तुम्बुरुमुखा गायन्तो मधुरस्वरम् ।

अनुजग्मुर्महादेवं वादयन्तश्च किन्नराः ॥

नृत्यन्त्योऽप्सरसश्चैव स्तुवन्तो मुनयश्च तम् ।

गन्धर्वा यान्ति देवेशं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥

एकादश तथा कोट्यो रुद्राणां तत्र वै ययुः ।

द्वादशैवादितेयानामष्टौ कोट्यो वसूनपि ॥

सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो गणानामृषिसत्तम ।

चतुर्विंशत् तथा जग्मुर्ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ॥

असंख्यातानि यूथानि यक्षकिन्नररक्षसाम् ।

अनुजग्मुर्महेशानं विवाहाय समाकुलाः ॥

ततः क्षणेन देवेशः क्षमाधराधिपतेस्तलम् ।

संप्राप्तास्त्वागमन् शैलाः कुञ्जरस्थाः समन्ततः ॥

ततो ननाम भगवांस्त्रिनेत्रः स्थावराधिपम् ।

शैलाः प्रणेमुरीशानं ततोऽसौ मुदितोऽभवत् ॥

समं सुरैः पार्षदैश्च विवेश वृषकेतनः ।

नन्दिना दर्शिते मार्गे शैलराजपुरं महत् ॥

शिवके साथ विवाह और बालखिल्योंकी उत्पत्ति २३१ । कङ्कण पहने, कण्ठमें हार, बाहुओंमें भुजबंद, पैरोंमें ॥ ७ नूपुर धारण किये, सिरपर ऊँची जटा बाँधे, ललाटपर गोरोचनका तिलक लगाये हुए भगवान् शङ्कर वृषभपर विराजमान हुए । शङ्करके आगे अपनी - अपनी । सवारियोंपर बैठे उनके गण एवं उनके पीछे अनि आदि ॥ ८ देवता ( बारात ) चले॥५–८ ॥ । शङ्करकी बगलमें लक्ष्मीके साथ गरुडपर बैठे हुए । ९ विष्णु एवं हंसपर आरूढ ब्रह्मा चलने लगे । शचीके साथ ऐरावत हस्तीपर चढ़कर सहस्र नेत्रधारी इन्द्रने श्वेत वस्त्रके बने विशाल छत्रको धारण किया । ( एक ओर ) १० नदियोंमें श्रेष्ठ यमुना कच्छपपर सवार होकर अपने हाथमें उत्तम श्वेत चँवर लेकर डुलाने लगी और ( दूसरी ११ ओर ) सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती भी हाथीपर आरूढ़ होकर हंस, कुन्द एवं इन्दुके समान उत्तम चँवर लेकर १२ डुलाने लगी ॥ ९ –१२ ॥ कामचारी छ: ऋतुएँ पँचरंगे सुगन्धित पुष्पोंको १३ लेकर शङ्करके साथ चलने लगीं । ऐरावतके समान मतवाले हाथीपर चढ़कर पृथूदक अनुलेपन लेकर १४ । चला । तुम्बुरु आदि गन्धर्व मधुर स्वरसे गाते एवं किन्नर बाजा बजाते हुए शङ्करके पीछे - पीछे चले । १५ | नृत्य करती हुईं अप्सराएँ तथा शूलपाणि त्रिलोचन देवेशकी स्तुति करते हुए मुनि और गन्धर्व ( मङ्गलमयी १६ वरयात्रामें ) चले ॥ १३–१६ ॥ ऋषिसत्तम! ग्यारह कोटि रुद्र, बारह कोटि १७ आदित्य, आठ कोटि वसु, सड़सठ कोटि गण एवं चौबीस ( कोटि ) ऊर्ध्वरेता ऋषियोंने ( भी साथ ही ) १८ प्रस्थान किया । महेशके पीछे यक्ष, किन्नर एवं राक्षसोंके अनगिनत झुंड विवाहके लिये उत्साहपूर्वक चले । १ ९ तत्पश्चात् देवेश ( भगवान् शङ्कर ) क्षणमात्रमें पर्वतराज हिमालयपर पहुँच गये । चारों ओरसे हाथियोंपर बैठे २० पर्वत उनके पास इकट्ठे हो गये ॥ १७ –२० ॥ उसके बाद त्रिलोचन भगवान् शङ्करने पर्वतराजको २१ प्रणाम किया । उसके पश्चात् अन्य पर्वतोंने भी शिवजीको प्रणाम किया जिससे वे प्रसन्न हो गये । नन्दीद्वारा दिखाये २२ गये मार्गसे देवताओं एवं पार्षदोंके साथ वृषकेतु शङ्कर

