वामन पुराण — पृष्ठ 441–450

वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 441–450

पृष्ठ 441

वामन पुराण, पृष्ठ 441 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ८६ ] स्तोत्रोंके क्रममें पुलस्त्यजीद्वारा उपदिष्ट महेश्वर- कथित पापप्रशमनस्तोत्र ४३१

ब्रह्मा होता तथोद्गाता साम यूपोऽथ दक्षिणा ।

दीक्षा त्वं त्वं पुरोडाशस्त्वं पशुः पशुवाह्यसि ॥

गुह्यो धाता च परमः शिवो नारायणस्तथा ।

महाजनो निरयनः सहस्रार्केन्दुरूपवान् ॥

द्वादशारोऽथ षण्णाभिस्त्रिव्यूहो द्वियुगस्तथा ।

कालचक्रो भवानीशो नमस्ते पुरुषोत्तमः ॥

पराक्रमो विक्रमस्त्वं हयग्रीवो हरीश्वरः ।

नरेश्वरोऽथ ब्रह्मेशः सूर्येशस्त्वं नमोऽस्तु ते ॥

अश्ववक्त्रो महामेधाः शम्भुः शक्रः प्रभञ्जनः ।

मित्रावरुणमूर्तिस्त्वममूर्तिरनघः परः ॥

प्राग्वंशकायो भूतादिर्महाभूतोऽच्युतो द्विजः ।

त्वमूर्ध्वकर्त्ता ऊर्ध्वश्च ऊर्ध्वरेता नमोऽस्तु ते ॥

महापातकहा त्वं च उपपातकहा तथा ।

अनीशः सर्वपापेभ्यस्त्वामहं शरणं गतः ॥

इत्येतत् परमं स्तोत्रं सर्वपापप्रमोचनम् ।

महेश्वरेण कथितं वाराणस्यां पुरा मुने ॥

केशवस्याग्रतो गत्वा स्नात्वा तीर्थे सितोदके ।

उपशान्तस्तथा जातो रुद्रः पापवशात् ततः ॥

एतत् पवित्रं त्रिपुरघ्नभाषितं पठन् नरो विष्णुपरो महर्षे । विमुक्ता ह्युपशान्तमूर्तिः सम्पूज्यते देववरैः प्रसिद्धैः ॥ आप ब्रह्मा, होता, उद्गाता, साम, यूप, दक्षिणा तथा ४२ । दीक्षा हैं । आप पुरोडाश एवं आप ही पशु तथा पशुवाही हैं । आप गुह्य, धाता, परम, शिव, नारायण, महाजन, ४३ निराश्रय तथा हजारों सूर्य और चन्द्रमाके समान रूपवान् हैं । आप बारह अरों, छः नाभियों, तीन व्यूहों एवं दो ४४ युगोंवाले कालचक्र तथा ईश एवं पुरुषोत्तम हैं । आपको नमस्कार है । आप पराक्रम, विक्रम, हयग्रीव, हरीश्वर, ४५ नरेश्वर, ब्रह्मेश और सूर्येश हैं । आपको नमस्कार 1 आप अश्ववक्त्र, महामेधा, शम्भु, शक्र, प्रभञ्जन, ४६ मित्रावरुणकी मूर्ति, अमूर्ति, निष्पाप और श्रेष्ठ हैं । आप प्राग्वंशकाय ( मूलपुरुष ), भूतादि, महाभूत, अच्युत और ४७ द्विज हैं । आप ऊर्ध्वकर्त्ता, ऊर्ध्व और ऊर्ध्वरेता हैं । आपको नमस्कार है । आप महापातकोंका विनाश ४८ करनेवाले तथा उपपातकोंके नाशक । आप सभी पापोंसे निर्लिप्त हैं । मैं आपकी शरणमें आया हूँ । मुने! ४ ९ प्राचीन कालमें महेश्वरने सम्पूर्ण पापोंसे मुक्ति देनेवाले इस श्रेष्ठ स्तोत्रको वाराणसीमें कहा था । तीर्थके स्वच्छ ५० जलमें स्नान कर केशवका दर्शन करनेसे रुद्र पापके प्रभावसे मुक्त एवं शान्त हुए थे । महर्षे! त्रिपुरारिके द्वारा कहे गये इस स्तोत्रका पाठ करनेसे विष्णुभक्त मनुष्य पापसे मुक्त और सौम्य होकर प्रसिद्ध तथा श्रेष्ठ ५१ देवताओंसे पूजित होता है ॥ ४२–५१ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें छियासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ८६ ॥

पृष्ठ 442

वामन पुराण, पृष्ठ 442 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ८७ सतासीवाँ अध्याय अगस्त्यद्वारा कथित पापप्रशमनस्तोत्र पुलस्त्य उवाच

