वामन पुराण — पृष्ठ 271–280

वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 271–280

पृष्ठ 271

वामन पुराण, पृष्ठ 271 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५७ ] कार्तिकेयका जन्म, उनके छः

सुप्रसादं सुवेणुश्च जिष्णुमोघवती ददौ ।

यज्ञबाहुं विशाला च सरस्वत्यो ददुर्गणान् ॥

कुटिला तनयस्यादाद् दश शक्रबलान् गणान् ।

करालं सितकेशं च कृष्णकेशं जटाधरम् ॥

मेघनादं चतुर्दंष्ट्रं विद्युज्जिह्वं दशाननम् ।

सोमाप्यायनमेवोग्रं देवयाजिनमेव च ॥

हंसास्यं कुण्डजठरं बहुग्रीवं हयाननम् । कूर्मग्रीवं च पञ्चैतान् ददुः पुत्राय कृत्तिकाः स्थाणुजङ्खं कुम्भवक्त्रं लोहजङ्खं महाननम् । पिण्डाकारं च पञ्चैतान् ददुः स्कन्दाय चर्षयः नागजिह्वं चन्द्रभासं पाणिकूर्मं शशीक्षकम् । चाषवक्त्रं च जम्बूकं ददौ तीर्थः पृथूदकः

चक्रतीर्थं सुचक्राक्षं मकराक्षं गयाशिरः ।

गणं पञ्चशिखं नाम ददौ कनखलः स्वकम् ॥

बन्धुदत्तं वाजिशिरो बाहुशालं च पुष्करम् । सर्वोजसं माहिषकं मानसः पिङ्गलं यथा

रुद्रमौशनसः प्रादात् ततोऽन्ये मातरो ददुः ।

वसुदामां सोमतीर्थः प्रभासो नन्दिनीमपि ॥

इन्द्रतीर्थं विशोकां च उदपानो घनस्वनाम् । सप्तसारस्वतः प्रादान्मातरश्चतुरोद्भुताः

गीतप्रियां माधवीं च तीर्थनेमिं स्मिताननाम् ।

एकचूडां नागतीर्थः कुरुक्षेत्रं पलासदाम् ॥

ब्रह्मयोनिश्चण्डशिलां भद्रकालीं त्रिविष्टपः । चौण्ड भैण्ड योगभैण्डीं प्रादाच्चरणपावनः

सोपानीयां मही प्रादाच्छालिकां मनसो ह्रदः ।

शतघण्टां शतानन्दां तथोलूखलमेखलाम् ॥

पद्मावतीं माधवीं च ददौ बदरिकाश्रमः ।

सुषमामेकचूडां च देवीं धमधमां तथा ॥

उत्क्राथनीं वेदमित्रां केदारो मातरो ददौ ।

सुनक्षत्रां कलां च सुप्रभातां सुमङ्गलाम् ॥

देवमित्रां चित्रसेनां ददौ रुद्रमहालयः ।

कोटरामूर्ध्ववेणीं च श्रीमतीं बहुपुत्रिकाम् ॥

पलितां कमलाक्षीं च प्रयागो मातरो ददौ ।

सूपलां मधुकुम्भां च ख्यातिं दहदहां पराम् ॥

प्रादात् खटकटां चान्यां सर्वपापविमोचनः ।

संतानिकां विकलिकां क्रमश्चत्वरवासिनीम् ॥

मुख और चतुर्मूर्ति होनेका हेतु, उनका दण्डादिका पाना २६१ सुवेणुने सुप्रसादको और ओघवतीने जिष्णुको ८३ प्रदान किया । विशालाने यज्ञबाहुको दिया । इस प्रकार इन सरस्वती आदि नदियोंने अनेक गणोंको दिया । ८४ कुटिलाने अपने पुत्र ( उन ) -को कराल, सितकेश, कृष्णकेश, जटाधर, मेघनाद, चतुर्दंष्ट्र, विद्युज्जिह्व, दशानन, सोमाप्यायन एवं उग्र देवयाजी नामके दस ८५ गणोंको दिया । कृत्तिकाओंने अपने पुत्रको हंसास्य, कुण्डजठर, बहुग्रीव, हयानन तथा कूर्मग्रीव - इन पाँच ॥ ८६ अनुचरोंको प्रदान किया ॥ ८३–८६ ॥ ऋषियोंने स्कन्दको स्थाणुजङ्घ, कुम्भवक्त्र, लोहजङ्घ, ॥ ८७ महानन और पिण्डाकार - इन पाँच अनुचरोंको दिया । पृथूदक तीर्थने नागजिह्व, चन्द्रभास, पाणिकूर्म, शशीक्षक, ॥ ८८ चाषवक्त्र तथा जम्बूक नामके अनुचरोंको दिया गयाशिरने चक्रतीर्थ, सुचक्राक्ष तथा मकराक्षको और कनखलने ८ ९ पञ्चशिख नामके अपने गणोंको दिया । वाजिशिरने बन्धुदत्त, पुष्कर और बाहुशालको तथा मानसने सर्वौजस, ॥ ९ ० माहिषक और पिङ्गलको दिया ॥ ८७ – ९ ० ॥ औशनसने रुद्रको प्रदान किया तथा अन्योंने ९ १ मातृकाओंको दिया । सोमतीर्थने वसुदामाको और प्रभासने नन्दिनीको तथा उदपानने इन्द्रतीर्थ, विशोका और घनस्वनाको अर्पित किया । सप्तसारस्वतने गीतप्रिया, ॥ ९ २ माधवी, तीर्थनेमि एवं स्मितानना नामकी चार अद्भुत मातृकाओंको प्रदान किया । ९ ३ और पलासदाको दिया । त्रिविष्टपने भद्रकालीको । ९ ४ भैण्डी तथा योगभैण्डीको महीने सोपानीयाको, ९ ५ बदरिकाश्रमने शतघण्टा, पद्मावती और माधवीको नागतीर्थने एकचूडा, कुरुक्षेत्र ब्रह्मयोनिने चण्डशिलाको, तथा चरणपावनने चौण्डी, दिया ॥ ९ १ - ९ ४ ॥ मानसहृदने शालिकाको एवं शतानन्दा, उलूखलमेखला, प्रदान किया । केदारतीर्थने ९ ६ सुषमा, एकचूडा, धमधमादेवी, उत्क्राथनी तथा वेदमित्रा नामक मातृकाओंको दिया । रुद्रमहालयने सुनक्षत्रा, ९ ७ कद्रूला, सुप्रभाता, सुमङ्गला, देवमित्रा और चित्रसेनाको दिया । प्रयागने कोटरा, ऊर्ध्ववेणी, श्रीमती, बहुपुत्रिका, ९ ८ पलिता तथा कमलाक्षी नामकी मातृकाओंको अर्पित किया । सर्वपापविमोचनने सूपला मधुकुम्भा, ख्याति, ९९ दहदहा, परा और खटकटाको समर्पित किया । क्रमने सन्तानिका, विकलिका और चत्वरवासिनीको प्रदान १०० | किया ॥ ९५–१०० ॥

पृष्ठ 272

वामन पुराण, पृष्ठ 272 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६२ जलेश्वरीं कुक्कुटिकां सुदामां लोहमेखलाम् ।