पृष्ठ 242

वामन पुराण, पृष्ठ 242 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५३

जीमूतकेतुरायात इत्येवं नगरस्त्रियः ।

निजं कर्म परित्यज्य दर्शनव्यापृताभवन् ॥

माल्यार्द्धमन्या चादाय करेणैकेन भामिनी ।

केशपाशं द्वितीयेन शङ्कराभिमुखी गता ॥

अन्याऽलक्तकरागाढ्यं पादं कृत्वाकुलेक्षणा ।

अनलक्तकमेकं हि हरं द्रष्टुमुपागता ॥

एकेनाक्ष्णाञ्जितेनैव श्रुत्वा भीममुपागतम् ।

साञ्जनां च प्रगृह्यान्या शलाकां सुष्ठु धावति ॥

अन्या सरसनं वासः पाणिनादाय सुन्दरी ।

उन्मत्तेवागमन्नग्ना हरदर्शनलालसा ॥

अन्यातिक्रान्तमीशानं श्रुत्वा स्तनभरालसा ।

अनिन्दत रुषा बाला यौवनं स्वं कृशोदरी ॥

इत्थं स नगरस्त्रीणां क्षोभं संजनयन् हरः ।

जगाम वृषभारूढो दिव्यं श्वशुरमन्दिरम् ॥

ततः प्रविष्टं प्रसमीक्ष्य शम्भुं

शैलेन्द्रवेश्मन्यबला ब्रुवन्ति ।

स्थाने तपो दुश्चरमम्बिकाया -चीर्णं महानेष सुरस्तु शम्भुः ॥

स एष येनाङ्गमनङ्गतां कृतं कन्दर्पनाम्नः कुसुमायुधस्य I क्रतोः क्षयी दक्षविनाशकर्ता भगाक्षिहा शूलधरः पिनाकी ॥ नमो नमः शङ्कर शूलपाणे मृगारिचर्माम्बर कालशत्रो । महाहिहाराङ्कितकुण्डलाय नमो नमः पार्वतिवल्लभाय ॥ इत्थं संस्तूयमानः सुरपतिविधृतेनातपत्रेण शम्भुः सिद्धैर्वन्द्यः सयक्षैरहिकृतवलयी चारुभस्मोपलिप्तः अग्रस्थेनाग्रजेन प्रमुदितमनसा विष्णुना चानुगेन वैवाहीं मङ्गलाढ्यां हुतवहमुदितामारुरोहाथ वेदीम् ॥ आयाते त्रिपुरान्तके सहचरैः सार्धं च सप्तर्षिभि-र्व्यग्रोऽभूगिरिराजवेश्मनि जनः काल्याः समालङ्कृतौ व्याकुल्यं समुपागताश्च गिरयः पूजादिना देवताः प्रायो व्याकुलिता भवन्ति सुहृदः कन्याविवाहोत्सुकाः । पर्वतराजके महान् पुरमें प्रविष्ट हुए । जीमूतकेतु शङ्करको २३ आया हुआ जानकर नगरकी स्त्रियाँ ( स्वागतके उल्लास में इतनी विह्वल हो गयीं कि ) अपना काम छोड़कर उन्हें देखने लगीं । एक स्त्री एक हाथमें आधी माला और दूसरे हाथमें अपने केशपाशको पकड़े हुए शङ्करकी २४ ओर दौड़ पड़ी॥२१–२४ ॥ लालसाभरी नेत्रोंवाली अन्य स्त्री एक पैरमें २५ महावर लगाकर तथा दूसरेमें बिना महावर लगाये शङ्करको देखने चली आयी । कोई स्त्री शङ्करको आया सुनकर एक आँख में अञ्जन लगाये और दूसरी २६ आँखमें अञ्जन लगानेके लिये अञ्जनयुक्त सलाई लिये दौड़ पड़ी । शङ्करके दर्शनकी उत्सुकतासे दूसरी सुन्दरी उन्मत्ताकी भाँति करधनीके साथ २७ पहननेके वस्त्रको हाथमें लिये नंगी ही चली आयी । दूसरी कोई महादेवका आना सुनकर स्तनके भारसे अलसायी कृशोदरी बाला रोषसे अपने यौवनकी निन्दा २८ | करने लगी ॥ २५–२८ ॥ इस प्रकार नगरकी महिलाओंको क्षुभित करते हुए २ ९ बैलपर चढ़े शङ्कर अपने श्वशुरके दिव्य महलमें गये । तदनन्तर घरमें प्रविष्ट हुए शम्भुको देखकर घरमें आयी हुई स्त्रियाँ स्पष्ट कहने लगीं कि पार्वतीद्वारा किया गया कठिन तप सर्वथा उचित है; क्योंकि ये शङ्कर महान् ३० देव हैं । ये वही हैं, जिन्होंने कन्दर्प नामके कामदेवके शरीरको भस्म कर दिया । ये ही क्रतुक्षयी, दक्षयज्ञविनाशक, भगाक्षिहन्ता, शूलधर एवं पिनाकी हैं । ( फिर वे उन्हें ३१ बार - बार नमन करने लगीं - ) हे शङ्कर! हे शूलपाणे! व्याघ्रचर्मधारिन्! हे कालशत्रो! हे महान् सर्पोंका हार और कुण्डल धारण करनेवाले पार्वतीवल्लभ! आपको ३२ | बार- बार नमस्कार है ॥ २ ९ -३२ ॥ इस प्रकार संस्तुत तथा इन्द्रके द्वारा धारण । किये छत्रसे युक्त, सिद्धों एवं यक्षोंद्वारा वन्दनीय, सर्पका कंकण पहने, सुन्दर भस्म रमाये, ब्रह्माको ३३ आगे किये हुए एवं विष्णुद्वारा अनुगत शिव । मङ्गलमयी अग्निशोभित विवाह मण्डपकी वेदीपर गये । सहचरों और सप्तर्षियोंके साथ त्रिपुरान्तक ॥ ३४ । शिवके आ जानेपर हिमवान्‌ के घर के लोग

पृष्ठ 243

वामन पुराण, पृष्ठ 243 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५३ ] हिमालय पुत्री उमाका भगवान् शिवके साथ विवाह और बालखिल्योंकी उत्पत्ति २३३ प्रसाध्य देवीं गिरिजां ततः स्त्रियो दुकूलशुक्लाभिवृताङ्गयष्टिकाम् । भ्रात्रा सुनाभेन कृते सा शङ्कराभ्याशमथोपपादिता ॥ ततः शुभे हर्म्यतले हिरण्मये स्थिताः सुराः शङ्करकालिचेष्टितम् । पश्यन्ति देवोऽपि समं कृशाङ्गया लोकानुजुष्टं पदमाससाद ॥ यत्र क्रीडा विचित्राः सुकुसुमतरवो वारिणो विन्दुपातै-र्गन्धाढ्यैर्गन्धचूर्णैः प्रविरलमवनौ गुण्डितौ गुण्डिकायाम् । मुक्तादामैः प्रकामं हरगिरितनया क्रीडनार्थं तदाऽघ्नत् पश्चात् सिन्दूरपुङ्खैरविरतविततैश्चक्रतुः क्ष्मां सुरक्ताम् ॥