द्वितीयं पापशमनं स्तवं वक्ष्यामि ते मुने ।

येन सम्यगधीतेन पापं नाशं तु गच्छति ॥

मत्स्यं नमस्ये देवेशं कूर्मं गोविन्दमेव च ।

हयशीर्षं नमस्येऽहं भवं विष्णुं त्रिविक्रमम् ॥

नमस्ये माधवेशानौ हृषीकेशकुमारिणौ ।

नारायणं नमस्येऽहं नमस्ये गरुडासनम् ॥

ऊर्ध्वकेशं नृसिंहं च रूपधारं कुरुध्वजम् ।

कामपालमखण्डं च नमस्ये ब्राह्मणप्रियम् ॥

अजितं विश्वकर्माणं पुण्डरीकं द्विजप्रियम् ।

हंसं शम्भुं नमस्ये च ब्रह्माणं सप्रजापतिम् ॥

नमस्ये शूलबाहुं च देवं चक्रधरं तथा ।

शिवं विष्णुं सुवर्णाक्षं गोपतिं पीतवाससम् ॥

नमस्ये च गदापाणिं नमस्ये च कुशेशयम् ।

अर्धनारीश्वरं देवं नमस्ये पापनाशनम् ॥

गोपालं च सवैकुण्ठं नमस्ये चापराजितम् ।

नमस्ये विश्वरूपं च सौगन्धिं सर्वदाशिवम् ॥

पाञ्चालिकं हयग्रीवं स्वयम्भुवममरेश्वरम् ।

नमस्ये पुष्कराक्षं च पयोगन्धिं च केशवम् ॥

अविमुक्तं च लोलं च ज्येष्ठेशं मध्यमं तथा ।

उपशान्तं नमस्येऽहं मार्कण्डेयं सजम्बुकम् ॥

पुलस्त्यजी बोले – मुने! अब मैं आपसे पापोंका निवारण करनेवाला दूसरा स्तोत्र कहूँगा; जिसका भलीभाँति १ अध्ययन ( पाठ ) करनेसे पाप विनष्ट हो जाता है । मैं मत्स्य एवं कच्छपका रूप धारण करनेवाले देवेश गोविन्दभगवान्‌को नमस्कार करता हूँ । मैं हयशीर्ष, भव २ और त्रिविक्रम विष्णुभगवान्‌को नमस्कार करता हूँ । मैं माधव, ईशान, हृषीकेश और कुमारको नमस्कार करता ३ हूँ । मैं नारायणको नमस्कार करता हूँ । मैं गरुडासन भगवान्‌को नमस्कार करता हूँ । मैं ऊर्ध्वकेश तथा नरसिंहका ४ रूप धारण करनेवाले एवं कुरुध्वज, कामपाल, अखण्ड और ब्राह्मणप्रिय देवको नमस्कार करता हूँ । मैं अजित, विश्वकर्मा, पुण्डरीक, द्विजप्रिय, हंस, शम्भु तथा प्रजापतिके ५ सहित ब्रह्माको नमस्कार करता हूँ । मैं शूलबाहु, चक्रधरदेव, शिव, विष्णु, सुवर्णाक्ष और गोपति तथा पीतवासाको ६ प्रणाम करता हूँ । मैं गदा धारण करनेवाले गदाधर भगवान्‌को नमस्कार करता हूँ और कुशेशयको नमस्कार करता हूँ । मैं पापका नाश करनेवाले अर्धनारीश्वर देवको ७ नमस्कार करता मैं वैकुण्ठसहित गोपाल तथा अपराजितको नमस्कार करता हूँ । मैं विश्वरूप, सौगन्धि ८ और सदाशिवको प्रणाम करता हूँ ॥ १ - ८ ॥ मैं पाञ्चालिक, हयग्रीव, स्वयम्भुव, अमरेश्वर, ९ पुष्कराक्ष, पयोगन्धि और केशवको नमस्कार करता हूँ । मैं अविमुक्त, लोल, ज्येष्ठेश, मध्यम, उपशान्त तथा १० । जम्बुकसहित मार्कण्डेयको नमस्कार करता हूँ । मैं पद्मकिरणको नमस्ये पद्मकिरणं नमस्ये वडवामुखम् । नमस्कार करता हूँ । मैं वडवामुखको नमस्कार करता हूँ । कार्तिकेयं नमस्येऽहं बाह्लीकं शिखिनं तथा ॥ ११ | मैं कार्तिकेय, बाह्रीक तथा शिखीको प्रणाम करता हूँ ।

पृष्ठ 443

वामन पुराण, पृष्ठ 443 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ८७ ] अगस्त्यद्वारा कथित पापप्रशमनस्तोत्र ४३३