वपुष्मत्युल्मुकाक्षी च कोकनामा महाशनी ।

रौद्रा कर्कटिका तुण्डा श्वेततीर्थो ददौ त्विमाः ॥

भूतानि गणांश्च मातरो दृष्ट्वा महात्मा विनतातनूजः । ददौ मयूरं स्वतं महाजवं तथाऽरुणस्ताम्रचूडं च पुत्रम् ॥ शक्तिं हुताशोऽद्रिसुता च वस्त्रं दण्डं गुरुः सा कुटिला कमण्डलुम् । मालां हरिः शूलधरः पताकां कण्ठे च हारं मघवानुरस्तः ॥ गणैर्वृत मातृभिरन्वयातो मयूरसंस्थो वरशक्तिपाणिः । सैन्याधिपत्ये स कृतो भवेन रराज सूर्येव महावपुष्मान् ॥ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५८ श्वेततीर्थने तो जलेश्वरी, कुक्कुटिका, सुदामा, लोहमेखला, वपुष्मती, उल्मुकाक्षी, कोकनामा, महाशनी, १०१ रौद्रा, कर्कटिका और तुण्डा – इन अनुचरियोंको दिया । इन भूतों, गणों और मातृकाओंको देखकर विनता-पुत्र महात्मा गरुड़ने अपने पुत्र महावेगशाली मयूरको समर्पित किया और अरुणने अपने पुत्र ताम्रचूडको १०२ प्रदान कर दिया । अग्निने शक्ति, पार्वतीने वस्त्र, बृहस्पतिने दण्ड, उस कुटिलाने कमण्डलु, विष्णुने माला, शङ्करने पताका तथा इन्द्रने अपने हृदयका हार कार्तिकेयके कण्ठमें अर्पित कर दिया । गणोंसे युक्त, १०३ मातृकाओंसे अनुसरित, मयूरपर बैठे एवं श्रेष्ठ शक्तिको हाथमें लिये हुए महाशरीरधारी वे कुमार ( कार्तिकेय ) शङ्करके द्वारा सैन्याधिपतिके पदपर अभिषिक्त होकर ( और उपहार पाकर ) सूर्यके समान प्रकाशित १०४ होने लगे ॥ १०१ – १०४ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें सत्तावनवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ५७ ॥

अट्ठावनवाँ अध्याय सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, तारक - विजयके लिये प्रस्थान, पातालकेतुका वृत्तान्त, तारक महिषासुर - वध तथा सुचक्राक्षको वर पुलस्त्य उवाच

सेनापत्येऽभिषिक्तस्तु कुमारो दैवतैरथ ।

प्रणिपत्य भवं भक्त्या गिरिजां पावकं शुचिम् ॥

षट् कृत्तिकाश्च शिरसा प्रणम्य कुटिलामपि ।

ब्रह्माणं च नमस्कृत्य इदं वचनमब्रवीत् ॥

कुमार उवाच

नमोऽस्तु भवतां देवा ओं नमोऽस्तु तपोधनाः ।

युष्मत्प्रसादाज्जेष्यामि शत्रू महिषतारकौ ॥

पुलस्त्यजी बोले- जब शङ्कर एवं देवताओंने देवताओंके सेनापतिके पदपर कुमार कार्तिकेयका १ अभिषेक किया तब उक्त पदपर अभिषिक्त कुमारने भक्तिपूर्वक शङ्कर, पार्वती और पवित्र अग्रिको प्रणाम किया । उसके बाद छः कृत्तिकाओं एवं कुटिलाको भी २ | सिर झुकाकर प्रणाम करके ब्रह्माको नमस्कार कर यह वचन कहा ॥ १-२ ॥ कुमारने कहा- देवताओ! आपलोगोंको नमस्कार है । तपोधनो! आपलोगोंको ओंकारके साथ नमस्कार ( ' ॐ नमः ' ) है । आपलोगोंकी अनुकम्पासे मैं महिष ३ । एवं तारक दोनों शत्रुओंपर विजय प्राप्त करूँगा ।

पृष्ठ 273

वामन पुराण, पृष्ठ 273 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५८ ] सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके

शिशुरस्मि न जानामि वक्तुं किंचन देवताः ।

दीयतां ब्रह्मणा सार्द्धमनुज्ञा मम साम्प्रतम् ॥ ४

इत्येवमुक्ते वचने कुमारेण महात्मना ।

मुखं निरीक्षन्ति सुराः सर्वे विगतसाध्वसाः ॥ ५

शङ्करोऽपि सुतस्नेहात् समुत्थाय प्रजापतिम् ।

आदाय दक्षिणे पाणौ स्कन्दान्तिकमुपागतम् ॥ ६

अथोमा प्राह तनयं पुत्र एह्येहि शत्रुहन् ।

वन्दस्व चरणौ दिव्यौ विष्णोर्लोकनमस्कृतौ ॥ ७

ततो विहस्याह गुहः कोऽयं मातर्वदस्व माम् ।

यस्यादरात् प्रणामोऽयं क्रियते मद्विधैर्जनैः ॥ ८

तं माता प्राह वचनं कृते कर्मणि पद्मभूः ।

वक्ष्यते तव योऽयं हि महात्मा गरुडध्वजः ॥ ९

केवलं त्विह मां देवस्त्वत्पिता प्राह शङ्करः ।

नान्यः परतरोऽस्माद्धि वयमन्ये च देहिनः ॥ १०

पार्वत्या गदिते स्कन्दः प्रणिपत्य जनार्दनम् ।

तस्थौ कृताञ्जलिपुटस्त्वाज्ञां प्रार्थयतेऽच्युतात् ॥ ११

कृताञ्जलिपुटं स्कन्दं भगवान् भूतभावनः ।

कृत्वा स्वस्त्ययनं देवो ह्यनुज्ञां प्रददौ ततः ॥ १२

नारद उवाच

यत्तत् स्वस्त्ययनं पुण्यं कृतवान् गरुडध्वजः ।

शिखिध्वजाय विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३

पुलस्त्य उवाच

शृणु स्वस्त्ययनं पुण्यं यत्प्राह भगवान् हरिः ।

स्कन्दस्य विजयार्थाय महिषस्य वधाय च ॥ १४

स्वस्ति ते कुरुतां ब्रह्मा पद्मयोनी रजोगुणः ।

स्वस्ति चक्राङ्कितकरो विष्णुस्ते विदधात्वजः ॥ १५

स्वस्ति ते शङ्करो भक्त्या सपत्नीको वृषध्वजः ।

पावकः स्वस्ति तुभ्यं च करोतु शिखिवाहन ॥ १६

दिवाकरः स्वस्ति करोतु तुभ्यं सोमः सभौमः सबुधो गुरुश्च । काव्यः सदा स्वस्ति करोतु तुभ्यं शनैश्चरः स्वस्त्ययनं करोतु ॥ १७ लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, महिषासुर - वध २६३ देवताओ! मैं शिशु हूँ, मैं कुछ भी बोलना नहीं जानता । । ब्रह्माके सहित आपलोग इस समय मुझे अनुमति दें । महात्मा कुमारके इस प्रकार कहनेपर सभी देवता निडर होकर उनका मुख देखने लगे । भगवान् शङ्कर पुत्रके स्नेहवश उठे और ब्रह्माको अपने दाहिने हाथसे पकड़कर स्कन्दके समीप ले आये । उसके बाद उमाने पुत्रसे कहा – शत्रुको मारनेवाले! आओ! आओ! संसारसे वन्दित विष्णुके दिव्य चरणोंको प्रणाम करो ॥३–७ ॥ उसके बाद कार्तिकेयने हँसकर कहा - हे माता! मुझे स्पष्ट बतलाओ कि ये कौन हैं, जिन्हें हमारे - जैसे ( अन्य ) व्यक्ति भी प्रेमपूर्वक प्रणाम करते हैं? माताने उनसे कहा – ये महात्मा गरुडध्वज कौन हैं, यह तुम्हें कार्य कर लेनेपर ब्रह्मा ही बतलायेंगे । तुम्हारे पिता शङ्करदेवने मुझसे केवल यही बतलाया कि इनसे बढ़कर हमलोग या अन्य कोई शरीरधारी नहीं है । पार्वती स्पष्टतः कहनेपर कार्तिकेयने जनार्दनको प्रणाम किया एवं दोनों हाथोंको जोड़कर वे खड़े हो गये और भगवान् अच्युतसे आज्ञा माँगने लगे । लोकस्रष्टा भगवान् विष्णुने हाथ जोड़े हुए स्कन्दका स्वस्त्ययन कर उन्हें | आज्ञा दी ॥ ८ – १२ ॥ नारदने कहा - विप्रर्षे! गरुडध्वज विष्णुने मयूरध्वज कार्तिकेयके लिये जिस पवित्र स्वस्त्ययनका पाठ किया, उसे आप मुझसे कहें ॥ १३ ॥

पुलस्त्यजी बोले - ( नारदजी! ) स्कन्दकी विजय एवं महिषके वधके लिये भगवान् विष्णुद्वारा कहे गये मङ्गलमय स्वस्तिवाचन – स्वस्त्ययनको सुनिये । ( विष्णुने जो स्वस्त्ययन - पाठ किया, वह इस प्रकार है - ) रजोगुणसे सम्पन्न कमलयोनि ब्रह्मा तुम्हारा कल्याण करें । हाथमें चक्र धारण करनेवाले अजन्मा विष्णु तुम्हारा मङ्गल करें । पत्नीसहित वृषध्वज शङ्कर प्रेमपूर्वक तुम्हारा मङ्गल करें । मयूरवाहन! अग्निदेव तुम्हारा कल्याण करें । सूर्य तुम्हारा मङ्गल करें, भौमसहित सोम तथा बुधसहित बृहस्पति तुम्हारा मङ्गल करें । शुक्र सदैव तुम्हारा मङ्गल करें तथा शनैश्चर तुम्हारा मङ्गल | करें ॥ १४- १७ ॥

पृष्ठ 274

वामन पुराण, पृष्ठ 274 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५८ मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुर्वसिष्ठ भृगुरङ्गिराश्च । मृकण्डुजस्ते कुरुतां हि स्वस्ति स्वस्ति सदा सप्त महर्षयश्च ॥ विश्वेश्वनौ साध्यमरुद्गणाग्नयो

दिवाकराः शूलधरा महेश्वराः ।

यक्षाः पिशाचा वसवोऽथ किन्नरा-स्तेस्वस्ति कुर्वन्त सदोद्यतास्त्वमी ॥

नागाः सुपर्णाः सरितः सरांसि

तीर्थानि पुण्यायतनाः समुद्राः ।

महाबला भूतगणा गणेन्द्रा-स्ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदा समुद्यताः ॥

स्वस्ति द्विपादिकेभ्यस्ते चतुष्पादेभ्य एव च ।

स्वस्ति ते बहुपादेभ्यस्त्वपादेभ्योऽप्यनामयम् ॥

प्राचीं दिग् रक्षतां वज्री दक्षिणां दण्डनायकः ।

पाशी प्रतीचीं रक्षतु लक्ष्मांशुः पातु चोत्तराम् ॥

वह्निर्दक्षिणपूर्वं च कुबेरो दक्षिणापराम् ।

प्रतीचीमुत्तरां वायुः शिवः पूर्वोत्तरामपि ॥

उपरिष्टाद् ध्रुवः पातु अधस्ताच्च धराधरः ।

मुसली लाङ्गली चक्री धनुष्मानन्तरेषु च ॥

वाराहोऽम्बुनिधौ पातु दुर्गे पातु नृकेसरी ।

सामवेदध्वनिः श्रीमान् सर्वतः पातु माधवः ॥

पुलस्त्य उवाच

एवं कृतस्वस्त्ययनो गुहः शक्तिधरोऽग्रणीः ।

प्रणिपत्य सुरान् सर्वान् समुत्पतत भूतलात् ॥

तमन्वेव गणाः सर्वे दत्ता ये मुदितैः सुरैः ।

अनुजग्मुः कुमारं ते कामरूपा विहङ्गमाः ॥

मातरश्च तथा सर्वाः समुत्पेतुर्नभस्तलम् ।

समं स्कन्देन बलिना हन्तुकामा महासुरान् ॥

ततः सुदीर्घमध्वानं गत्वा स्कन्दोऽब्रवीद् गणान् ।

भूम्यां तूर्णं महावीर्याः कुरुध्वमवतारणम् ॥

मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, क्रतु, वसिष्ठ, भृगु, अङ्गिरा, मार्कण्डेय – ये ऋषि तुम्हारा मङ्गल करें । सप्तर्षिगण तुम्हारा सदा मङ्गल करें । विश्वेदेव, १८ अश्विनीकुमार, साध्य, मरुद्गण, अग्नि, सूर्य, शूलधर, महेश्वर, यक्ष, पिशाच, वसु और किन्नर – ये सब तत्परतासे सदा तुम्हारा मङ्गल करें । नाग, पक्षी, नदियाँ, १ ९ सरोवर, तीर्थ, पवित्र देवस्थान, समुद्र, महाबलशाली भूतगण तथा विनायकगण सदा तत्पर होकर तुम्हारा मङ्गल करें । दो पैरवालों एवं चार पैरवालोंसे तुम्हारा २० मङ्गल हो । बहुत पैरवालोंद्वारा तुम्हारा मङ्गल हो एवं बिना पैरवालोंसे तुम्हारी स्वस्थता बनी रहे - तुम नीरोग २१ | बने रहो ॥ १८ –२१ ॥ वज्र धारण करनेवाले ( इन्द्र ) पूर्व दिशाकी, २२ दण्डनायक ( यम ) दक्षिण दिशाकी, पाशधारी ( वरुण ) पश्चिम दिशाकी तथा चन्द्रमा उत्तर दिशाकी रक्षा करें । अग्नि अग्नि ( पूर्व - दक्षिण ) - कोणकी, कुबेर नैर्ऋत्य ( दक्षिण - पश्चिम ) -कोणकी, वायुदेव वायव्य ( पश्चिम-२३ ( उत्तर ) - कोणकी और शिव ईशान ( उत्तर - पूर्व ) - कोणकी ( रक्षा करें ) । ऊपरकी ओर ध्रुव, नीचेकी ओर पृथ्वीको धारण करनेवाले शेषनाग एवं बीचके स्थानोंमें मुसल, २४ हल, चक्र तथा धनुष धारण करनेवाले भगवान् विष्णु रक्षा करें । समुद्रमें वाराह, दुर्गम स्थानमें नरसिंह तथा सभी ओरसे सामवेदके ध्वनि - रूप श्रीमान् श्रीलक्ष्मीकान्त २५ माधव तुम्हारी रक्षा करें ॥ २२ – २५ ॥ पुलस्त्यजी बोले- इस प्रकार स्वस्त्ययन सम्पन्न हो जानेपर शक्ति धारण करनेवाले सेनापति कार्तिकेयजी २६ सभी देवताओंको प्रणामकर भूतलसे आकाशकी ओर उड़ चले । प्रसन्न होकर देवताओंने जिन गणोंको गुह २७ लिये दिया था, उन इच्छानुकूल रूप धारण करनेवाले सभी गणोंने पक्षीका रूप धारण कर कुमारका अनुगमन किया । सभी माताएँ भी पराक्रमी स्कन्दके साथ महान् २८ असुरोंके वधके लिये आकाशमें उड़ चलीं । उसके बाद बहुत दूर जानेपर स्कन्दने गणोंसे कहा - महापराक्रमियो! २ ९ । तुमलोग शीघ्र ही पृथ्वीपर उतर जाओ॥२६–२९ ॥