एवं क्रीडां हरः कृत्वा समं च गिरिकन्यया ।

आगच्छद् दक्षिणां वेदिमृषिभिः सेवितां दृढाम् ॥

अथाजगाम हिमवान् शुक्लाम्बरधरः शुचिः ।

पवित्रपाणिरादाय मधुपर्कमथोज्ज्वलम् ॥

उपविष्टस्त्रिनेत्रस्तु शाक्रीं दिशमपश्यत ।

सप्तर्षिकांश्च शैलेन्द्रः सूपविष्टोऽवलोकयन् ॥

सुखासीनस्य शर्वस्य कृताञ्जलिपुटो गिरिः ।

प्रोवाच वचनं श्रीमान् धर्मसाधनमात्मनः ॥

हिमवानुवाच

मत्पुत्रीं भगवन् कालीं पौत्रीं च पुलहाग्रजे ।

पितॄणामपि दौहित्रीं प्रतीच्छेमां मयोद्यताम् ॥

पुलस्त्य उवाच

इत्येवमुक्त्वा शैलेन्द्रो हस्तं हस्तेन योजयन् ।

प्रादात् प्रतीच्छ भगवन् इदमुच्चैरुदीरयन् ॥

कालीका शृङ्गार करनेमें एवं आये हुए पर्वत-देवताओंकी पूजा और सत्कार करनेमें व्यस्त हो गये । कन्याके विवाहमें उछाहभरे प्रेमीजन प्रायः व्याकुल हो ३५ ही जाते हैं । फिर तो पार्वतीके दुबले - पतले शरीरको स्त्रियोंने उज्ज्वल रेशमी वस्त्र पहनाकर अलङ्कृत कर दिया एवं भाई सुनाभने वैवाहिक उत्सवके लिये उसे शङ्करके पास पहुँचाया । उसके बाद सोनेके बने महलके अंदर बैठे हुए देवगण शङ्कर और पार्वतीकी विवाह - विधि देखने लगे और महादेवजीने भी दुबले-पतले शरीरवाली पार्वतीके साथ जगत्पूज्य स्थानको ३६ प्राप्त कर लिया ॥ ३३ - ३६ ॥ सुन्दर पुष्पोंवाले वृक्षोंसे सुशोभित भूमिके घेरेमें क्रीडा करते हुए शङ्कर और पार्वतीने एक - दूसरेपर सुगन्धित जलसीकरों ( फुहारों ) और गन्धचूर्णोंकी ३७ लगातार वर्षा की । उसके बाद उन दोनोंने क्रीडा-हेतु एक - दूसरेको मुक्तादाम ( मोतीकी मालाओं ) -से आहरण - क्रीडा करनेके बाद सिन्दूरकी मुट्ठी भर ३८ भरकर विवाह - स्थलको सिन्दूरसे रँग दिया - पृथ्वीपर सिन्दूर - ही - सिन्दूर कर दिया । इस प्रकार शङ्करजी पार्वतीके साथ क्रीडा करनेके पश्चात् ऋषियोंसे सेवित सुदृढ़ ( वैवाहिक मण्डपकी ) दक्षिण वेदीपर आये । ३ ९ उसके बाद पवित्रक पहने तथा श्वेत वस्त्र धारण किये हिमवान् श्वेत- मधुर मधुपर्क लिये हुए आये । बैठे हुए त्रिनेत्र ऐन्द्री ( पूर्व ) दिशाकी ओर देख रहे ४० थे । शैलेन्द्रने सप्तर्षियोंकी ओर देखते हुए भलीभाँति आसन ग्रहण किया । आरामसे आसनपर आसीन शङ्करसे गिरिने हाथ जोड़कर अपने धर्मका साधक ४१ | वचन कहा - ॥ ३७–४१ ॥ हिमवान्ने कहा- भगवन्! मेरे द्वारा दी जा रही पुलहाग्रजकी पौत्री, पितरोंकी दौहित्री एवं मेरी पुत्री ४२ कालीको आप कृपया स्वीकार करें ॥ ४२ ॥

पुलस्त्यजी बोले- यह कहकर शैलेन्द्रने ( शङ्करके ) हाथसे ( पार्वतीके ) हाथको संयोजितकर उच्च स्वरसे यह कहते हुए कि ' हे भगवन्! इसे आप ४३ । स्वीकार करें ' दान दे दिया ॥४३ ॥

पृष्ठ 244

वामन पुराण, पृष्ठ 244 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५३ हर उवाच न मेऽस्ति माता न पिता तथैव न ज्ञातयो वाऽपि च बान्धवाश्च । निराश्रयोऽहं गिरिशृङ्गवासी सुतां प्रतीच्छामि तवाद्रिराज ॥ इत्ये वरदोऽवपीडयत् करं करेणाद्रिकुमारिकायाः । सा चापि संस्पर्शमवाप्य शम्भोः परां मुदं लब्धवती सुरर्षे ॥ तथाधिरूढो वरदोऽथ वेदं

सहाद्रिपुत्र्या मधुपर्कमश्नन् ।

दत्त्वा च लाजान् कमलस्य शुक्लां-स्ततो विरिञ्चो गिरिजामुवाच ॥

कालि पश्यस्व वदनं भर्तुः शशधरप्रभम् ।

समदृष्टिः स्थिरा भूत्वा कुरुष्वाग्नेः प्रदक्षिणम् ॥

ततोऽम्बिका हरमुखे दृष्टे शैत्यमुपागता ।

यथार्करश्मिसंतप्ता प्राप्य वृष्टिमिवावनिः ॥

भूयः प्राह विभोर्वक्त्रमीक्षस्वेति पितामहः ।

लज्जया साऽपि दृष्टेति शनैर्ब्रह्माणमब्रवीत् ॥

समं गिरिजया तेन हुताशस्त्रिः प्रदक्षिणम् ।

कृतो लाजाश्च हविषा समं क्षिप्ता हुताशने ॥

ततो हराङ्घ्रिमालिन्या गृहीतो दायकारणात् ।

किं याचसि च दास्यामि मुञ्चस्वेति हरोऽब्रवीत् ॥

मालिनी शङ्करं प्राह मत्सख्या देहि शङ्कर ।

सौभाग्यं निजगोत्रीयं ततो मोक्षमवाप्स्यसि ॥

अथोवाच महादेवो दत्तं मालिनि मुञ्च माम् ।

सौभाग्यं निजगोत्रीयं योऽस्यास्तं शृणु वच्मि ते ॥

योऽसौ पीताम्बरधरः शङ्खधृङ्मधुसूदनः ।

एतदीयो हि सौभाग्यो दत्तोऽस्मद्गोत्रमेव हि ॥

इत्येवमुक्ते वचने प्रमुमोच वृषध्वजम् ।

मालिनी निजगोत्रस्य शुभचारित्रमालिनी ॥

यदा हरो हि मालिन्या गृहीतश्चरणे शुभे ।

तदा कालीमुखं ब्रह्मा ददर्श शशिनोऽधिकम् ॥

तद् दृष्ट्वा क्षोभमगमच्छुक्रच्युतिमवाप च । तच्छुक्रं बालुकायां च खिलीचक्रे ससाध्वसः शङ्करने कहा - पर्वतराज! मेरे पिता, माता, दायाद या कोई बान्धव नहीं है । मैं गृह - विहीन होकर पर्वतकी ऊँची चोटीपर रहता हूँ । मैं आपकी पुत्रीको अङ्गीकार ४४ करता हूँ । यह कहकर वरदाता शङ्करने पर्वतकी पुत्री पार्वतीके हाथको अपने हाथमें ले लिया । देवर्षे! शङ्करके हाथका स्पर्श प्राप्त कर उसे भी अत्यन्त हर्ष हुआ । इसके बाद मधुपर्कका प्राशन करते हुए वरदायक ४५ शङ्कर पर्वतकी पुत्रीके साथ वेदीपर बैठे । उसके बाद धानका सफेद लावा देकर ब्रह्माने गिरिजासे कहा-काली! पतिके चन्द्रमाके समान मुखको देखो एवं ४६ समदृष्टिमें स्थित होकर अग्निकी प्रदक्षिणा करो । उसके ४७ बाद शङ्करका मुख देखनेपर अम्बिकाको इस प्रकारकी शीतलता प्राप्त हुई जैसी सूर्यकी किरणोंसे सन्तप्त ४८ पृथ्वीको वृष्टि पाकर होती है ॥ ४४–४८ ॥ पितामहने फिर कहा — विभुका मुख देखो । अब ४ ९ उसने भी लज्जापूर्वक धीरेसे ब्रह्मासे कहा- देख लिया । ( इसके बाद ) गिरिजाके साथ उन्होंने अग्रिकी तीन प्रदक्षिणा की एवं अग्निमें हविष्यके साथ लावाकी ५० आहुति दी । तत्पश्चात् मालिनीने दाय ( नेग ) –के लिये शङ्करका पैर पकड़ लिया । शङ्करने कहा- क्या माँगती ५१ हो? मैं दूँगा । पैर छोड़ दो । मालिनीने शङ्करसे कहा— हे शङ्करजी! मेरी सखीको अपने गोत्रका सौभाग्य ५२ दीजिये, तभी छुटकारा मिलेगा ॥ ४ ९ – ५२ ॥ उसके बाद महादेवने कहा- मालिनी! तुम जो ५३ माँगती हो उसे मैंने दे दिया । मुझे छोड़ो । इसका जो गोत्रीय सौभाग्य होगा उसे मैं तुम्हें बतलाता हूँ । तुम सुनो! ये जो पीताम्बर पहनने और शङ्ख धारण ५४ करनेवाले मधुसूदन हैं मेरा गोत्र इनका सौभाग्य ही है; उसे मैंने दे दिया । इस प्रकार शङ्करके कहनेपर अपने ५५ कुलकी शुभ सच्चरित्रताकी माला धारण करनेवाली । मालिनीने शङ्करको छोड़ दिया । जब मालिनीने शङ्करके दोनों चरण पकड़ रखे थे, तब ब्रह्माने कालीके चन्द्रमासे ५६ भी अधिक सुन्दर मुखको देखा ॥५३–५६ ॥ उसको देखकर वे क्षुब्ध हो गये । उनका शुक्र च्युत ॥ ५७ । हो गया । भयवश उन्होंने उस शुक्रको बालुकामें छिपा दिया ।