नमस्ये स्थाणुमनघं नमस्ये वनमालिनम् ।

नमस्ये लाङ्गलीशं च नमस्येऽहं श्रियः पतिम् ॥

नमस्ये च त्रिनयनं नमस्ये हव्यवाहनम् ।

नमस्ये च त्रिसौवर्णं नमस्ये धरणीधरम् ॥

त्रिणाचिकेतं ब्रह्मेशं नमस्ये शशिभूषणम् ।

कपर्दिनं नमस्ये च सर्वामयविनाशनम् ॥

नमस्ये शशिनं सूर्यं ध्रुवं रौद्रं महौजसम् ।

पद्मनाभं हिरण्याक्षं नमस्ये स्कन्दमव्ययम् ॥

नमस्ये भीमहंसौ च नमस्ये हाटकेश्वरम् ।

सदाहंसं नमस्ये च नमस्ये प्राणतर्पणम् ॥

नमस्ये रुक्मकवचं महायोगिनमीश्वरम् ।

नमस्ये श्रीनिवासं च नमस्ये पुरुषोत्तमम् ॥

नमस्ये च चतुर्बाहुं नमस्ये वसुधाधिपम् ।

वनस्पतिं पशुपतिं नमस्ये प्रभुमव्ययम् ॥

श्रीकण्ठं वासुदेवं नीलकण्ठं सदण्डिनम् ।

नमस्ये सर्वमनघं गौरीशं नकुलीश्वरम् ॥

मनोहरं कृष्णकेशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ।

यशोधरं महाबाहुं नमस्ये च कुशप्रियम् ॥

भूधरं छादितगदं सुनेत्रं शूलशङ्खिनम् ।

भद्राक्षं वीरभद्रं च नमस्ये शङ्कुकर्णिकम् ॥

वृषध्वजं महेशं च विश्वामित्रं शशिप्रभम् ।

उपेन्द्रं चैव गोविन्दं नमस्ये पङ्कजप्रियम् ॥

सहस्त्रशिरसं देवं नमस्ये कुन्दमालिनम् ।

कालाग्निं रुद्रदेवेशं नमस्ये कृत्तिवाससम् ॥

नमस्ये छागलेशं च नमस्ये पङ्कजासनम् ।

सहस्राक्षं कोकनदं नमस्ये हरिशङ्करम् ॥

अगस्त्यं गरुडं विष्णुं कपिलं ब्रह्मवाङ्मयम् ।

सनातनं च ब्रह्माणं नमस्ये ब्रह्मतत्परम् ॥

स्थाणु एवं अघको नमस्कार करता हूँ तथा वनमालीको नमस्कार करता हूँ । मैं लाङ्गलीश तथा लक्ष्मीपतिको नमस्कार १२ करता हूँ । मैं त्रिनेत्रको प्रणाम करता हूँ तथा हव्यवाहनको नमस्कार करता हूँ । मैं त्रिसौवर्णको नमस्कार करता हूँ तथा १३ धरणीधरको नमस्कार करता हूँ । मैं त्रिणाचिकेत, ब्रह्मेश तथा शशिभूषणको प्रणाम करता हूँ । मैं सम्पूर्ण रोगोंको नष्ट १४ करनेवाले कपर्दीभगवान्‌को प्रणाम करता हूँ । मैं चन्द्र, सूर्य, ध्रुव तथा महान् ओजस्वी रुद्रभगवान्‌को प्रणाम करता हूँ । मैं पद्मनाभ, हिरण्याक्ष तथा अव्यय स्कन्दको प्रणाम करता १५ हूँ । मैं भीम और हंसको प्रणाम करता हूँ । मैं हाटकेश्वरको प्रणाम करता हूँ । मैं सदाहंसको प्रणाम करता हूँ और १६ प्राणोंको तृप्त करनेवालेको प्रणाम करता हूँ ॥ ९ –१६ ॥ मैं रुक्म - कवच धारण करनेवाले महायोगी ईश्वरको १७ नमस्कार करता हूँ और पुरुषोत्तम श्रीनिवासभगवान्को नमस्कार करता हूँ । मैं चार भुजा धारण करनेवाले । देवको प्रणाम करता हूँ । मैं पृथ्वीके अधिपतिको प्रणाम १८ करता हूँ । मैं वनस्पति, पशुपति और अव्यय प्रभुको प्रणाम करता हूँ । मैं श्रीकण्ठ वासुदेव, दण्डसहित १ ९ | नीलकण्ठ, सर्व, अनघ, गौरीश तथा नकुलीश्वरभगवान्‌को नमस्कार करता हूँ । मैं मनको हरण करनेवाले कृष्णकेश चक्रपाणि भगवान्‌को नमस्कार करता हूँ और यशोधारी, २० महाबाहु कुप्रियको नमस्कार करता हूँ । मैं भूधर, छादितगद, सुनेत्र, शूलशंखी, भद्राक्ष, वीरभद्र तथा २१ शंकुकर्णिकको नमस्कार करता हूँ । मैं वृषध्वज, महेश, विश्वामित्र, शशिप्रभ, उपेन्द्र, गोविन्द तथा पङ्कजप्रियको नमस्कार करता हूँ । मैं सहस्रशीर्षा तथा कुन्दमाली २२ देवको नमस्कार करता हूँ । मैं कालाग्नि, रुद्रदेवेश तथा कृत्तिवासाको प्रणाम करता हूँ । मैं छागलेशको नमस्कार २३ करता हूँ तथा पङ्कजासनको नमस्कार करता हूँ । मैं सहस्राक्ष, कोकनद तथा हरिशंकरको नमस्कार करता २४ | हूँ ॥ १७–२४ ॥ मैं अगस्त्य, गरुड, विष्णु, कपिल, ब्रह्मवाङ्मय, २५ । सनातन, ब्रह्मा तथा ब्रह्मतत्परको नमस्कार करता हूँ ।

पृष्ठ 444

वामन पुराण, पृष्ठ 444 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३४

अप्रतर्क्यं चतुर्बाहुं सहस्त्रांशुं तपोमयम् ।

नमस्ये धर्मराजानं देवं गरुडवाहनम् ॥

सर्वभूतगतं शान्तं निर्मलं सर्वलक्षणम् ।

महायोगिनमव्यक्तं नमस्ये पापनाशनम् ॥

निरञ्जनं निराकारं निर्गुणं निर्मलं पदम् ।

नमस्ये पापहन्तारं शरण्यं शरणं व्रजे ॥

एतत् पवित्रं परमं पुराणं प्रोक्तं त्वगस्त्येन महर्षिणा च । धन्यं यशस्यं बहुपापनाशनं संकीर्तनात् स्मरणात् संश्रवाच्च ॥ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ८८ | मैं अनुमानसे परे, चार भुजाधारी, सहस्रांशु, तपोमूर्ति, २६ धर्मराज गरुड़वाहन देवको नमस्कार करता हूँ । मैं सम्पूर्ण प्राणियोंमें व्याप्त, शान्तस्वरूप, निर्मल, समस्त लक्षणोंसे युक्त, महान् योगी, अव्यक्तस्वरूप एवं पाप २७ नाश करनेवाले भगवान्‌को नमस्कार करता हूँ । मैं निरञ्जन, निराकार, गुणोंसे रहित, निर्मलपदस्वरूप, पाप २८ हरण करनेवालेको नमस्कार करता हूँ तथा शरणागतकी रक्षा करनेवालेकी शरणमें जाता हूँ । महर्षि अगस्त्यने इस परम पवित्र पुरातन स्तोत्रको कहा था । इसके कथन, स्मरण तथा श्रवण करनेसे अनेक पापोंका विनाश हो जाता है और मनुष्य धन्य एवं यशस्वी हो २ ९ | जाता है॥२५–२९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें सतासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ८७ ॥

अट्ठासीवाँ अध्याय बलिका कुरुक्षेत्रमें आना, वहाँके मुनियोंका पलायन, वामनका आविर्भाव, उनकी स्तुति, बलिके यज्ञमें जानेकी उत्कण्ठा और भरद्वाजसे स्वस्थानका कथन पुलस्त्य उवाच

गतेऽथ तीर्थयात्रायां प्रह्लादे दानवेश्वरे ।

कुरुक्षेत्रं समभ्यागाद् यष्टुं वैरोचनो बलिः ॥ १

तस्मिन् महाधर्मयुते तीर्थे ब्राह्मणपुङ्गवः ।

शुक्रो द्विजातिप्रवरानामन्त्रयत भार्गवान् ॥ २

भृगूनामन्त्र्यमाणान् वै श्रुत्वात्रेयाः सगौतमाः ।

कौशिकाङ्गिरसश्चैव तत्यजुः कुरुजाङ्गलान् ॥ ३

उत्तराशां प्रजग्मुस्ते नदीमनु शतद्रुकाम् ।

शातद्रवे जले स्नात्वा विपाशां प्रययुस्ततः ॥ ४

विज्ञाय तत्राप्यरतिं स्नात्वाऽर्च्य पितृदेवताः ।

प्रजग्मुः किरणां पुण्यां दिनेशकिरणच्युताम् ॥ ५

पुलस्त्यजी बोले- दानवेश्वर प्रह्लादके तीर्थयात्राके लिये चले जानेपर विरोचनका पुत्र बलि कुरुक्षेत्रमें यज्ञ करनेके लिये गया । उस महान् धर्मयुक्त तीर्थमें ब्राह्मणश्रेष्ठ शुक्राचार्यने द्विजोंमें अत्यन्त श्रेष्ठ भार्गवोंको आमन्त्रित किया । भृगुवंशीय ब्राह्मणोंका आमन्त्रित किया जाना सुनकर अत्रि, गौतम, कौशिक और अङ्गिरागोत्रीय ब्राह्मणोंने कुरुजाङ्गलका त्याग कर दिया । वे उत्तर दिशामें शतद्रु नदीके तटपर गये । शतद्रुके जलमें स्नान करनेके बाद वे वहाँसे विपाशा नदीके निकट चले गये । वहाँ भी मनके अनुकूल न होनेके कारण वे सब स्नान करनेके पश्चात् पितरों एवं देवोंका पूजन कर । सूर्यकी किरणोंसे उत्पन्न किरणा नदीके समीप गये ।