पृष्ठ 275

वामन पुराण, पृष्ठ 275 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५८ ] सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके

गणा गुहवचः श्रुत्वा अवतीर्य महीतलम् ।

आरात् पतन्तस्तद्देशं नादं चक्रुर्भयंकरम् ॥ ३०

तन्निनादो महीं सर्वामापूर्य च नभस्तलम् ।

विवेशार्णवरन्ध्रेण पातालं दानवालयम् ॥ ३१

श्रुतः स महिषेणाथ तारकेण च धीमता ।

विरोचनेन जम्भेन कुजम्भेनासुरेण च ॥ ३२

ते श्रुत्वा सहसा नादं वज्रपातोपमं दृढम् ।

किमेतदिति संचिन्त्य तूर्णं जग्मुस्तदान्धकम् ॥ ३३

ते समेत्यान्धकेनैव समं दानवपुङ्गवाः ।

मन्त्रयामासुरुद्विग्नास्तं शब्दं प्रति नारद ॥ ३४

मन्त्रयत्सु च दैत्येषु भूतलात् सूकराननः ।

पातालकेतुर्दैत्येन्द्रः सम्प्राप्तोऽथ रसातलम् ॥ ३५

स बाणविद्धो व्यथितः कम्पमानो मुहुर्मुहः ।

अब्रवीद् वचनं दीनं समभ्येत्यान्धकासुरम् ॥ ३६

पातालकेतुरुवाच

गतोऽहमासं दैत्येन्द्र गालवस्याश्रमं प्रति ।

तं विध्वंसयितुं यत्नं समारब्धं बलान्मया ॥ ३७

यावत्सूकररूपेण प्रविशामि तमाश्रमम् ।

न जाने तं नरं राजन् येन मे प्रहितः शरः ॥ ३८

शरसंभिन्नजत्रुश्च भयात् तस्य महाजवः ।

प्रणष्ट आश्रमात् तस्मात् स च मां पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ ३ ९

तुरङ्गखुरनिर्घोषः श्रूयते परमोऽसुर ।

तिष्ठ तिष्ठेति वदतस्तस्य शूरस्य पृष्ठतः ।

तद्भयादस्मि जलधिं सम्प्राप्तो दक्षिणार्णवम् ॥ ४०

यावत्पश्यामि तत्रस्थान् नानावेषाकृतीन् नरान् ।

केचिद् गर्जन्ति घनवत् प्रतिगर्जन्ति चापरे ॥ ४१

अन्ये चोचुर्वयं नूनं निघ्नामो महिषासुरम् ।

तारकं घातयामोऽद्य वदन्त्यन्ये सुतेजसः ॥ ४२

तच्छ्रुत्वा सुतरां त्रासो मम जातोऽसुरेश्वर ।

महार्णवं परित्यज्य पतितोऽस्मि भयातुरः ॥ ४३

धरण्यां विवृतं गर्तं स मामन्वपतद् बली ।

तद्भयात् सम्परित्यज्य हिरण्यपुरमात्मनः ॥ ४४

लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, महिषासुर - वध २६५ हकी बात सुनकर सभी गण पृथ्वीपर उतर आये । उतरकर उस स्थानपर उन गणोंने एकाएक भयंकर नाद किया । वह भयंकर नाद सारी पृथ्वी एवं गगनमण्डलमें गूँज गया । फिर तो वह समुद्री छिद्रसे दानवोंके निवासस्थान पाताललोक ( -तक ) –में पहुँच गया । उसके बाद मतिमान् महिष, तारक, विरोचन, जम्भ तथा कुजम्भ आदि असुरोंने उस ध्वनिको सुना । एकाएक वज्रपातके समान उस भयंकर ध्वनिको सुनकर यह क्या है - यह सोचकर वे । सभी शीघ्रतासे अन्धकके पास चले गये॥३०–३३ ॥ नारदजी! वे सभी असुरश्रेष्ठ व्याकुल होकर अन्धक साथ ही एकत्र होकर उस शब्दके विषयमें परस्पर विचार - विमर्श करने लगे । उन दैत्योंके विचार करते समय सूकर - जैसे मुखवाला दैत्य श्रेष्ठ पातालकेतु धरातलसे रसातलमें आया । बाणसे विद्ध होनेके कारण व्यथित होकर वह बारम्बार काँपता हुआ अन्धकासुरके पास आकर दैन्य वचन बोला – ॥ ३४–३६ ॥ पातालकेतुने कहा- दैत्येश्वर! मैं गालवके आश्रममें गया था और उसको बलपूर्वक नष्ट करनेका उद्योग करने लगा । राजन्! मैंने सूकरके रूपमें जैसे ही उस आश्रममें प्रवेश किया, वैसे ही पता नहीं, किस मानवने मेरे ऊपर बाण छोड़ दिया । बाणसे हँसलीके टूट जानेपर मैं उसके भयके कारण आश्रमसे तुरंत भागा । पर उसने मेरा पीछा किया । असुर! मेरे पीठ पीछे आ रहे ' रुको - रुको ' कहनेवाले उस वीरके घोड़ेकी टापका महान् शब्द सुनायी पड़ रहा था । उसके भयसे मैं जलनिधि दक्षिण समुद्रमें आ गया ॥ ३७–४० ॥ वहाँ मैंने अनेक प्रकारके पहनावे तथा आकृतिवाले मनुष्योंको देखा । उनमें कुछ तो बादलकी भाँति गर्जन कर रहे थे और कुछ दूसरे उसी प्रकारकी प्रतिध्वनि कर । रहे थे । दूसरे कह रहे थे कि हम महिषासुरको निश्चय ही मार डालेंगे और अति तेजस्वी दूसरे लोग कह रहे थे कि आज हम तारकको मारेंगे । असुरेश्वर! उसे सुनकर मुझे बहुत डर हो गया और मैं विशाल समुद्रको छोड़कर भयभीत हो पृथ्वीके नीचे विस्तृत गड्ढे ( सुरंग ) - के रूपमें बने हुए गुप्त मार्गसे भागा । तब भी उस बलशालीने मेरा । पीछा किया । उसके डरसे मैं अपना हिरण्यपुर त्यागकर