पृष्ठ 245

वामन पुराण, पृष्ठ 245 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५४ ] भगवान् शिवके लिये मन्दरपर

ततोऽब्रवीद्धरो ब्रह्मन् न द्विजान् हन्तुमर्हसि ।

अमी महर्षयो धन्या बालखिल्याः पितामह ॥

ततो महेशवाक्यान्ते समुत्तस्थुस्तपस्विनः ।

अष्टाशीतिसहस्राणि बालखिल्या इति स्मृताः ॥

ततो विवाहे निर्वृत्ते प्रविष्टः कौतुकं हरः ।

रेमे सहोमया रात्रिं प्रभाते पुनरुत्थितः ॥

ततोऽद्रिपुत्र समवाप्य शम्भुः सुरैः समं भूतगणैश्च हृष्टः । सम्पूजितः पर्वतपार्थिवेन स मन्दरं शीघ्रमुपाजगाम ॥ ततः सुरान् ब्रह्महरीन्द्रमुख्यान्

प्रणम्य सम्पूज्य यथाविभागम् ।

विसर्प्य भूतैः सहितो महीध्र-मध्यावसन्मन्दरमष्टमूर्तिः ॥

विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण और गजाननकी उत्पत्ति २३५ | उसके बाद शङ्कर ने कहा- ब्रह्मन्! ब्राह्मणोंका वध मत ५८ कीजिये । पितामह! ये सभी बालखिल्य महर्षि हैं, जो बड़े ही धन्य हैं । फिर शङ्करके कहनेके बाद अट्ठासी ५ ९ हजार बालखिल्य नामक तपस्वी उठ खड़े हुए । उसके बाद विवाह हो जानेपर शङ्कर कौतुकागार ( कोहवर ) -६० में गये । उन्होंने रात्रिमें पार्वतीके साथ विनोद किया । पुनः प्रातः काल उठे । उसके बाद पार्वतीको प्राप्तकर प्रसन्न हुए शङ्कर पर्वतराजसे पूजित होनेके बाद देवों ६१ एवं भूतगणोंके साथ तुरन्त ही मन्दराचलपर आ गये । उसके बाद अष्टमूर्ति शङ्करने ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र आदि देवताओंका यथोचित पूजन किया तथा उन्हें प्रणाम कर विदा किया । फिर स्वयं अपने भूतगणोंके साथ मन्दर ६२ पर्वतपर रहने लगे ॥ ५७-६२ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें तिरपनवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ५३ ॥

चौवनवाँ अध्याय भगवान् शिवके लिये मन्दरपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण, शिवका यज्ञकर्म करना, पार्वतीकी तपस्यासे ब्रह्माका वर देना, कौशिकीकी स्थापना, शिवके प्राङ्गणमें अग्नि प्रवेश, देवोंकी प्रार्थना आदि और गजाननकी उत्पत्ति पुलस्त्य उवाच

ततो गिरौ वसन् रुद्रः स्वेच्छया विचरन् मुने ।

विश्वकर्माणमाहूय प्रोवाच कुरु मे गृहम् ॥ १

ततश्चकार शर्वस्य गृहं स्वस्तिकलक्षणम् ।

योजनानि चतुःषष्टिः प्रमाणेन हिरण्मयम् ॥ २

दन्ततोरणनिर्व्यूहं मुक्ताजालान्तरं शुभम् ।

शुद्धस्फटिकसोपानं वैडूर्यकृतरूपकम् ॥३

सप्तकक्षं सुविस्तीर्णं सर्वैः समुदितं गुणैः ।

ततो देवपतिश्चक्रे यज्ञं गार्हस्थ्यलक्षणम् ॥ ४

पुलस्त्यजी बोले- मुने! मन्दरगिरिपर रहते हुए और इच्छानुसार भ्रमण करते हुए शङ्करने विश्वकर्माको आवाहित कर कहा - विश्वकर्मन्! मेरे लिये गृह बना दो । उसके बाद विश्वकर्माने शङ्करके लिये चौंसठ योजन विस्तृत स्वर्णनिर्मित तथा स्वस्तिक चिह्नोंसे युक्त गृहका निर्माण किया । उसमें हाथीके दाँतोंके तोरण तथा मोतियोंकी सुन्दर झालरें लगी हुई थीं और वैदूर्यमणिसे जटित शुद्ध - स्फटिककी सीढ़ियाँ थीं । सात कक्षोंवाला वह लम्बा - चौड़ा घर सभी गुणोंसे भरा - पूरा था । घर बन जानेके बाद देवाधिदेवने गृहस्थ आश्रमके उपयुक्त । यज्ञकर्म सम्पन्न किया ॥ १-४ ॥

पृष्ठ 246

वामन पुराण, पृष्ठ 246 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५४

तं पूर्वचरितं मार्गमनुयाति स्म शङ्करः ।

तथा सतस्त्रिनेत्रस्य महान् कालोऽभ्यगान्मुने ॥ ५

रमतः सह पार्वत्या धर्मापेक्षी जगत्पतिः ।

ततः कदाचिन्नर्मार्थं कालीत्युक्ता भवेन हि ॥ ६

पार्वती मन्युनाविष्टा संरोहतीषुणा विद्धं वाचा दुरुक्तं बीभत्सं वाक्सायका तैराहतः न तान् विमुञ्चेत हि तमद्य धर्मं शङ्करं वाक्यमब्रवीत् ।

