वामन पुराण — पृष्ठ 451–460
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 451–460
पृष्ठ 451
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ८ ९ ] वामनभगवान्का विविध स्थानोंमें निवास
उदये शशिनं सूर्यं ध्रुवं च त्रितयं स्थितम् ।
हेमकूटे हिरण्याक्षं स्कन्दं शरवणे मुने ॥ २१
महालये स्मृतं रुद्रमुत्तरेषु कुरुष्वथ ।
पद्मनाभं मुनिश्रेष्ठ सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥ २२
सप्तगोदावरे ब्रह्मन् विख्यातं हाटकेश्वरम् ।
तत्रैव च महाहंसं प्रयागेऽपि वटेश्वरम् ॥ २३
शोणे च रुक्मकवचं कुण्डिने घ्राणतर्पणम् ।
भिल्लीवने महायोगं माद्रेषु पुरुषोत्तमम् ॥ २४
प्लक्षावतरणे विश्वं श्रीनिवासं द्विजोत्तम ।
शूर्पारके चतुर्बाहुं मगधायां सुधापतिम् ॥ २५
गिरिव्रजे पशुपतिं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।
वनस्पतिं समाख्यातं दण्डकारण्यवासिनम् ॥ २६
कालिञ्जरे नीलकण्ठं सरय्वां शम्भुमुत्तमम् ।
हंसयुक्तं महाकोश्यां सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २७
गोकर्णे दक्षिणे शर्वं वासुदेवं प्रजामुखे ।
विन्ध्यशृङ्गे महाशौरिं कथायां मधुसूदनम् ॥ २८
त्रिकूटशिखरे ब्रह्मन् चक्रपाणिनमीश्वरम् ।
लौहदण्डे हृषीकेशं कोसलायां मनोहरम् ॥ २ ९
महाबाहुं सुराष्ट्रे च नवराष्ट्रे यशोधरम् ।
भूधरं देविकानद्यां महोदायां कुशप्रियम् ॥ ३०
गोमत्यां छादितगदं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम् ।
सुनेत्रं सैन्धवारण्ये शूरं शूरपुरे स्थितम् ॥ ३१
रुद्राख्यं च हिरण्वत्यां वीरभद्रं त्रिविष्टपे ।
शङ्कुकर्णं च भीमायां भीमं शालवने विदुः ॥ ३२
विश्वामित्रं च गदितं कैलासे वृषभध्वजम् ।
महेशं महिलाशैले कामरूपे शशिप्रभम् ॥ ३३
बलभ्यामपि गोमित्रं कटाहे पङ्कजप्रियम् ।
उपेन्द्रं सिंहलद्वीपे शक्राह्ने कुन्दमालिनम् ॥ ३४
रसातले च विख्यातं सहस्रशिरसं मुने ।
कालाग्निरुद्रं तत्रैव तथाऽन्यं कृत्तिवाससम् ॥ ३५
सुतले कूर्ममचलं वितले पङ्कजासनम् ।
महातले गुरो ख्यातं देवेशं छागलेश्वरम् ॥ ३६
त सहस्रचरणं सहस्त्रभुजमीश्वरम् ।
सहस्राक्षं परिख्यातं मुसलाकृष्टदानवम् ॥ ३७
वर्णन और कुरुजाङ्गलके लिये प्रस्थान करना ४४१ उदयगिरिमें चन्द्र, सूर्य और ध्रुव - ये तीन मूर्तियाँ अवस्थित हैं । मुने! हेमकूटमें हिरण्याक्ष एवं शरवणमें स्कन्द नामक रूप विद्यमान है । मुनिश्रेष्ठ! महालयमें रुद्र एवं उत्तरकुरुमें हर प्रकारका सुख प्रदान करनेवाला पद्मनाभ रूप विख्यात है । ब्रह्मन्! सप्तगोदावरमें हाटकेश्वर एवं महाहंस तथा प्रयागमें वटेश्वर रूप अवस्थित है । शोणमें रुक्मकवच, कुण्डिनमें घ्राणतर्पण, भिल्लीवनमें महायोग, माद्रमें पुरुषोत्तम रूप विद्यमान | है ॥ १७–२४ ॥ द्विजोत्तम! प्लक्षावतरणमें विश्वात्मक श्रीनिवास, शूर्पारकमें चतुर्बाहु एवं मगधामें सुधापति रूप स्थित हैं । गिरिव्रजमें पशुपति, यमुनातटपर श्रीकण्ठ एवं दण्डकारण्यमें मेरा वनस्पति रूप विख्यात है । कालिञ्जरमें नीलकण्ठ, सरयूमें उत्तम शम्भु और महाकोशीमें सभी पापोंका विनाश करनेवाला हंसयुक्त रूप स्थित है । दक्षिण गोकर्णमें शर्व, प्रजामुखमें वासुदेव, विन्ध्यपर्वतके शिखरमें । महाशौरि और कन्थामें मधुसूदन रूप विद्यमान है । ब्रह्मन्! त्रिकूटपर्वतकी ऊँची चोटीपर चक्रपाणि ईश्वर, लौहदण्डमें हृषीकेश तथा कोसलामें मनोहर रूप वर्तमान हैं । सुराष्ट्र में महाबाहु, नवराष्ट्रमें यशोधर, देविका । नदीमें भूधर तथा महोदामें कुशप्रिय रूप स्थित है । गोमतीमें छादितगद, शङ्खोद्धारमें शङ्खी, सैन्धवारण्यमें सुनेत्र एवं शूरपुरमें शूररूप विद्यमान है । हिरण्वतीमें रुद्र, त्रिविष्टपमें वीरभद्र, भीमामें शङ्कुकर्ण और शालवनमें । भीम नामक रूपको लोग जानते हैं॥