पृष्ठ 445

वामन पुराण, पृष्ठ 445 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ८८ ] बलिका कुरुक्षेत्र में आना, वहाँके

तस्यां स्नात्वाऽर्च्य देवर्षे सर्व एव महर्षयः ।

ऐरावतीं सुपुण्योदां स्नात्वा जग्मुरथेश्वरीम् ॥ ६

देविकाया जले स्नात्वा पयोष्ण्यां चैव तापसाः ।

अवतीर्णा मुने स्नातुमात्रेयाद्याः शुभां नदीम् ॥ ७

ततो निमग्ना ददृशुः प्रतिबिम्बमथात्मनः ।

अन्तर्जले द्विजश्रेष्ठ महदाश्चर्यकारकम् ॥ ८

उन्मज्जने च ददृशुः पुनर्विस्मितमानसाः ।

ततः स्नात्वा समुत्तीर्णा ऋषयः सर्व एव हि ॥ ९

जग्मुस्ततोऽपि ते ब्रह्मन् कथयन्तः परस्परम् ।

चिन्तयन्तश्च सततं किमेतदिति विस्मिताः ॥ १०

ततो दूरादपश्यन्त वनषण्डं सुविस्तृतम् ।

वनं हरगलश्यामं खगध्वनिनिनादितम् ॥ ११

अतितुङ्गतया व्योम आवृण्वानं नगोत्तमम् ।

विस्तृताभिर्जटाभिस्तु अन्तर्भूमिं च नारद ॥ १२

काननं पुष्पितैर्वृक्षैरतिभाति समन्ततः ।

दशार्द्धवर्णैः सुखदैर्नभस्तारागणैरिव ॥ १३

तं दृष्ट्वा कमलैर्व्याप्तं पुण्डरीकैश्च शोभितम् ।

तद्वत् कोकनदैर्व्याप्तं वनं पद्मवनं यथा ॥ १४

प्रजग्मुस्तुष्टिमतुलां ते ह्लादं परमं ययुः ।

विविशुः प्रीतमनसो हंसा इव महासरः ॥ १५

तन्मध्ये ददृशुः पुण्यमाश्रमं लोकपूजितम् ।

चतुर्णां लोकपालानां वर्गाणां मुनिसत्तम ॥ १६

धर्माश्रमं प्राङ्मुखं तु पलाशविटपावृतम् ।

प्रतीच्यभिमुखं ब्रह्मन् अर्थस्येक्षुवनावृतम् ॥ १७

दक्षिणाभिमुखं काम्यं रम्भाशोकवनावृतम् ।

उदङ्मुखं च मोक्षस्य शुद्धस्फटिकवर्चसम् ॥ १८

मुनियोंका पलायन, वामनका आविर्भाव ४३५ देवर्षे! उसमें स्नान और अर्चन करनेके बाद सभी महर्षि पवित्र जलवाली ऐरावती नदीके निकट गये तथा उसमें स्नान करके ईश्वरी नदीके तटपर चले गये । मुने! देविका और पयोष्णीमें स्नान करके आत्रेय आदि तपस्वियोंने शुभा नामकी नदीमें स्नान करनेके लिये प्रवेश किया । द्विजश्रेष्ठ! जलमें गोता लगानेपर उन लोगोंने जलके भीतर महान् आश्चर्य उत्पन्न करनेवाली अपनी - अपनी परछाईं देखी ॥ १-८ ॥ महर्षियोंने डुबकी लगानेके बाद जब सिर ऊपर किया, तब पुनः वैसा ही देखा; इससे वे आश्चर्यमें भर गये । उसके बाद स्नान करके सभी ऋषि बाहर निकले । ब्रह्मन्! उसके पश्चात् वे सभी लोग यह क्या है? – इस विषयमें आश्चर्यपूर्वक आपसमें बातचीत एवं विचार-| विमर्श करते हुए वहाँसे भी चले गये । उसके बाद उन लोगोंने दूरसे ही अतिविस्तृत, शंकरके कण्ठकी भाँति श्यामवर्णवाले और पक्षियोंकी ध्वनिसे भरा एक वृक्षोंका समूह ( वन ) देखा । नारदजी! वह वन अत्यन्त ऊँचा होनेके कारण आकाशको घेरे हुए था तथा उसकी नीचेकी भूमि बिखरे हुए फूलोंसे ढकी रहती थी । वह वन तारागणोंसे जगमगाते हुए आकाशके समान खिले हुए पंचरंगे वृक्षोंसे बहुत सुन्दर लग रहा था । कमल-वनके समान कमलोंसे व्याप्त, पुण्डरीकोंसे विभूषित एवं कोकनदोंसे भरे उस वनको देखकर वे अत्यन्त प्रसन्न एवं गद्गद हो गये । वे लोग संतुष्ट - चित्तसे उसमें इस प्रकार प्रविष्ट हुए, जिस प्रकार हंस महासरोवरमें प्रवेश करते हैं । मुनिसत्तम! उन लोगोंने उसके बीच में लोकपालोंके चार वर्गों ( धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्ष ) -का लोकपूजित पवित्र आश्रम देखा ॥ ९ -१६ ॥ ब्रह्मन्! पूर्व दिशाकी ओर मुखवाला पलाशवृक्षसे घिरा हुआ धर्माश्रम, पश्चिममुख इक्षुवनसे घिरा हुआ अर्थाश्रम, दक्षिणकी ओर कदली और अशोकके वनसे घिरा हुआ कामाश्रम तथा उत्तरकी ओर शुद्धस्फटिकके समान तेजस्वी मोक्षाश्रम स्थित था ।