वनं परशुना हतम् ।

न प्ररोहति वाक्क्षतम् ॥ ७

वदनान्निष्पतन्ति

शोचति रात्र्यहानि ।

पण्डितो जन-वितथं त्वया कृतम् ॥ ८

तस्माद् व्रजामि देवेश तपस्तप्तुमनुत्तमम् ।

तथा यतिष्ये न यथा भवान् कालीति वक्ष्यति ॥ ९

इत्येवमुक्त्वा गिरिजा प्रणम्य च महेश्वरम् ।

अनुज्ञाता त्रिनेत्रेण दिवमेवोत्पपात ह ॥१०

समुत्पत्य च वेगेन हिमाद्रिशिखरं शिवम् ।

टङ्कच्छिन्नं प्रयत्नेन विधात्रा निर्मितं यथा ॥ ११

ततोऽवतीर्य सस्मार जयां च विजयां तथा ।

जयन्तीं च महापुण्यां चतुर्थीमपराजिताम् ॥ १२

ताः संस्मृताः समाजग्मुः कालीं द्रष्टुं हि देवताः ।

अनुज्ञातास्तथा देव्या शुश्रूषां चक्रिरे शुभाः ॥ १३

ततस्तपसि पार्वत्यां स्थितायां हिमवद्वनात् ।

समाजगाम तं देशं व्याघ्रो दंष्ट्रानखायुधः ॥ १४

एकपादस्थितायां तु देव्यां व्याघ्रस्त्वचिन्तयत् ।

यदा पतिष्यते चेयं तदादास्यामि वै अहम् ॥ १५

इत्येवं चिन्तयन्नेव दत्तदृष्टिर्मृगाधिपः ।

पश्यमानस्तु वदनमेकदृष्टिरजायत ॥ १६

ततो वर्षशतं देवी गृणन्ती ब्रह्मणः पदम् ।

तपोऽतप्यत् ततोऽभ्यागाद् ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ॥ १७

शङ्करभगवान् पहलेके श्रेष्ठ जनोंद्वारा आचरित ( धर्म्य ) पथका अनुसरण करने लगे । मुने! त्रिनेत्रके इस प्रकार रहते हुए बहुत समय बीत गया । पार्वतीके साथ धर्मके अनुसार व्यवहार करते हुए जगत्स्वामी शङ्करने किसी समय विनोदमें गिरिजाको ' काली ' कह दिया । क्रोधसे भरकर पार्वतीने शङ्करसे कहा - ( देखिये प्रभु! ) बाणसे बिंधा हुआ घाव भर जाता है और कुल्हाड़ी से काटा हुआ वन पुनः हरा - भरा हो जाता है; किंतु वाणीसे किया गया दोषपूर्ण तथा बीभत्स घाव नहीं भरता । मुखसे निकले हुए वाग्बाणोंसे घायल प्राणी दिन - रात चिन्ता करते रहते हैं; अतः पण्डितजनोंको उन्हें ( कुवाच्य -वाक्य - बाणोंको ) नहीं प्रयुक्त करना चाहिये । आज आपने उस वाङ्मयधर्मको व्यर्थ कर दिया ॥ ५-८ ॥ देवेश्वर! इसलिये मैं सर्वोत्तम तपस्या करने जा रही हूँ । मैं कठोर परिश्रम करके ऐसा उपाय करूँगी जिससे आप फिर मुझे ' काली ' - ऐसा न कहेंगे । इस प्रकार कहनेके बाद हिमतनया ( पार्वती ) ने शङ्करको प्रणाम किया एवं उनसे आदेश लेकर आकाशमें चली गयीं और वे उड़कर मङ्गलमय हिमालयकी चोटीपर पहुँचीं । वह हिमालयकी चोटी ऐसी थी जैसे विधाताने प्रयत्नपूर्वक टाँकीसे काटकर निर्माण किया हो । ( आकाशसे पर्वतपर ) उतरकर ( उन्होंने ) जया, विजया, जयन्ती तथा । चौथी महापुण्या अपराजिताका स्मरण किया ॥ ९ –१२ ॥ ( पार्वती ) स्मरण करते ही वे ( आहूत ) देवियाँ कालीको देखनेके लिये आ गयीं । ( और ) वे कल्याणकारिणी सखियाँ देवीकी आज्ञा पाकर उनकी सेवा करने लगीं । उसके बाद पार्वतीके तपस्यामें लग जानेपर हिमालयके वनसे आयुधके काममें आनेवाले दाँतों और नखोंके आयुधवाला एक बाघ उस स्थानपर आया । पार्वतीको एक पैरपर खड़ी देखकर बाघने सोचा कि जब यह गिरेगी तो मैं अवश्य ही इसे पा जाऊँगा । इस प्रकार सोचता हुआ वह मृगोंका स्वामी पार्वतीके मुखको एकटक देखने लगा ॥ १३ - १६ ॥ उसके बाद सौ वर्षोंतक ब्रह्ममन्त्र का जाप करती हुई देवीने तपस्या की । तब स्वर्ग, पृथ्वी तथा पातालके । स्वामी ब्रह्मा उपस्थित हुए । ब्रह्माने देवीसे कहा—

पृष्ठ 247

वामन पुराण, पृष्ठ 247 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५४ ] भगवान् शिवके लिये मन्दरपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण और गजाननकी उत्पत्ति २३७

पितामहस्ततोवाच देवीं प्रीतोऽस्मि शाश्वते ।

तपसा धूतपापाऽसि वरं वृणु यथेप्सितम् ॥

अथोवाच वचः काली व्याघ्रस्य कमलोद्भव ।

वरदो भव तेनाहं यास्ये प्रीतिमनुत्तमाम् ॥

ततः प्रादाद् वरं ब्रह्मा व्याघ्रस्याद्भुतकर्मणः ।

गाणपत्यं विभौ भक्तिमजेयत्वं च धर्मिताम् ॥

वरं व्याघ्राय दत्त्वैवं शिवकान्तामथाऽब्रवीत् । वृणीष्व वरमव्यग्रा वरं दास्ये तवाऽम्बिके ।