पृष्ठ 276

वामन पुराण, पृष्ठ 276 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६६

तवान्तिकमनुप्राप्तः प्रसादं कर्तुमर्हसि ।

तच्छ्रुत्वा चान्धको वाक्यं प्राह मेघस्वनं वचः ॥

न भेतव्यं त्वया तस्मात् सत्यं गोप्ताऽस्मि दानव ।

महिषस्तारक श्चोभौ बाणश्च बलिनां वरः ॥

अनाख्यायैव ते वीरास्त्वन्धकं महिषादयः ।

स्वपरिग्रहसंयुक्ता भूमिं युद्धाय निर्ययुः ॥

यत्र ते दारुणाकारा गणाश्चक्रुर्महास्वनम् ।

तत्र दैत्याः समाजग्मुः सायुधाः सबला मुने ॥

दैत्यानापततो दृष्ट्वा कार्तिकेयगणास्ततः ।

अभ्यद्रवन्त सहसा स चोग्रो मातृमण्डलः ॥

तेषां पुरस्सरः स्थाणुः प्रगृह्य परिघं बली ।

निषूदयत् परबलं क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव ॥

तं निघ्नन्तं महादेवं निरीक्ष्य कलशोदरः ।

कुठारं पाणिनादाय हन्ति सर्वान् महासुरान् ॥

ज्वालामुखो भयकरः करेणादाय चासुरम् ।

सरथं सगजं साश्वं विस्तृते वदनेऽक्षिपत् ॥

दण्डकश्चापि संक्रुद्धः प्रासपाणिर्महासुरम् ।

सवाहनं प्रक्षिपति समुत्पाट्य महार्णवे ॥

शङ्कुकर्णश्च मुसली हलेनाकृष्य दानवान् ।

संचूर्णयति मन्त्रीव राजानं प्रासभृद् वशी ॥

खड्गचर्मधरो वीरः पुष्पदन्तो गणेश्वरः ।

द्विधा त्रिधा च बहुधा चक्रे दैतेयदानवान् ॥

पिङ्गलो दण्डमुद्यम्य यत्र यत्र प्रधावति । तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते राशयः शावदानवैः सहस्त्रनयनः शूलं भ्रामयन् वै गणाग्रणीः निजघानासुरान् वीरः सवाजिरथकुञ्जरान् भीमो भीमशिलावर्षैः स पुरस्सरतोऽसुरान् श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५८ आपके पास आ गया हूँ । आप मेरे ऊपर अनुग्रह कीजिये । यह बात सुनकर अन्धकने बादलकी गर्जनध्वनिमें ४५ यह वचन कहा- ॥ ४१ - ४५ ॥ दानव! तुम्हें उससे डरना नहीं चाहिये । मैं तुम्हारा ४६ सच्चा रक्षक हूँ । उसके बाद महिष और तारक – ये दोनों तथा बलवानोंमें श्रेष्ठ बाण - ये सभी अन्धकसे बिना पूछे ही अपने अनुगामियोंके साथ युद्ध करनेके लिये ४७ पृथ्वीपर निकल आये । मुने! जिस स्थानपर भयंकर आकारवाले गण गर्जन कर रहे थे, उसी स्थानपर ४८ हथियारोंसे सजे - धजे दल - बलके साथ दैत्य भी आ गये । इसके बाद दैत्योंको आक्रमण करते हुए देखकर कार्तिकेयके गण तथा उग्र मातृकाएँ ( उनपर ) सहसा ४ ९ टूट पड़ीं ॥ ४६–४९ ॥ उन सबमें सबसे आगे बलशाली स्थाणु भगवान् ५० लोहेकी बनी गदा लेकर क्रोधसे भरकर पशुओंके तुल्य शत्रुओंके सैन्य बलका संहार करने लगे । असुरोंको मारते हुए महादेवजीको देखकर कलशोदर ( भी ) ५१ हाथमें कुल्हाड़ा लेकर सभी बड़े असुरोंका विनाश करने लगा । भय उत्पन्न कर देनेवाला ज्वालामुख रथ, ५२ हाथी और घोड़ोंके साथ असुरोंको हाथसे पकड़-पकड़कर अपने फैलाये हुए मुखमें झोंकने लगा । हाथमें बर्छा लिये हुए दण्डक भी क्रुद्ध होकर महासुरोंको उनके ५३ वाहनोंसहित उठाकर समुद्रमें फेंकने लगा ॥५०–५३ ॥ मुसल एवं प्रास लिये हुए जितेन्द्रिय शङ्कुकर्ण ५४ दानवोंको हलसे खींच - खींचकर इस प्रकार मटियामेट करने लगा, जैसे मन्त्री ( अनाचारी - अविचारी ) राजाको नष्ट करता जाता है । तलवार और ढाल धारण करनेवाला ५५ गणोंका स्वामी वीर पुष्पदन्त भी दैत्यों एवं दानवोंमें किसीको दो - दो, किसीको तीन - तीन टुकड़ोंमें काट डालता तथा किसी - किसीको तो अनेक खण्डोंमें कर ॥ ५६ डालता था । पिङ्गल दण्डको उठाकर जहाँ - जहाँ दौड़ता, वहाँ - वहाँ दैत्योंके शवका ढेर दिखलायी पड़ने लगता ॥ गणोंमें श्रेष्ठ वीर सहस्रनयन शूल घुमाते हुए घोड़े, रथ ॥ ५७ और हाथियोंसहित असुरोंको मार रहा था ॥ ५४–५७ ॥ भीम भयङ्कर शिलाओंकी वर्षासे सामने आ रहे । असुरोंको इस भाँति मार रहा था, जिस प्रकार निजघान यथैवेन्द्रो वज्रवृष्ट्या नगोत्तमान् ॥ ५८ | इन्द्र वज्रकी वृष्टिसे उत्तम पर्वतोंको ध्वस्त करते हैं ।

पृष्ठ 277

वामन पुराण, पृष्ठ 277 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५८ ] सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके

रौद्रः शकटचक्राक्षो गणः पञ्चशिखो बली ।

भ्रामयन् मुद्गरं वेगान्निजघान् बलाद् रिपून् ॥ ५ ९

गिरिभेदी तलेनैव सारोहं कुञ्जरं रणे ।

भस्म चक्रे महावेगो रथं च रथिना सह ॥ ६०

नाडीजङ्घोऽङ्घ्रिपातैश्च मुष्टिभिर्जानुनाऽसुरान् ।

कीलाभिर्वज्रतुल्याभिर्जघान बलवान् मुने ॥ ६१

कूर्मग्रीवो ग्रीवयैव शिरसा चरणेन च ।

लुण्ठनेन तथा दैत्यान् निजघान सवाहनान् ॥ ६२

पिण्डारकस्तु तुण्डेन शृङ्गाभ्यां च कलिप्रिय ।

विदारयति संग्रामे दानवान् समरोद्धतान् ॥ ६३

ततस्तत्सैन्यमतुलं वध्यमानं गणेश्वरैः ।

प्रदुद्रावाथ महिषस्तारकश्च गणाग्रणीः ॥ ६४

ते हन्यमानाः प्रमथा दानवाभ्यां वरायुधैः ।

परिवार्य समन्तात् युयुधुः कुपितास्तदा ॥ ६५

हंसास्यः पट्टिशेनाथ जघान महिषासुरम् ।

षोडशाक्षस्त्रिशूलेन शतशीर्षो वरासिना ॥ ६६

श्रुतायुधस्तु गदया विशोको मुसलेन तु ।

बन्धुदत्तस्तु शूलेन मूर्ध्नि दैत्यमताडयत् ॥ ६७

तथान्यैः पार्षदैर्युद्धे शूलशक्त्यृष्टिपट्टिशैः ।

नाकम्पत् ताड्यमानोऽपि मैनाक इव पर्वतः ॥ ६८

तारको भद्रकाल्या च तथोलूखलया रणे ।

वध्यते चैकचूडाया दार्यते परमायुधैः ॥ ६ ९

तौ ताड्यमानौ प्रमथैर्मातृभिश्च महासुरौ ।

न क्षोभं जग्मतुर्वीरौ क्षोभयन्तौ गणानपि ॥ ७०

महिषो गदया तूर्णं प्रहारैः प्रमथानथ ।

पराजित्य पराधावत् कुमारं प्रति सायुधः ॥ ७१

तमापतन्तं महिषं सुचक्राक्षो निरीक्ष्य हि ।

चक्रमुद्यम्य संक्रुद्धो रुरोध दनुनन्दनम् ॥ ७२

गदाचक्राङ्कितकरौ गणासुरमहारथौ ।

अयुध्येतां तदा ब्रह्मन् लघु चित्रं च सुष्ठु च ॥ ७३

गदां मुमोच महिषः समाविध्य गणाय तु ।

सुचक्राक्षो निजं चक्रमुत्ससर्जासुरं प्रति ॥ ७४

लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, महिषासुर वध २६७ भयङ्कर शकटचक्राक्ष और बलवान् पञ्चशिख नामक | गण तेजीसे मुद्गर घुमाते हुए बलपूर्वक शत्रुओंका संहार कर रहे थे । प्रबल वेगवान् गिरिभेदी युद्धमें थप्पड़ोंके भीषण आघातसे ही सवारके साथ हाथीको एवं रथीके सहित रथको चूर्ण - विचूर्ण करने लगा । मुने! बलवान् नाडीजङ्घ पैरों, मुक्कों, घुटनों एवं वज्रके समान । कोहनियोंके प्रहारसे असुरोंको मारने लगा ॥ ५८–६१ ॥ कूर्मग्रीव ग्रीवा, सिर एवं पैरोंके प्रहारोंसे तथा धक्का देकर वाहनोंके साथ दैत्योंको मारने लगा । नारदजी! पिण्डारक अपने मुख तथा दोनों सींगोंसे गर्वीले दानवोंको छिन्न - भिन्न करने लगा । इसके बाद गणेश्वरोंद्वारा उस असीम सेनाके दलोंको मारा जाता देख गणनायक महिष एवं तारक दौड़े । उन दोनों दानवोंद्वारा उत्तम - से - उत्तम आयुधोंसे संहारे जा रहे वे सभी प्रमथगण अधिक क्रुद्ध होकर चारों ओरसे घेरकर युद्ध करने लगे ॥ ६२–६५ ॥ हंसास्य पट्टिशसे, षोडशाक्ष त्रिशूलसे और शतशीर्ष श्रेष्ठ तलवारसे महिषासुरको मारने लगा । श्रुतायुधने गदासे, विशोकने मुसलसे तथा बन्धुदत्तने शूलसे उस दैत्यके मस्तकपर मारा । वैसे ही अन्य पार्षदोंद्वारा शूल, शक्ति, ऋष्टि एवं पट्टिशोंसे मार खाते रहनेपर भी वह मैनाकपर्वतके समान तनिक भी विकम्पित नहीं हुआ । रणमें भद्रकाली, उलूखला एवं एकचूडाने श्रेष्ठ आयुधों से तारकके ऊपर प्रहार किया॥६६–६९ ॥ वे दोनों महान् असुर प्रमथों और मातृशक्तियोंसे मारे जाते हुए होनेपर भी ( स्वयं ) अक्षुब्ध रहकर गणोंको क्षुब्ध कर रहे थे । उसके बाद आयुधसहित महिषासुर दाकी बार - बार मारसे प्रमथोंको शीघ्र पराजितकर कुमारकी ओर झपटा । उस महिषको झपटते देखकर अत्यन्त क्रुद्ध हुए सुचक्राने चक्र उठाकर ( उस ) दनुनन्दनको ( बीचमें ही ) रोक दिया । ब्रह्मन्! हाथोंमें गदा और चक्र धारण किये हुए असुर और गण दोनों महारथी उस समय आपसमें कभी तेज, कभी अद्भुत, कभी निपुण ( इस प्रकार विविध प्रकारकी ) लड़ाई करने लगे ॥ ७०- ७३ ॥ महिषने गदा घुमाकर सुचक्राक्षके ऊपर मारा और । सुचक्राक्षने अपने चक्रको उस असुरकी ओर चलाया ।

पृष्ठ 278

वामन पुराण, पृष्ठ 278 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६८

गदां छित्त्वा सुतीक्ष्णारं चक्रं महिषमाद्रवत् ।

तत उच्चुक्रुशुर्दैत्या हा हतो महिषस्त्विति ॥

तच्छ्रुत्वाऽभ्यद्रवद् बाणः प्रासमाविध्य वेगवान् ।

जघान चक्रं रक्ताक्षः पञ्चमुष्टिशतेन हि ॥

पञ्चबाहुशतेनापि सुचक्राक्षं बबन्ध सः । श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५८ अत्यन्त तीक्ष्ण अरोंसे युक्त वह चक्र गदाको टूक - टूक ७५ काट कर महिषके ऊपर चल पड़ा । उसके बाद दैत्यलोग | यह कहते हुए जोरसे चिल्ला उठे कि हाय! महिष मारा गया । उसे सुननेके बाद लाल - लाल आँखोंवाला बाणासुर ७६ प्रास लेकर वेगपूर्वक दौड़ा और पाँच सौ मुष्टियोंसे चक्रपर प्रहार किया तथा पाँच सौ बाहुओंसे सुचक्राक्षको बाँध लिया । बलवान् होते हुए भी सुचक्राक्ष बाणासुरके बलवानपि बाणेन निष्प्रयत्नगतिः कृतः ॥ ७७ द्वारा प्रयत्नशून्य कर दिया गया ॥ ७४ – ७७ ॥