पृष्ठ 446

वामन पुराण, पृष्ठ 446 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ८८

कृतान्ते त्वाश्रमी मोक्षः कामस्त्रेतान्तरे श्रमी ।

आश्रम्यर्थो द्वापरान्ते तिष्यादौ धर्म आश्रमी ॥

तान्याश्रमाणि मुनयो दृष्ट्वात्रेयादयोऽव्ययाः ।

तत्रैव च रतिं चक्रुरखण्डे सलिलाप्लुते ॥

धर्माद्यैर्भगवान् विष्णुरखण्ड इति विश्रुतः ।

चतुर्मूर्तिर्जगन्नाथः पूर्वमेव प्रतिष्ठितः ॥

तमर्चयन्ति ऋषयो योगात्मानो बहुश्रुताः ।

शुश्रूषयाऽथ तपसा ब्रह्मचर्येण नारद ॥

एवं ते न्यवसंस्तत्र समेता मुनयो वने ।

असुरेभ्यस्तदा भीताः स्वाश्रित्याखण्डपर्वतम् ॥

तथाऽन्ये ब्राह्मणा ब्रह्मन् अश्मकुट्टा मरीचिपाः ।

स्नात्वा जले हि कालिन्द्याः प्रजग्मुर्दक्षिणामुखाः ॥

अवन्तिविषयं प्राप्य विष्णुमासाद्य संस्थिताः ।

विष्णोरपि प्रसादेन दुष्प्रवेशं महासुरैः ॥

बालखिल्यादयो जग्मुरवशा दानवाद् भयात् ।

रुद्रकोटिं समाश्रित्य स्थितास्ते ब्रह्मचारिणः ॥

एवं गतेषु विप्रेषु गौतमाङ्गिरसादिषु ।

शुक्रस्तु भार्गवान् सर्वान् निन्ये यज्ञविधौ मुने ॥

अधिष्ठिते भार्गवैस्तु महायज्ञेऽमितद्युते ।

यज्ञदीक्षां बलेः शुक्रश्चकार विधिना स्वयम् ॥

श्वेताम्बरधरो दैत्यः श्वेतमाल्यानुलेपनः ।

मृगाजिनावृतः पृष्ठे बर्हिपत्रविचित्रितः ॥

समास्ते वितते यज्ञे सदस्यैरभिसंवृतः ।

हयग्रीवप्रलम्बाद्यैर्मयबाणपुरोगमैः ॥

पत्नी विन्ध्यावली चास्य दीक्षिता यज्ञकर्मणि ।

ललनानां सहस्त्रस्य प्रधाना ऋषिकन्यका ॥

शुक्रेणाश्वः श्वेतवर्णो मधुमासे सुलक्षणः ।

महीं विहर्तुमुत्सृष्टस्तारकाक्षोऽन्वगाच्च तम् ॥

सत्ययुगके अन्तमें मोक्ष अपने आश्रममें निवास करने १ ९ लगता है, त्रेता काम आश्रमवासी हो जाता है, द्वापरके अन्तमें अर्थ आश्रमी बन जाता है और कलिके आदिमें धर्म आश्रममें रहना प्रारम्भ करता है । अव्यय, आत्रेय २० आदि मुनियोंने उन आश्रमोंको देखकर अखण्ड जलसे परिपूर्ण उस स्थान सुखसे रहनेका निश्चय किया । धर्म आदि द्वारा भगवान् विष्णु अखण्ड नामसे विख्यात २१ हैं । जगन्नाथ चार मूर्तियोंवाले हैं, यह पहलेसे ही निश्चित है । नारदजी! बहुश्रुत योगात्मा ऋषिलोग सेवा, तप और । ब्रह्मचर्यके द्वारा उनकी पूजा करते हैं । असुरोंसे त्रस्त २२ होकर वे मुनिगण सम्मिलितरूपसे उस अखण्ड पर्वतका भलीभाँति आश्रयण कर रहने लगे । ब्रह्मन्! केवल २३ पत्थरसे कूटे हुए अन्नको खानेवाले वानप्रस्थी साधु तथा सूर्यकी किरणोंका पान करनेवाले अन्य ब्राह्मण आदि कालिन्दीके जलमें स्नान कर दक्षिण दिशाकी ओर चले २४ | गये ॥ १७ - २४ ॥ वे विष्णुभगवान् की कृपासे महान् असुरोंके कारण २५ प्रवेश पानेमें कठिन अवन्ति नगरीमें पहुँचे और उनके निकट रहने लगे । दानवोंके डरसे विवश होकर बालखिल्य आदि ब्रह्मचारी ऋषि रुद्रकोटि चले गये और वहाँ रहने २६ लगे । मुने! इस प्रकार गौतम और आङ्गिरस आदि ब्राह्मणोंके चले जानेपर शुक्राचार्य सभी भार्गववंशीय २७ ब्राह्मणोंको यज्ञ - कार्यमें ले गये । अमिततेजस्विन्! भार्गव-वंशीय ब्राह्मणोंसे अधिकृत शुक्राचार्यने बलिको महायज्ञमें २८ स्वयं विधिवत् यज्ञकी दीक्षा दी । श्वेत वस्त्र धारण करनेवाले, श्वेत माल्य एवं अनुलेपनसे युक्त, मृग चर्मसे २ ९ आवृत एवं मयूरपुच्छसे सुसज्जित दैत्य बलिने हयग्रीव, प्रलम्ब, मय एवं बाण आदि सदस्योंसे घिरे हुए विस्तृत ३० यज्ञ मण्डपमें आसन ग्रहण किया । उसकी पत्नी विन्ध्यावली भी यज्ञकर्ममें दीक्षित हुई । वह ऋषि - कन्या हजारों ३१ ललनाओंमें प्रधान थी । शुक्राचार्यने चैत्रमासमें सुलक्षण अश्व पृथ्वीपर विचरण करनेके लिये छोड़ा । तारकाक्ष ३२ । नामका असुर उसके पीछे - पीछे चलने लगा ॥ २५–३२ ॥

पृष्ठ 447

वामन पुराण, पृष्ठ 447 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ८८ ] बलिका कुरुक्षेत्रमें आना, एवमश्वे समुत्सृष्टे वितथे यज्ञकर्मणि गते च मासत्रितये हूयमाने च पावके पूज्यमानेषु दैत्येषु मिथुनस्थे दिवाकरे सुषुवे देवजननी माधवं वामनाकृतिम् तं जातमात्रं भगवन्तमीशं नारायणं लोकपतिं पुराणम् ब्रह्मा समभ्येत्य समं महर्षिभिः स्तोत्रं जगादाथ विभोर्महर्षे नमोऽस्तु माधव सत्त्वमूर्ते नमोऽस्तु ते शाश्वत विश्वरूप । नमोऽस्तु ते शत्रुवनेन्धनाग्ने नमोऽस्तु वै पापमहादवाने नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन नमस्ते जगदाधार नमस्ते पुरुषोत्तम नारायण जगन्मूर्ते जगन्नाथ गदाधर । पीतवासः श्रियः कान्त जनार्दन नमोऽस्तु ते भवांस्त्राता च गोप्ता च विश्वात्मा सर्वगोऽव्ययः । सर्वधारी धराधारी रूपधारी नमोऽस्तु ते वर्धस्व वर्धिताशेषत्रैलोक्य सुरपूजित कुरुष्व दैवतपते मघोनोऽश्रुप्रमार्जनम् त्वं धाता च विधाता च संहर्ता त्वं महेश्वरः । महालय महायोगिन् योगशायिन् नमोऽस्तु ते इत्थं स्तुतो जगन्नाथः सर्वात्मा सर्वगो हरिः । प्रोवाच भगवान् मह्यं कुरूपनयनं विभो