ततो वरं गिरिसुता प्राह देवी पितामहम् ।

वरः प्रदीयतां मह्यं वर्णं कनकसंनिभम् ॥

तथेत्युक्त्वा गतो ब्रह्मा पार्वती चाभवत् ततः ।

कोशं कृष्णं परित्यज्य पद्मकिञ्जल्कसन्निभा ॥

तस्मात् कोशाच्च संजाता भूयः कात्यायनी मुने ।

तामभ्येत्य सहस्त्राक्षः प्रतिजग्राह दक्षिणाम् ।

प्रोवाच गिरिजां देवो वाक्यं स्वार्थाय वासवः ॥

इन्द्र उवाच

इयं प्रदीयतां मह्यं भगिनी मेऽस्तु कौशिकी ।

त्वत्कोशसम्भवा चेयं कौशिकी कौशिकोऽप्यहम् ॥

तां प्रादादिति संश्रुत्य कौशिकीं रूपसंयुताम् ।

सहस्राक्षोऽपि तां गृह्य विन्ध्यं वेगाज्जगाम च ॥

तत्र गत्वा त्वथोवाच तिष्ठस्वात्र महाबले ।

पूज्यमाना सुरैर्नाम्ना ख्याता त्वं विन्ध्यवासिनी ॥

तत्र स्थाप्य हरिर्देवीं दत्त्वा सिंहं च वाहनम् ।

भवामरारिहन्त्रीत्युक्त्वा स्वर्गमुपागमत् ॥

उमाऽपि तं वरं लब्ध्वा मन्दरं पुनरेत्य च ।

प्रणम्य च महेशानं स्थिता सविनयं मुने ॥

ततोऽमरगुरुः श्रीमान् पार्वत्या सहितोऽव्ययः ।

तस्थौ वर्षसहस्त्रं हि महामोहनके मुने ॥

महामोहस्थिते रुद्रे भुवनाश्चेलुरुद्धताः ।

चक्षुभुः सागराः सप्त देवाश्च भयमागमन् ॥

सनातनि! मैं प्रसन्न हूँ । तुम तपस्या करके निष्पाप हो १८ गयी हो । इच्छानुकूल वर माँगो । इसके बाद कालीने कहा - हे कमलजन्मा ( ब्रह्माजी )! इस व्याघ्रको आप १ ९ वर दें । इससे मैं उत्तम सुख प्राप्त करूँगी । तब ब्रह्माजीने उस अलौकिक कर्म करनेवाले व्याघ्रको गणनायक हो जाने, शङ्करकी भक्ति प्राप्त करने एवं किसीसे न जीते २० जाने और धार्मिक हो जानेका वर दिया ॥ १७ – २० ॥ इस प्रकार व्याघ्रको वर देकर ( उन्होंने ) शिवकान्ता २१ ( पार्वती ) से कहा - अम्बिके! तुम ( भी ) शान्त चित्तसे वर माँगो । मैं तुम्हें ( भी ) वर दूँगा । उसके बाद गिरिनन्दिनी पार्वतीदेवीने पितामहसे कहा- ब्रह्मन्! मुझे २२ यही वर दीजिये कि मेरा वर्ण सुवर्णके समान हो जाय । ब्रह्मा ' ऐसा ही हो ' कहकर चले गये । पार्वती भी २३ अपने शरीरका कालापन त्यागकर कमलके केसरके समान हो गयीं । मुने! उस कृष्ण कोशसे फिर कात्यायनी उत्पन्न हुई । हजार आँखोंवाले इन्द्रने उनके पास जाकर दक्षिणा ग्रहण की और अपने लिये २४ गिरिजासे यह वचन कहा- ॥ २१-२४ ॥ इन्द्र ने कहा- आप इसे मेरे लिये दे दें । यह कौशिकी मेरी बहन बनेगी । आपके कोशसे उत्पन्न २५ होनेके कारण यह ' कौशिकी ' हुई और मैं भी कौशिक हुआ । उसे मैंने दे दिया - इस ( प्रतिज्ञा - वचन ) -को सुननेके बाद उस रूपवती कौशिकीको लेकर देवराज २६ इन्द्र शीघ्रतापूर्वक विन्ध्यपर्वतपर चले गये । इसके बाद वहाँ जाकर ( उन्होंने उससे ) कहा - महाबले! तुम यहाँ रहो । देवताओंद्वारा आराधित होती हुई तुम ' विन्ध्यवासिनी ' २७ नामसे प्रसिद्ध होगी । इन्द्रने देवीको वहाँ स्थापितकर उनके वाहनके लिये ( उन्हें ) सिंह दे दिया और तुम देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाली बनो - ऐसा कहकर २८ | वे स्वर्ग चले गये ॥ २५–२८ ॥ मुने! उमादेवी भी उस वरको प्राप्त करके मन्दर-२ ९ पर्वतपर चली गयीं और महेशको प्रणाम कर विनीतभावसे रहने लगीं । मुने! उसके पश्चात् पार्वतीके साथ श्रीमान्, अव्यय देवगुरु एक हजार वर्षोंतक महामोहनक ३० ( सुरतलीलामें ) स्थित रहे । रुद्रदेवके महामोहमें स्थित होनेपर समस्त भुवन क्षुब्ध होकर विचलित हो गये । सातों ३१ । सागर खलबला उठे और देवगण भयभीत हो गये ।

पृष्ठ 248

वामन पुराण, पृष्ठ 248 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३८

ततः सुराः सहेन्द्रेण ब्रह्मणः सदनं गताः ।

प्रणम्योचुर्महेशानं जगत् क्षुब्धं तु किं त्विदम् ॥

तानुवाच भवो नूनं महामोहनके स्थितः ।

तेनाक्रान्तास्त्विमे लोका जग्मुः क्षोभं दुरत्ययम् ॥

इत्युक्त्वा सोऽभवत् तूष्णीं ततोऽप्यूचुः सुरा हरिम् ।

आगच्छ शक्र गच्छामो यावत् तन्न समाप्यते ॥

समाप्ते मोहने बालो यः समुत्पत्स्यते ऽव्ययः ।

स नूनं देवराजस्य पदमैन्द्रं हरिष्यति ॥

ततोऽमराणां वचनाद् विवेको बलघातिनः ।

भयाज्ज्ञानं ततो नष्टं भाविकर्मप्रचोदनात् ॥

ततः शक्रः सुरैः सार्धं वह्निना च सहस्रदृक् । जगाम मन्दरगिरिं तच्छृङ्गे न्यविशत्ततः