सुचक्राक्षं सचक्रं हि बद्धं बाणासुरेण हि ।

दृष्ट्वाद्रवद्गदापाणिर्मकराक्षो महाबलः ॥

गदया मूर्ध्नि बाणं हि निजघान महाबलः ।

वेदनार्त्तो मुमोचाथ सुचक्राक्षं महासुरः ।

स चापि तेन संयुक्तो व्रीडायुक्तो महामनाः ॥

स संग्रामं परित्यज्य सालिग्राममुपाययौ ।

बाणोऽपि मकराक्षेण ताडितोऽभूत्पराङ्मुखः ॥

प्रभज्यत बलं सर्वं दैत्यानां सुरतापस ।

ततः स्वबलमीक्ष्यैव प्रभग्नं तारको बली ।

खड्गोद्यतकरो दैत्यः प्रदुद्राव गणेश्वरान् ॥

ततस्तु तेनाप्रतिमेन सासिना हंसप्रमुख गणेश्वराः । समातरश्चापि पराजिता स्कन्दं भयार्त्ताः शरणं प्रपेदिरे ॥ भग्नान् गणान् वीक्ष्य महेश्वरात्मज-स्तं तारकं सासिनमापतन्तम् । दृष्ट्वैव शक्त्या हृदये बिभेद स भिन्नमर्मा न्यपतत् पृथिव्याम् ॥ तस्मिन् भ्रातरि भग्नदर्पो भयातुरोऽभून्महिषो महर्षे । संत्यज्य संग्रामशिरो दुरात्मा जगाम शैलं स हिमाचलाख्यम् ॥ बाणेऽपि वीरे निहतेऽथ तारके गते हिमाद्रिं महिषे भयार्त्ते । भयाद् विवेोग्रमप निधानं गणैर्ब वध्यति सापराधे ॥ हत्वा कुमारो रणमूर्ध्नि तारकं प्रगृह्य शक्तिं महता जवेन । मयूरमारुह्य शिखण्डमण्डितं ययौ निहन्तुं महिषासुरस्य ॥ फिर, बाणासुरके द्वारा सुचक्राक्षको चक्रसहित बँधा ७८ हुआ देखकर महाबली मकराक्ष हाथमें गदा लेकर दौड़ा । महाबली मकराक्षने गदासे बाणके मस्तकपर प्रहार किया । उसके बाद कष्टसे दुःखी बाणने सुचक्राक्षको छोड़ दिया ७ ९ और वह मनस्वी उससे छूटकर लज्जित होता हुआ युद्ध छोड़कर सालिग्रामके समीप चला गया । बाण भी मकराक्षसे ८० चोट खाकर युद्धसे मुख मोड़ लिया । नारदजी! दैत्योंकी सारी सेना छिन्न - भिन्न हो गयी । उसके बाद अपनी सेनाको नष्ट हुआ देख बलवान् दैत्य तारक हाथमें तलवार ८१ लेकर गणेश्वरोंकी ओर दौड़ा ॥ ७८- ८१ ॥ उसके बाद खड्ग धारण करनेवाले उस बेजोड़ वीरने उन मातृकाओं सहित हंसवक्त्र आदि गणेश्वरोंको ८२ हरा दिया । वे सभी डरकर महेश्वरके पुत्र कुमारने अपने खड्गधारी तारकासुरको आते | प्रहारसे उसका हृदय विदीर्ण ८३| जानेके कारण वह पृथ्वीपर स्कन्दकी शरणमें गये । गणोंको निरुत्साह तथा हुए देखकर शक्तिके कर डाला । हृदय फट गिर पड़ा । महर्षे! उस भाईके मर जानेपर महिषासुरका अभिमान चूर हो गया । वह दुष्टात्मा डरसे व्याकुल होकर युद्धभूमिसे भागकर ८४ । हिमालय पर्वतपर चला गया । वीर तारकके मारे जाने, डरकर महिषके हिमालयपर भाग जाने एवं गणोंद्वारा अपराधी सेनाका संहार किये जानेपर बाण भी डरके ८५ कारण अगाध समुद्रमें प्रवेश कर गया ॥ ८२ - ८५ ॥ युद्धभूमिमें तारकका संहार कर कुमारने शक्ति उठा ली और वे शिखण्डयुक्त मोरपर चढ़ गये । फिर अत्यन्त । शीघ्रता से महिषासुरको मारने चले । हाथमें श्रेष्ठ शक्ति ८६ | लिये हुए मयूरध्वज ( मोरछापकी पताकावाले ) कार्तिकेयको

पृष्ठ 279

वामन पुराण, पृष्ठ 279 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५८ ] सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके स पृष्ठतः प्रेक्ष्य शिखण्डिकेतनं समापतन्तं वरशक्तिपाणिनम् । कैलासमुत्सृज्य हिमाचलं तथा क्रौञ्चं समभ्येत्य गुहां विवेश ॥ ८७ दैत्यं प्रविष्टं स पिनाकिसूनु-र्जुगोप यत्नाद् भगवान् गुहोऽपि । स्वबन्धुहन्ता भविता कथं त्वहं संचिन्तयन्नेव ततः स्थितोऽभूत् ॥ ८८ ततोऽभ्यगात् पुष्करसम्भवस्तु हरो मुरारिस्त्रिदशेश्वरश्च । अभ्येत्य चोचुर्मह सशैलं भिन्दस्व शक्त्या कुरु देवकार्यम् ॥ ८ ९ तत् कार्तिकेयः प्रियमेव तथ्यं श्रुत्वा वचः प्राह सुरान् विहस्य । कथं हि मातामहनप्तृकं स्वभ्रातरं भ्रातृसुतं च मातुः ॥ ९ ० एषा श्रुतिश्चापि पुरातनी किल गायन्ति यां वेदविदो महर्षयः । कृत्वा च यस्या मतमुत्तमायाः स्वर्गं व्रजन्ति त्वतिपापिनोऽपि ॥ ९ १ गां ब्राह्मणं वृद्धमथाप्तवाक्यं बालं स्वबन्धुं ललनामदुष्टाम् । कृतापराधा अपि नैव वध्या आचार्यमुख्या गुरवस्तथैव ॥ ९ २ एवं जानन् धर्ममयं सुरेन्द्रा

नाहं हन्यां भ्रातरं मातुलेयम् ।

यदा दैत्यो निर्गमिष्यद् गुहान्त-स्तदा शक्त्या घातयिष्यामि शत्रुम् ॥ ९ ३

श्रुत्वा कुमारवचनं भगवान्महर्षे कृत्वा मतिं स्वहृदये गुहमाह शक्रः । मत्तो भवान् न मतिमान् वदसे किमर्थं वाक्यं शृणुष्व हरिणा गदितं हि पूर्वम् ॥ ९ ४

नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः ।

एकं हन्याद् बहुभ्योऽर्थे न पापी तेन जायते ॥ ९ ५

एतच्छ्रुत्वा मया पूर्वं समयस्थेन चाग्निज ।

निहतौ नमुचिः पूर्वं सोदरोऽपि ममानुजः ॥ ९ ६

तस्माद् बहूनामर्थाय सक्रौञ्चं महिषासुरम् ।

घातयस्व पराक्रम्य शक्त्या पावकदत्तया ॥ ९ ७

लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, महिषासुर - वध २६ ९ पीछे आते देख वह महिषासुर कैलास एवं हिमालयको | छोड़कर क्रौञ्चपर्वतपर चला गया और उसकी गुफा में प्रवेश कर गया । महादेवके पुत्र भगवान् गुह ( कार्तिकेय ) पर्वतकी गुफामें प्रविष्ट हुए दैत्यकी ( अब ) प्रयत्नपूर्वक रक्षा करने लगे । वे सोचने लगे कि मैं अपने ( ममेरे ) बन्धुका विनाशकर्त्ता कैसे होऊँ! वे ( कुछ क्षण ) स्तब्ध हो गये । उसके बाद ही कमलजन्मा ब्रह्मा, भगवान् शंकर, विष्णु और इन्द्र वहाँ आ पहुँचे । उन्होंने कहा कि शक्तिके द्वारा पर्वतसहित महिषको विदीर्ण कर दो और देवताओंका । कार्य पूरा करो ॥ ८६–८९ ॥ इस प्रिय - तथ्य वचनको सुनकर हँसते हुए कार्तिकेय देवताओंसे बोले- मैं नानाके नाती माताके भतीजे और अपने ममेरे भाईको कैसे मारूँ? ( इस विषयमें ) यह ( इनको न मारनेकी ) प्राचीन श्रुति भी है, जिसे वेदज्ञाता महर्षिगण गाया करते हैं । ( इसी प्रकार ) गौ, ब्राह्मण, वृद्ध, यथार्थवक्ता, बालक, अपना सम्बन्धी, दोषरहित स्त्री तथा आचार्य आदि गुरुजन अपराध करनेपर भी अवध्य होते हैं । इस उत्तम श्रुतिके अनुसार आचरण करनेवाले महान् पापी भी स्वर्गलोकको जाते हैं । सुरश्रेष्ठो! मैं इस श्रेष्ठ धर्मको जानते हुए ( ऐसी दशामें - गुफामें छिपी अवस्थामें ) अपने भाईको नहीं मार सकूँगा । जब दैत्य गुहाके भीतरसे बाहर निकलेगा तब मैं शक्तिसे उस ( देव - ) शत्रुका संहार करूँगा ( तब हमें धर्मबाधा नहीं होगी ) ॥ ९ ० - ९ ३ ॥ महर्षे! कुमारका वचन सुननेके बाद इन्द्रने अपने हृदयमें विचारकर गुहसे कहा – आप मुझसे अधिक मतिमान् नहीं हैं । आप ( ऐसा क्यों बोल रहे हैं । पहले समयमें भगवान् श्रीहरिकी कही हुई बातको सुनिये । शास्त्रोंमें यह निश्चय किया गया है कि एक व्यक्तिकी रक्षाके लिये बहुतों का संहार नहीं करना चाहिये । परंतु बहुतोंके कल्याणके लिये एकका वध करनेसे मनुष्य पापी नहीं होता । अग्निपुत्र! इस शास्त्रनिर्णयको सुनकर पहले समयमें मैंने मेल रहनेपर भी अपने सहोदर छोटे भाई नमुचिको मार दिया । अतः बहुतोंके कल्याणके लिये तुम क्रौञ्चसहित महिषासुरका संहार अग्रिद्वारा दी । हुई शक्तिसे बलपूर्वक कर डालो ॥ ९ ४ – ९ ७ ॥