ततश्चकार देवस्य जातकर्मादिकाः क्रियाः ।

भरद्वाजो महातेजा बार्हस्पत्यस्तपोधनः ॥

व्रतबन्धं तथेशस्य कृतवान् सर्वशास्त्रवित् । ततो ददुः प्रीतियुताः सर्व एव वरान् क्रमात् वहाँके मुनियोंका पलायन, वामनका आविर्भाव ४३७ । इस प्रकार उस अश्वके छोड़े जानेपर यज्ञकर्मके ॥ ३३ चलते हुए अग्निमें हवन करते तीन मास व्यतीत हो । जानेपर तथा दैत्योंके पूजित होने और सूर्यके मिथुन-॥ ३४ राशिमें सङ्क्रमण करनेपर देवमाता अदितिने वामनके आकारवाले माधवको जन्म दिया । महर्षे! उन भगवान्, । ईश, नारायण लोकपति पुराण- पुरुषके अवतार होते ही ब्रह्मा महर्षियोंके साथ उनके निकट गये तथा ( उन ) ॥ ३५ । विभुकी स्तुति करने लगे । हे माधव! हे सत्त्वमूर्ते! आपको नमस्कार है । हे शाश्वत! हे विश्वरूप! आपको नमस्कार है । शत्रुरूपी वनके ईंधनके लिये हे अग्निस्वरूप! आपको नमस्कार है । पापरूपी वनके लिये हे ॥ ३६ महादवाग्निस्वरूप! आपको नमस्कार है । हे पुण्डरीकाक्ष! आपको । आपको ॥ ३७ नमस्कार नारायण! पीताम्बर ॥ ३८ आपको विश्वकी ॥ ३ ९ सबको तथा रूप । नमस्कार है । हे विश्वकी सृष्टि करनेवाले! नमस्कार है । हे जगत्के आधार! आपको है । हे पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है । हे हे जगन्मूर्ते! हे जगन्नाथ! हे गदाधर! हे धारण करनेवाले! हे लक्ष्मीपते! हे जनार्दन! नमस्कार है । आप पालन करनेवाले, रक्षक, आत्मा, सर्वत्र गमन करनेवाले, अविनाशी, धारण करनेवाले, पृथ्वीको धारण करनेवाले धारण करनेवाले हैं । आपको नमस्कार है । है देवपूजित! हे सारी त्रिलोकीको बढ़ानेवाले! आपका ॥ ४० अभ्युदय हो । हे दैवतपते! आप इन्द्रके आँसू पोंछें । आप धाता, विधाता, संहर्ता, महेश्वर, महालय, महायोगी

॥ ४१ और योगशायी हैं । आपको नमस्कार है ॥ ३३–४१ ॥

इस प्रकारकी स्तुति किये जानेपर सर्वात्मा, सर्वगामी जगन्नाथभगवान् श्रीहरिने कहा - विभो! ॥ ४२मेरा उपनयन संस्कार कीजिये । उसके बाद बृहस्पतिवंशमें उत्पन्न महातेजस्वी तपोधन भरद्वाजने ४३ । वामनकी जातकर्म आदि सभी क्रियाएँ सम्पन्न करायीं । | उसके पश्चात् सभी शास्त्रोंके वेत्ता भरद्वाजने ईश्वरका व्रतबन्ध ( यज्ञोपवीत ) कराया । उसके बाद अन्य ॥ ४४ । सभीने प्रसन्न होकर वटुकको क्रमशः श्रेष्ठ दान दिये ।