अशक्ताः सर्व एवैते प्रवेष्टुं तद्भवाजिरम् ।

चिन्तयित्वा तु सुचिरं पावकं ते व्यसर्जयन् ॥

स चाभ्येत्य सुरश्रेष्ठो दृष्ट्वा द्वारे च नन्दिनम् ।

दुष्प्रवेशं च तं मत्वा चिन्तां वह्निः परां गतः ॥

स तु चिन्तार्णवे मग्नः प्रापश्यच्छम्भुसद्मनः ।

निष्क्रामन्तीं महापङ्क्ति हंसानां विमलां तथा ॥

असावुपाय इत्युक्त्वा हंसरूपो हुताशनः ।

वञ्चयित्वा प्रतीहारं प्रविवेश हराजिरम् ॥

प्रविश्य सूक्ष्ममूर्तिश्च शिरोदेशे कपर्दिनः । प्राह प्रहस्य गम्भीरं देवा द्वारि स्थिता इति तच्छ्रुत्वा सहसोत्थाय परित्यज्य गिरेः सुताम् । विनिष्क्रान्तोऽजिराच्छर्वो वह्निना सह नारद विनिष्क्रान्ते सुरपतौ देवा मुदितमानसाः । शिरोभिरवनीं जग्मुः सेन्द्रार्कशशिपावकाः ततः प्रीत्या सुरानाह वदध्वं कार्यमाशु मे । प्रणामावनतानां वो दास्येऽहं वरमुत्तमम् श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५४ तब देवतालोग इन्द्रके साथ ब्रह्मलोक गये और महेशान ( ब्रह्मा ) को प्रणाम कर बोले- यह जगत् क्यों अशान्त ३२ हो गया है - यह क्या बात है? ॥२ ९ -३२ ॥ ( ब्रह्माने ) उन देवताओंसे कहा - निश्चय ही महादेव महामोहनक ( सुरतलीला ) - में स्थित हैं । उन्हींसे आक्रान्त ३३ होनेके कारण यह सारा जगत् अत्यन्त क्षुब्ध हो रहा है । इतना कहकर वे चुप हो गये । तब देवताओंने इन्द्रसे ३४ कहा - शक्र! जबतक वह ( महामोहनक ) समाप्त नहीं हो जाता, तभीतक हमलोग उन ( महेश्वर ) - के पास चलें । मोह समाप्त हो जानेपर उत्पन्न होनेवाला ३५ अविनाशी बालक निश्चय ही देवराजके ऐन्द्रपदका हरण कर लेगा । उसके बाद भवितव्यतावश देवताओंके वचनसे बलघाती ( इन्द्र ) का विवेक एवं भयके कारण ३६ । ज्ञान ( भी ) नष्ट हो गया ॥ ३३–३६ ॥ तब हजार आँखवाले इन्द्र अग्नि और देवताओंके साथ मन्दरपर्वतपर गये एवं उस पर्वतकी ऊँची चोटीपर ॥ ३७ बैठ गये; परंतु वे सभी महादेवके भवनमें प्रवेश न पा सके । अधिक समयतक आपसमें विचार - विमर्श कर उन ३८ लोगोंने अग्निदेवको ( उनके पास ) भेजा । सुरश्रेष्ठ अग्निदेव वहाँ गये और द्वारपर नन्दीको देखकर एवं वहाँ प्रवेश ३ ९ पाना कठिन समझकर चिन्ता - सागरमें डूब गये । शोक-सागरमें डूबे हुए उन्होंने शम्भुके भवनसे निकल रही ४० हंसोंकी विमल लम्बी कतार देखी ॥ ३७ - ४० ॥ यही उपाय है - ऐसा कहकर वे अग्निदेव ४१ द्वारपालको भुलावा देकर महादेवके गृहमें हंसरूपमें प्रविष्ट हो गये । प्रवेश करनेके पश्चात् सूक्ष्म शरीर धारण करनेवाले अग्निदेवने महादेवके सिरके पास ॥ ४२ हँसते हुए गम्भीर स्वरमें कहा - ( प्रभो! ) देवतालोग दरवाजेपर खड़े हैं । ( पुलस्त्यजी बोले ) नारदजी! महादेवजी उस बातको सुनकर उसी समय सहसा उठे और हिमालयकी कन्याको छोड़कर अग्निके साथ । ४३ आँगनसे निकल आये । सुरपति शङ्करके निकल | जानेपर इन्द्रसहित चन्द्र, सूर्य और अग्रि आदि सभी देवताओंने हर्षित मनवाले होकर पृथ्वीपर सिर रखकर ॥ ४४ उन्हें प्रणाम किया । उसके बाद ( भगवान् महादेवने ) प्रेमपूर्वक देवताओंसे कहा- देवताओ! आपलोग मुझे शीघ्र अपना कार्य बतायें । मैं नम्रतापूर्वक प्रणाम ॥ ४५ । करनेवाले आपलोगोंको उत्तम वर दूँगा ॥४१–४५ ॥

पृष्ठ 249

वामन पुराण, पृष्ठ 249 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५४ ] भगवान् शिवके लिये मन्दरपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण और गजाननकी उत्पत्ति २३ ९ देवा ऊचुः

यदि तुष्टोऽसि देवानां वरं दातुमिहेच्छसि ।

तदिदं त्यज्यतां तावन्महामैथुनमीश्वर ॥

ईश्वर उवाच

एवं भवतु संत्यक्तो मया भावोऽमरोत्तमाः ।

ममेदं तेज उद्रिक्तं कश्चिद् देवः प्रतीच्छतु ॥

पुलस्त्य उवाच

इत्युक्ताः शम्भुना देवाः सेन्द्रचन्द्रदिवाकराः ।

असीदन्त यथा मग्नाः पङ्के वृन्दारका इव ॥

सीदत्सु दैवतेष्वेवं हुताशोऽभ्येत्य शङ्करम् ।

प्रोवाच मुञ्च तेजस्त्वं प्रतीच्छाम्येष शङ्कर ॥

ततो मुमोच भगवांस्तद्रेतः स्कन्नमेव तु ।

जलं तृषान्ते वै यद्वत् तैलपानं पिपासितः ॥

ततः पीते तेजसि वै शार्वे देवेन वह्निना ।

स्वस्थाः सुराः समामन्त्र्य हरं जग्मुस्त्रिविष्टपम् ॥

सम्प्रयातेषु देवेषु हरोऽपि निजमन्दिरम् ।

समभ्येत्य महादेवीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

देवि देवैरिहाभ्येत्य यत्नात् प्रेष्य हुताशनम् ।

नीतः प्रोक्तो निषिद्धस्तु पुत्रोत्पत्तिं तवोदरात् ॥

साऽपि भर्तुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धा रक्तान्तलोचना ।

शशाप दैवतान् सर्वान् नष्टपुत्रोद्भवा शिवा ॥

यस्मान्नेच्छन्ति ते दुष्टा मम पुत्रमथौरसम् ।

तस्मात् ते न जनिष्यन्ति स्वासु योषित्सु पुत्रकान् ॥

एवं शप्त्वा सुरान् गौरी शौचशालामुपागमत् ।

आहूय मालिनीं स्त्रातुं मतिं चक्रे तपोधना ॥

मालिनी सुरभिं गृह्य श्लक्ष्णमुद्वर्तनं शुभा ।

देव्यङ्गमुद्वर्तयते कराभ्यां कनकप्रभम् ।

तत्स्वेदं पार्वती चैव मेने कीदृग्गुणेन हि ॥

मालिनी तूर्णमगमद् गृहं स्नानस्य कारणात् ।

तस्यां गतायां शैलेयी मलाच्चक्रे गजाननम् ॥

देवताओंने कहा - ईश्वर! यदि आप प्रसन्न हैं और हम देवताओंको वर देना चाहते हैं तो आप इस ४६ महासुरतलीलाका परित्याग कर दें ॥ ४६ ॥

ईश्वरने कहा- देवश्रेष्ठो! ऐसा ही होगा । मैंने आसक्ति छोड़ दी । किंतु कोई देवता मेरे इस बढ़े हुए ४७ तेज ( शुक्र ) - को ग्रहण करे ॥ ४७ ॥