पृष्ठ 280

वामन पुराण, पृष्ठ 280 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७०

पुरन्दरवचः श्रुत्वा क्रोधादारक्तलोचनः ।

कुमारः प्राह वचनं कम्पमानः शतक्रतुम् ॥

मूढ किं ते बलं बाह्वोः शारीरं चापि वृत्रहन् । येनाधिक्षिपसे मां त्वं ध्रुवं न मतिमानसि

तमुवाच सहस्त्राक्षस्त्वत्तोऽहं बलवान् गुह ।

तं गुहः प्राह एह्येहि युद्ध्यस्व बलवान् यदि ॥

शक्रः प्राहाथ बलवान् ज्ञायते कृत्तिकासुत ।

प्रदक्षिणं शीघ्रतरं यः कुर्यात् क्रौञ्चमेव हि ॥

श्रुत्वा तद्वचनं स्कन्दो मयूरं प्रज्झय वेगवान् ।

प्रदक्षिणं पादचारी कर्तुं तूर्णतरोऽभ्यगात् ॥

शक्रोऽवतीर्य नागेन्द्रात् पादेनाथ प्रदक्षिणम् ।

कृत्वा तस्थौ गुहोऽभ्येत्य मूढं किं संस्थितो भवान् ॥

तमिन्द्रः प्राह कौटिल्यं मया पूर्वं प्रदक्षिणः ।

कृतोऽस्य न त्वया पूर्वं कुमारः शक्रमब्रवीत् ॥

मया पूर्वं मया पूर्वं विवदन्तो परस्परम् ।

प्राप्योचतुर्महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च ॥

अथोवाच हरिः स्कन्दं प्रष्टुमर्हसि पर्वतम् ।

वक्ष्यति पूर्वं भविष्यति महाबलः ॥

तन्माधववचः श्रुत्वा क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः ।

पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम् ॥

इत्येवमुक्तः क्रौञ्चस्तु प्राह पूर्वं महामतिः ।

चकार गोत्रभित् पश्चात्त्वया कृतमथो गुह ॥

एवं ब्रुवन्तं क्रौञ्चं स क्रोधात्प्रस्फुरिताधरः बिभेद शक्त्या कौटिल्यो महिषेण समं तदा ॥ तस्मिन् हतेऽथ तनये बलवान् सुनाभो वेगेन भूमिधरपार्थिवजस्तथागात् । ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदश्विवसुप्रधाना जग्मुर्दिवं महिषमीक्ष्य हतं गुहेन ॥ स्वमातुलं वीक्ष्य बली कुमारः

शक्तिं समुत्पाट्य निहन्तुकामः ।

निवारितश्चक्रधरेण वेगा-दालिङ्ग्य दोर्भ्यां गुरुरित्युदीर्य ॥

श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५८ इन्द्रकी बात सुनकर कुमारकी आँखें क्रोध ९ ८ लाल हो गयीं । आवेशमें काँपते हुए कुमारने इन्द्रसे कहा - मूढ़ वृत्रारि! तुम्हारी बाहुओं और शरीरमें कितनी शक्ति है, जिसके बलपर तुम मेरे ऊपर ( मतिमन्द ॥ ९९ । कहकर ) आक्षेप कर रहे हो । तुम निश्चय ही बुद्धिमान् नहीं हो । हजार आँखोंवाले इन्द्रने उनसे कहा – गुह! मैं तुमसे शक्तिशाली हूँ । गुहने इन्द्रसे कहा – यदि तुम १०० शक्तिशाली हो तो आओ, युद्ध कर देख लो । तब इन्द्रने कहा – कृत्तिकानन्दन! हम दोनोंमें जो पहले क्रौञ्च-पर्वतकी प्रदक्षिणा कर सकेगा वही शक्तिशाली समझा १०१ | जायगा ॥ ९८- १०१ ॥ उस बातको सुनकर स्कन्द अपने वाहन मयूरको १०२ छोड़कर पैदल प्रदक्षिणा करनेके लिये शीघ्रतासे चल पड़े । इन्द्र भी गजराजसे उतरकर पैदल ही प्रदक्षिणाकर वहाँ आ गये । स्कन्दने उनके पास जाकर कहा - मूढ़! १०३ क्यों बैठे हो? इन्द्रने उन कौटिल्य ( कुटिलाके पुत्र स्कन्द ) - से कहा- मैंने तुमसे पहले ही इसकी प्रदक्षिणा कर ली है । कुमारने इन्द्रसे कहा- तुमने पहले नहीं की १०४ है । ' मैंने पहले की है, मैंने पहले की है । ' इस प्रकार परस्पर विवाद करते हुए उन दोनोंने शंकर, ब्रह्मा एवं १०५ विष्णुके पास जाकर कहा ॥ १०२ – १०५ ॥ इसके बाद विष्णुने स्कन्दसे कहा कि तुम पर्वतसे १०६ पूछ सकते हो । वह जिसे पहले आया हुआ बतलायेगा, वही महाशक्तिशाली मान्य होगा । माधवकी उन बातोंको सुनकर अग्रिनन्दनने क्रौञ्चपर्वतके पास जाकर उससे १०७ यह पूछा कि प्रदक्षिणा पहले किसने की है? इस बातको सुनकर चतुर क्रौञ्च ने कहा – कार्तिकेय! पहले १०८ इन्द्रने प्रदक्षिणा की; इसके बाद तुमने की है । इस प्रकार कहनेवाले क्रौञ्चको क्रोधसे ओठ कँपाते हुए उस । कुटिलानन्दन कुमारने शक्तिकी मारसे महिषासुरके साथ १० ९ ही विदीर्ण कर दिया ॥ १०६ - १० ९ ॥ उस पुत्रके मार दिये जानेपर पर्वतराजपुत्र बलवान् सुनाभ शीघ्र ही वहाँ आ गये । ब्रह्मा, इन्द्र, रुद्र, वायु, अश्विनीकुमार, वसु आदि देवता गुह ( कार्तिकेय ) -के ११० द्वारा महिषको मारा गया देखकर स्वर्ग चले गये । अपने मामाको देखनेके बाद बलवान् कुमारने शक्ति लेकर ( उन्हें ) मारना चाहा । परंतु विष्णुने शीघ्रतासे उन्हें १११ | बाहुओंसे आलिङ्गित करते हुए ' ये गुरु हैं ' ऐसा कहकर