पृष्ठ 448

वामन पुराण, पृष्ठ 448 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ८८

यज्ञोपवीतं पुलहस्त्वहं च सितवाससी ।

मृगाजिनं कुम्भयोनिर्भरद्वाजस्तु मेखलाम् ॥ ४५

पालाशमददद् दण्डं मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः ।

अक्षसूत्रं वारुणिस्तु कौश्यं वेदमथाङ्गिराः ॥ ४६

छत्रं प्रादाद् रघू राजा उपानद्युगलं नृगः ।

कमण्डलुं बृहत्तेजाः प्रादाद्विष्णोर्बृहस्पतिः ॥ ४७

एवं कृतोपनयनो भगवान् भूतभावनः ।

संस्तूयमानो ऋषिभिः साङ्गं वेदमधीयत ॥ ४८

भरद्वाजादाङ्गिरसात् सामवेदं महाध्वनिम् ।

महदाख्यानसंयुक्तं गन्धर्वसहितं मुने ॥ ४ ९ ।

मासेनैकेन भगवान् ज्ञानश्रुतिमहार्णवः ।

लोकाचारप्रवृत्त्यर्थमभूच्छुतिविशारदः ॥५०

सर्वशास्त्रेषु नैपुण्यं गत्वा देवोऽक्षयोऽव्ययः ।

प्रोवाच ब्राह्मणश्रेष्ठं भरद्वाजमिदं वचः ॥ ५१

श्रीवामन उवाच

ब्रह्मन् व्रजामि देह्याज्ञां कुरुक्षेत्रं महोदयम् ।

तत्र दैत्यपतेः पुण्यो हयमेधः प्रवर्तते ॥ ५२

समाविष्टानि पश्यस्व तेजांसि पृथिवीतले ।

ये संनिधानाः सततं मदंशाः पुण्यवर्धनाः ।

तेनाहं प्रतिजानामि कुरुक्षेत्रं गतो बलिः ॥ ५३

भरद्वाज उवाच

स्वेच्छया तिष्ठ वा गच्छ नाहमाज्ञापयामि ते ।

गमिष्यामो वयं विष्णो बलेरध्वरं मा खिद ॥ ५४

यद् भवन्तमहं देव परिपृच्छामि तद् वद ।

केषु केषु विभो नित्यं स्थानेषु पुरुषोत्तम ।

सान्निध्यं भवतो ब्रूहि ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ५५

वामन उवाच

श्रूयतां कथयिष्यामि येषु येषु गुरो अहम् ।

निवसामि सुपुण्येषु स्थानेषु बहुरूपवान् ॥ ५६

पुलहने यज्ञोपवीत, मैं ( पुलस्त्य ) - ने दो शुक्ल वस्त्र, अगस्त्यने मृगचर्म तथा भरद्वाजने मेखला दी । ब्रह्माके पुत्र मरीचिने पलाशदण्ड, वारुणि ( वसिष्ठ ) - ने अक्षसूत्र एवं अङ्गिराने रेशमी वस्त्र तथा वेद दिया ॥ ४२–४६ ॥ राजा रघुने छत्र, नृगने एक जोड़ा जूता एवं अत्यन्त तेजस्वी बृहस्पतिने विष्णुको कमण्डलु दिया । इस प्रकार उपनयन संस्कार हो जानेपर ऋषियोंसे संस्तुत होते हुए भगवान् भूतभावनने ( शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्यौतिष - इन ) अङ्गोंके साथ चारों वेदोंका अध्ययन किया । मुने! उन्होंने आङ्गिरस भरद्वाजसे गन्धर्वविद्याके साथ महान् आख्यानोंसे पूर्ण महाध्वन्यात्मक सामवेदका अध्ययन किया । इस प्रकार ज्ञानस्वरूप वेद अगाध समुद्र भगवान् एक मासमें लोकाचारके व्यवहारके लिये वेदविशारद हो गये । समस्त शास्त्रोंमें निपुण होकर अक्षय, अव्यय वामनने ब्राह्मणश्रेष्ठ भरद्वाजजीसे यह वचन कहा- ॥ ४७ – ५१ ॥ श्रीवामनजीने कहा – ब्रह्मन्! मैं अत्यन्त उत्तम कुरुक्षेत्र तीर्थमें जाना चाहता हूँ । आप आज्ञा दीजिये । वहाँ दैत्यराज बलिका पवित्र अश्वमेधयज्ञ हो रहा है । देखिये, पृथ्वीतलपर पुण्यकी वृद्धि करनेवाले मेरे स्थानोंमें तेजोंका समावेश हो रहा है । अतः मुझे यह मालूम हो रहा है कि बलि कुरुक्षेत्र में स्थित हैं ॥ ५२-५३ ॥ भरद्वाजजीने कहा- आप अपनी इच्छासे यहाँ रहें अथवा जायँ । मैं आपको आदेश नहीं दूँगा । विष्णो! हमलोग बलिके यज्ञमें जायँगे । आप चिन्ता न करें । देव! मैं आपसे जो पूछता हूँ उसे आप बतलायें । विभो! पुरुषोत्तम! मैं यथार्थरूपसे यह जानना चाहता हूँ कि आप किन - किन स्थानोंमें रहते हैं॥५४-५५ ॥ श्रीवामनजी बोले- गुरो! अनेक रूपोंसे युक्त होकर जिन - जिन पवित्र स्थानोंमें मैं रहता हूँ, । उनका मेँ वर्णन कर रहा हूँ; उसे आप सुनें ।

पृष्ठ 449

वामन पुराण, पृष्ठ 449 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ८ ९ ] वामनभगवान्‌का विविध स्थानोंमें निवास वर्णन और कुरुजाङ्गलके लिये प्रस्थान करना ४३ ९ मावतारैर्वसुधा नभस्तलं पातालमम्भोनिधयो दिवं च । दिशः समस्ता गोम्बुदाच व्याप्ता भरद्वाज ममानुरूपैः ॥ ये दिव्या ये च भौमा जलगगनचराः स्थावरा जङ्गमाश्च सेन्द्राः सार्काः सचन्द्रा यमवसुवरुणा ह्यग्नयः सर्वपालाः । ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता द्विजखगसहिता मूर्तिमन्तो ह्यमूर्ता-स्ते सर्वे मत्प्रसूता बहुविविधगुणाः पूरणार्थं पृथिव्याः ॥ एते हि मुख्याः सुरसिद्धदानवैः पूज्यास्तथा संनिहिता महीतले । यैर्दृष्टमात्रैः सहसैव नाशं प्रयाति पापं द्विजवर्य कीर्तनैः ॥ भरद्वाजजी! मेरे अनुरूप मेरे अवतारोंसे पृथ्वी, आकाश, पाताल, समुद्र, स्वर्ग, सभी दिशाएँ, पर्वत तथा मेघ ५७ व्याप्त हैं । ब्रह्मन्! दिव्य, पार्थिव, जलचर, आकाशचर, स्थावर, जङ्गम, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, यम, वसु, वरुण, सभी अग्नियाँ, समस्त प्राणियोंके पालक, ब्रह्मासे लेकर स्थावरतक पशु - पक्षिसहित सभी मूर्त और अमूर्त पदार्थ, भाँति - भाँतिके गुणोंसे सम्पन्न - ये सभी पदार्थ पृथ्वीकी पूर्तिके लिये मुझसे ही उत्पन्न हुए हैं । पृथ्वीपर स्थित ५८ ये सभी मुख्य पदार्थ देवों, सिद्धों एवं दानवोंके पूजनीय हैं । द्विजश्रेष्ठ! इनके कीर्तन एवं दर्शनमात्रसे पाप शीघ्र ५ ९ नष्ट हो जाता है ॥ ५६–५९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें अट्ठासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ८८ ॥

नवासीवाँ अध्याय वामनभगवान्‌का विविध स्थानोंमें निवास वर्णन और कुरुजाङ्गलके लिये प्रस्थान करना श्रीभगवानुवाच

आद्यं मात्स्यं महद्रूपं संस्थितं मानसे ह्रदे ।

सर्वपापक्षयकरं कीर्तनस्पर्शनादिभिः ॥

कौर्ममन्यत्सन्निधानं कौशिक्यां पापनाशनम् ।

हयशीर्ष च कृष्णांशे गोविन्दं हस्तिनापुरे ॥

त्रिविक्रमं च कालिन्द्यां लिङ्गभेदे भवं विभुम् ।

केदारे माधवं शौरिं कुब्जाम्रे हृष्टमूर्धजम् ॥

श्रीभगवान् बोले- मेरा प्रथम विशाल मत्स्यरूप मानससरोवरमें स्थित है । वह कीर्तन और स्पर्श १ आदिसे सभी पापोंका विनाश करनेवाला है । दूसरा पापका विनाश करनेवाला मेरा कूर्मावतार कौशिकी नदीमें स्थित है । कृष्णांशमें हयशीर्ष और हस्तिनापुरमें २ गोविन्द नामसे विराजमान हैं । कालिन्दीमें त्रिविक्रम तथा लिङ्गभेदमें व्यापक भव, केदारतीर्थ में ३ । माधव, शौरि और कुब्जाम्र में हृष्टमूर्धज स्थित हैं ।

पृष्ठ 450

वामन पुराण, पृष्ठ 450 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४४० श्रीवामनपुराण [ अध्याय ८ ९