पुलस्त्यजी बोले- शम्भुके इस प्रकार कहनेपर ( प्रकृत समस्यासे ) इन्द्रके साथ चन्द्रमा एवं सूर्य आदि ४८ देवता कीचड़में फँसे हुए हाथीके समान दुखी हो गये । देवताओंके इस प्रकार दुखी हो जानेपर अग्निने ( साहस कर ) शङ्करके पास जाकर कहा - शङ्कर! आप ( अपने ) ४ ९ तेजको छोड़ें - बाहर करें । मैं उसे ग्रहण करूँगा । उसके बाद भगवान्ने ( तेजको ) छोड़ दिया और उस त्यक्त रेतस्को जैसे जलका प्यासा व्यक्ति तेल पी जाता है, ५० अग्निदेवने उसी प्रकार ( उसे ) पी लिया । अग्निदेवद्वारा शङ्करके तेजको इस प्रकार पी लिये जानेपर देवतालोग स्वस्थ हो गये और महादेवसे अनुमति लेकर स्वर्गमें ५१ लौट गये ॥ ४८-५१ ॥ देवताओंके स्वर्ग चले जानेपर महादेवने भी अपने ५२ मन्दिरमें जाकर महादेवीसे यह वचन कहा - देवि! | देवोंने यहाँ आकर युक्तिसे अग्निको मेरे निकट भेजकर ५३ मुझे बुलाया और तुम्हारी कोखसे पुत्र न जननेके लिये कहा । पुत्र न जननेकी बात पतिसे सुनकर क्रोधसे शिवाकी आँखें लाल हो गयीं और ( उन्होंने ) समस्त ५४ देवताओंको शाप दे दिया; यतः वे दुष्ट मेरे उदरसे पुत्रकी उत्पत्ति नहीं चाहते; अतः वे भी अपनी पत्नियोंसे ५५ पुत्र नहीं उत्पन्न करेंगे ॥ ५२-५५ ॥ इस तरह देवताओंको शाप देकर तपोधना गौरी ५६ शुद्धिशालामें गयीं और मालिनीको बुलाकर स्नान करनेका विचार किया । सुन्दरी मालिनी सुगन्धयुक्त मुलायम उबटन लेकर देवीके सोने - जैसे कान्तिवाले शरीरमें ( उसे ) दोनों हाथोंसे लगाने लगी । ( उबटन लगाते समय पसीनेसे मिला उबटनका मैल देखकर ) ५७ पार्वतीजी ( अपने मनमें ) विचार करने लगीं कि ( देखूँ कि ) इस स्वेदमें क्या गुण है । मालिनी स्नान ( कराने ) -के लिये शीघ्र स्नानगृह ( पहले ) चली गयी । उसके चले ५८ । जानेपर शैलपुत्रीने ( उस ) मैलसे गजवदनको बनाया ।

पृष्ठ 250

वामन पुराण, पृष्ठ 250 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४०

चतुर्भुजं पीनवक्षं पुरुषं लक्षणान्वितम् ।

कृत्वोत्ससर्ज भूम्यां च स्थिता भद्रासने पुनः ॥

मालिनी तच्छिरः स्नानं ददौ विहसती तदा ।

ईषद्धासामुमा दृष्ट्वा मालिनीं प्राह नारद ॥

किमर्थं भीरु शनकैर्हससि त्वमतीव च ।

साऽथोवाच हसाम्येवं भवत्यास्तनयः किल ॥

भविष्यतीति देवेन प्रोक्तो नन्दी गणाधिपः ।

तच्छ्रुत्वा मम हासोऽयं संजातोऽद्य कृशोदरि ॥

यस्माद् देवैः पुत्रकामः शङ्करो विनिवारितः ।

एतच्छ्रुत्वा वचो देवी सस्नौ तत्र विधानतः ॥

स्नात्वा शङ्करं भक्त्या समभ्यागाद् गृहं प्रति ।

ततः शम्भुः समागत्य तस्मिन् भद्रासने त्वपि ॥

स्नातस्तस्य ततोऽधस्तात् स्थितः स मलपूरुषः ।

उमास्वेदं भवस्वेदं जलभूतिसमन्वितम् ॥

तत्सम्पर्कात् समुत्तस्थौ फूत्कृत्य करमुत्तमम् ।

अपत्यं हि विदित्वा च प्रीतिमान् भुवनेश्वरः ॥

तं चादाय हरो नन्दिमुवाच भगनेत्रहा ।

रुद्रः स्नात्वार्च्य देवादीन् वाग्भिरद्भिः पितॄनपि ॥

जप्त्वा सहस्त्रनामानमुमापार्श्वमुपागतः समेत्य देवीं विहसन् शङ्करः शूलधृग् वचः

प्राह त्वं पश्य शैलेयि स्वसुतं गुणसंयुतम् ।

इत्युक्ता पर्वतसुता समेत्यापश्यदद्भुतम् ॥

यत्तदङ्गमलाद्दिव्यं कृतं गजमुखं नरम् । ततः प्रीता गिरिसुता तं पुत्रं परिषष्वजे मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय ततः शर्वोऽब्रवीदुमाम् नायकेन विना देवि तव भूतोऽपि पुत्रकः यस्माज्जातस्ततो नाम्ना भविष्यति विनायकः श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५४ चार भुजावाले, चौड़ी छातीवाले, सुन्दर लक्षणोंसे युक्त पुरुषको बनाकर उसे भूमिपर रख दिया और वे स्वयं ५ ९ पुनः उत्तम आसनपर बैठ गय॥५६–५९ ॥ उस समय मालिनीने हँसते हुए देवीको सिरसे ६० स्नान कराया । नारदजी! मालिनीको मुस्कराते हुए | देखकर देवीने कहा- भीरु! तुम धीरे - धीरे इतना क्यों ६१ हँस रही हो? मालिनीने कहा- मैं इसलिये हँस रही हूँ कि आपको ( अवश्य ) पुत्र होगा, ऐसा महादेवने गणपति नन्दीसे कहा था । कृशोदरि! उसे सुनकर ६२ ( स्मरण कर ) आज मुझे हँसी आ गयी है; क्योंकि देवताओंने शङ्करको पुत्रके लिये इच्छा करनेसे रोक दिया है । इस बातको सुनकर देवीने ( फिर ) वहाँ ६३ विधिपूर्वक स्नान किया ॥ ६०-६३ ॥ स्नान करनेके बाद भक्तिसे शङ्करकी अर्चना कर ६४ देवी घरकी ओर चलीं । उसके बाद महादेवने भी आकर उसी पवित्र आसनपर स्नान किया । उसी आसनके नीचे वह मैलसे बनाया पुरुष पड़ा था । ६५ उमाके स्वेद एवं जल तथा भस्मसे युक्त शङ्करके स्वेदका सम्मिश्रण होनेसे वह उत्तम शुण्डसे फूत्कार करते हुए उठा । उसे अपना पुत्र जानकर भुवनेश्वर ६६ प्रसन्न हो गये । भगनेत्रको नष्ट करनेवाले महादेवने उसे लेकर नन्दीसे कहा – ( यह मेरा पुत्र है ) । स्नान करनेके बाद शिव स्तुतियोंसे देवताओंकी तथा जलसे ६७ ( नित्य ) पितरोंकी भी अर्चना की॥६४–६७ ॥ । वे सहस्रनामका जप कर उमाके निकट गये । ॥ ६८ देवीके निकट जाकर शूल धारण करनेवाले शङ्करने हँसते हुए यह वचन कहा - शैलजे! तुम अपने गुणवान् पुत्रको देखो । इस प्रकार कहे जानेपर पार्वतीने जाकर ६ ९ यह आश्चर्य देखा कि उनके शरीरके मलसे अलौकिक सुन्दर हाथीके मुखवाला पुरुष हो गया है । उसके बाद ॥ ७०| गिरिजाने प्रसन्नतापूर्वक उस पुत्रको आलिङ्गित किया ॥ उसके सिरको सूँघकर शम्भुने उमासे कहा- देवि! ॥ ७१ तुम्हारा यह पुत्र बिना नायकके उत्पन्न हुआ है, अतः । इसका नाम ' विनायक ' होगा । यह देवादिकोंके सहस्रों

एष विघ्नसहस्राणि सुरादीनां हरिष्यति ॥ ७२ । विघ्नोंका हरण करेगा॥६८–७२ ॥