नारायणं बदर्यां च वाराहे गरुडासनम् ।

जयेशं भद्रकर्णे च विपाशायां द्विजप्रियम् ॥

रूपधारमिरावत्यां कुरुक्षेत्रे कुरुध्वजम् ।

कृतशौचे नृसिंहं च गोकर्णे विश्वकर्मिणम् ॥

प्राचीने कामपालं च पुण्डरीकं महाम्भसि ।

विशाखयूपे ह्यजितं हंसं हंसपदे तथा ॥

पयोष्णायामखण्डं च वितस्तायां कुमारिलम् ।

मणिमत्पर्वते शम्भुं ब्रह्मण्ये च प्रजापतिम् ॥

मधुनद्यां चक्रधरं शूलबाहुं हिमालये । विद्धि विष्णुं मुनिश्रेष्ठ स्थितमोषधिसानुनि

भृगुतुङ्गे सुवर्णाक्षं नैमिषे पीतवाससम् ।

गयायां गोपतिं देवं गदापाणिनमीश्वरम् ॥

त्रैलोक्यनाथं वरदं गोप्रतारे कुशेशयम् । अर्द्धनारीश्वरं पुण्ये माहेन्द्रे दक्षिणे गिरौ ।

गोपालमुत्तरे नित्यं महेन्द्रे सोमपीथिनम् ।

वैकुण्ठमपि सह्याद्रौ पारियात्रे पराजितम् ॥

कशेरुदेशे देवेशं विश्वरूपं तपोधनम् ।

मलयाद्रौ च सौगन्धिं विन्ध्यपादे सदाशिवम् ॥

अवन्तिविषये विष्णुं निषधेष्वमरेश्वरम् ।

पाञ्चालिकं च ब्रह्मर्षे पाञ्चालेषु व्यवस्थितम् ॥

महोदये हयग्रीवं प्रयागे योगशायिनम् ।

स्वयम्भुवं मधुवने अयोगन्धिं च पुष्करे ॥

तथैव विप्रप्रवर वाराणस्यां च केशवम् ।

अविमुक्तकमत्रैव लोलश्चात्रैव गीयते ॥

पद्मायां पद्मकिरणं समुद्रे वडवामुखम् ।

कुमारधारे बाह्वीशं कार्तिकेयं च बर्हिणम् ॥

अजेशे शम्भुमनघं स्थाणुं च कुरुजाङ्गले ।

वनमालिनमाहुर्मां किष्किन्धावासिनो जनाः ॥

वीरं कुवलयारूढं शङ्खचक्रगदाधरम् ।

श्रीवत्साङ्कमुदाराङ्गं नर्मदायां श्रियः पतिम् ॥

माहिष्मत्यां त्रिनयनं तत्रैव च हुताशनम् ।

अर्बुदे च त्रिसौपर्णं क्ष्माधरं शूकराचले ॥

त्रिणाचिकेतं ब्रह्मर्षे प्रभासे च कपर्दिनम् ।

तथैवात्रापि विख्यातं तृतीयं शशिशेखरम् ॥

बदरिकाश्रममें नारायण, वाराहमें गरुडासन, भद्रकर्णमें ४ जयेश एवं विपाशा नदीके तटपर द्विजप्रिय विद्यमान हैं । इरावतीमें रूपधार, कुरुक्षेत्रमें कुरुध्वज, कृतशौचमें ५ नृसिंह और गोकर्णमें विश्वकर्मा वर्तमान हैं । प्राचीन स्थानमें कामपाल, महाम्भस्में पुण्डरीक, विशाखयूपमें ६ अजित तथा हंसपदमें हंसरूप विद्यमान हैं । पयोष्णीमें अखण्ड, वितस्तामें कुमारिल, मणिमान् पर्वतपर शम्भु ७ एवं ब्रह्मण्यमें प्रजापति रूप स्थित हैं । मुनिश्रेष्ठ! मधुनदीमें चक्रधर, हिमालय में शूलबाहु और ओषधिप्रस्थमें मेरे ॥ ८ विष्णुरूपको अवस्थित जानें॥१–८ ॥ भृगुतुङ्गमें सुवर्णाक्ष, नैमिषमें पीतवासा एवं गयामें ९ गोपति गदाधर ईश्वररूपसे वर्तमान हैं । गोप्रतारमें वरदायक, तीनों लोकोंके स्वामी कुशेशय एवं पवित्र महेन्द्र-१० पर्वतपर दक्षिणमें अर्धनारीश्वर रूप विद्यमान है । महेन्द्र-पर्वतपर, उत्तरमें सोमपीथी गोपाल, सह्याद्रिपर्वतपर ११ वैकुण्ठ एवं पारियात्रमें अपराजितरूप स्थित है । कशेरुदेशमें तपोधन, विश्वरूप देवेश, मलयपर्वतपर सौगन्धि तथा १२ विन्ध्यपादमें सदाशिव रूप वर्तमान है । ब्रह्मर्षे! अवन्तिदेशमें विष्णु, निषधदेशमें अमरेश्वर और पाञ्चालदेशमें मेरा १३ पाञ्चालिक रूप अवस्थित है । महोदयमें हयग्रीव, प्रयागमें योगशायी, मधुवनमें स्वयम्भुव और पुष्कर में १४ अयोगन्धि रूप विद्यमान है । विप्रश्रेष्ठ! उसी प्रकार वाराणसीमें मेरा केशवरूप तथा यहींपर अविमुक्तक १५ तथा लोलरूप स्थित कहा गया है । पद्मामें पद्मकिरण, समुद्रमें वडवामुख तथा कुमारधारमें बाह्वीश, वहीं और १६ कार्तिकेयरूपसे स्थित हैं ॥ ९ –१६ ॥ अजेशमें अनघ शम्भु तथा कुरुजाङ्गलमें स्थाणुमूर्ति १७ हैं । किष्किन्धाके निवासी लोग मुझे वनमाली कहते हैं । नर्मदाके क्षेत्रमें मुझे वीर, कुवलयारूढ, शङ्ख - चक्र-१८ गदाधर, श्रीवत्साङ्क एवं उदाराङ्ग श्रीपति कहा जाता है । माहिष्मतीमें मेरा त्रिनयन एवं हुताशन रूप विद्यमान हैं । १ ९ इसी प्रकार अर्बुदमें त्रिसौपर्ण एवं शूकराचलमें मेरा क्ष्माधर रूप अवस्थित है । ब्रह्मर्षे! प्रभासमें मेरा त्रिणाचिकेत, २० । कपर्दी और तृतीय शशिशेखर रूप विख्यात है ।