२५–३२ ॥ कैलासमें वृषभध्वज और विश्वामित्र, महिलाशैलमें । महेश और कामरूपमें शशिप्रभ रूप वर्तमान हैं । बलभीमें गोमित्र, कटाहमें पङ्कजप्रिय, सिंहलद्वीपमें उपेन्द्र एवं शक्राह्वमें कुन्दमाली नामक रूप स्थित है । मुने! रसातलमें विख्यात सहस्रशीर्षा एवं कालाग्निरुद्र तथा कृत्तिवासा नामक रूप विद्यमान हैं । गुरो! सुतलमें अचल कूर्म, वितलमें पङ्कजासन तथा महातलमें छागलेश्वर नामक विख्यात देवेशरूप स्थित है । तलमें सहस्रचरण, सहस्रबाहु | एवं मुसलसे दानवको आकृष्ट करनेवाला मेरा सहस्राक्ष-
पृष्ठ 452
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ८ ९
पाताले योगिनामीशं स्थितं च हरिशङ्करम् ।
धरातले कोकनदं मेदिन्यां चक्रपाणिनम् ॥
भुवर्लोके च गरुडं स्वर्लोके विष्णुमव्ययम् ।
महल्लोंके तथाऽगस्त्यं कपिलं च जने स्थितम् ॥
तपोलोकेऽखिलं ब्रह्मन् वाड्मयं सत्यसंयुतम् ।
ब्रह्माणं ब्रह्मलोके च सप्तमे वै प्रतिष्ठितम् ॥
सनातनं तथा शैवे परं ब्रह्म च वैष्णवे ।
अप्रतर्क्यं निरालम्बे निराकाशे तपोमयम् ॥
जम्बूद्वीपे चतुर्बाहुं कुशद्वीपे कुशेशयम् ।
प्लक्षद्वीपे मुनिश्रेष्ठ ख्यातं गरुडवाहनम् ॥
पद्मनाभं तथा क्रौञ्चे शाल्मले वृषभध्वजम् ।
सहस्त्रांशुः स्थितः शाके धर्मराट् पुष्करे स्थितः ॥
तथा पृथिव्यां ब्रह्मर्षे शालग्रामे स्थितोऽस्म्यहम् ।
सजलस्थलपर्यन्तं चरेषु स्थावरेषु च ॥
पुण्यानि ममालयानि ब्रह्मन् पुराणानि सनातनानि । धर्मप्रदानीह महौजसानि संकीर्तनीयान्यघनाशनानि ॥ संकीर्तनात् स्मरणाद् दर्शनाच्च संस्पर्शनादेव च देवतायाः । धर्मार्थकामाद्यपवर्गमेव लभन्ति देवा मनुजाः ससाध्याः ॥ एतानि तुभ्यं विनिवेदितानि ममालयानीह तपोमयानि । उत्तिष्ठ गच्छामि महासुरस्य यज्ञं सुराणां हि हिताय विप्र ॥ पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्त्वा वचनं महर्षे विष्णुर्भरद्वाजमृषिं महात्मा । विलासलीलागमनो गिरीन्द्रात् स चाभ्यगच्छत् कुरुजाङ्गलं हि ॥ । रूप अवस्थित है । पातालमें योगीश हरिशङ्कर, धरातलपर ३८ कोकनद तथा मेदिनीमें चक्रपाणिरूप वर्तमान है । भुवर्लोक में गरुड, स्वर्लोकमें अव्यय विष्णु, महर्लोकमें अगस्त्य तथा जनलोकमें कपिल नामक रूप विद्यमान ३ ९ है । ब्रह्मन्! तपोलोकमें सत्यसे संयुक्त अखिल वाङ्मय एवं सप्तम ब्रह्मलोकमें ब्रह्मा नामक रूप प्रतिष्ठित ४० है ॥ ३३–४० ॥ शिवलोकमें सनातन, विष्णुलोकमें परम ब्रह्म, ४१ निरालम्बमें अप्रतर्क्स और निराकाशमें तपोमय नामक रूप स्थित है । मुनिश्रेष्ठ! जम्बूद्वीपमें चतुर्बाहु, कुशद्वीपमें ४२ कुशेशय और प्लक्षद्वीपमें गरुडवाहन नामसे विख्यात रूप वर्तमान है । क्रौञ्चद्वीपमें पद्मनाभ, शाल्मलद्वीपमें ४३ वृषभध्वज, शाकद्वीपमें सहस्रांशु तथा पुष्करद्वीपमें धर्मराज नामक रूप विद्यमान हैं । ब्रह्मर्षे! इसी प्रकार ४४ पृथ्वीमें मैं शालग्रामके भीतर अवस्थित हूँ । इस प्रकार जलसे लेकर स्थलपर्यन्त समस्त चराचरमें मैं वर्तमान हूँ । ब्रह्मन्! ये ही मेरे पुण्य, पुरातन एवं सनातन धर्मप्रद, अत्यन्त ओजस्वी, सङ्कीर्तनके योग्य एवं ४५ अघोंके नाश करनेवाले निवास स्थान हैं । देव, मनुष्य और साध्यलोग देवताके कीर्तन, स्मरण, दर्शन और स्पर्श करनेसे ही धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष प्राप्त ४६ करते हैं । विप्र! मैंने आपसे अपने इन तपोमय स्थानोंको कह दिया । हे विप्र! अब आप उठिये; देवताओंका हित - साधन करनेके लिये मैं बलिके ४७ यज्ञमें जाता हूँ ॥ ४१ - ४७ ॥ पुलस्त्यजी बोले- महर्षे! महात्मा विष्णु महर्षि भरद्वाजसे इस प्रकारका वचन कहकर मनोहर चालसे चलते हुए गिरीन्द्रसे कुरुजाङ्गलमें ४८ | पहुँचे ॥ ४८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें नवासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ८ ९ ॥
पृष्ठ 453
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ० ] भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता ४४३ नब्बेवाँ अध्याय भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता, बलि और शुक्रके संवाद - प्रसङ्गमें कोशकारकी कथा पुलस्त्य उवाच ततः समागच्छति वासुदेवे मही चकम्पे गिरयश्च चेलुः । क्षुब्धाः समुद्रा दिवि ऋक्षमण्डलो बभौ विपर्यस्तगतिर्महर्षे ॥ यज्ञः समागात् परमाकुलत्वं न वेद्मि किं मे मधुहा करिष्यति । यथा महेश्वरेण किं मां न संधक्ष्यति वासुदेवः ॥ ऋक्साममन्त्राहुतिभिर्हुताभि-र्वितानकीयान् ज्वलनास्तु भागान् । भक्त्या द्विजेन्द्रैरपि सम्प्रपादितान् नैव प्रतीच्छन्ति विभोर्भयेन ॥
तान् दृष्ट्वा घोररूपांस्तु उत्पातान् दानवेश्वरः ।
पप्रच्छोशनसं शुक्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥
किमर्थमाचार्य मह शैला रम्भेव वाताभिहता चचाल । किमासुरीयान् सुहुता भागान् न गृह्णन्ति हुताशनाश्च ॥ क्षुब्धाः किमर्थं मकरालयाश्च भो ऋक्षा न खे किं प्रचरन्ति पूर्ववत् । दिशः किमर्थं तमसा परिप्लुता दोषेण कस्याद्य वदस्व मे गुरो ॥ पुलस्त्य उवाच
शुक्रस्तद् वाक्यमाकर्ण्य विरोचनसुतेरितम् ।
अथ ज्ञात्वा कारणं च बलिं वचनमब्रवीत् ॥
पुलस्त्यजी बोले- महर्षे! उसके बाद वामनका रूप धारण करनेवाले वासुदेवके आनेपर पृथ्वी काँपने लगी, पर्वत अपने स्थानसे डिग गये, समुद्रमें जोरसे लहरें उठने लगीं और आकाशमें तारासमूहकी गति १ अव्यवस्थित हो गयी । यज्ञ भी अत्यन्त व्याकुल हो गया और सोचने लगा - न जाने मधुसूदन भगवान् वासुदेव आकर मेरी क्या गति करेंगे? जैसे | कर दिया था, क्या वासुदेव भी २ ( ध्वस्त ) तो नहीं कर देंगे? अनि द्विजों द्वारा श्रद्धापूर्वक ऋग्वेद एवं आहुतियोंसे हवन किये गये यज्ञीय कर रहे थे । उन घोर उत्पातोंको ३ महेश्वरने मुझे दग्ध मुझे वैसे ही दग्ध विष्णुके भयसे श्रेष्ठ सामवेदके मन्त्रोंकी भागोंको ग्रहण नहीं देखकर दानवेश्वर ( बलि ) -ने उशना शुक्राचार्यको प्रणाम किया तथा हाथ ४ जोड़कर उनसे पूछा- आचार्यजी! पर्वतोंके साथ पृथ्वी वायुके झोंकेसे केलेके वृक्षके समान क्यों काँप रही है और अग्निदेव भी विधिपूर्वक हवन किये गये आसुरीय भागोंको क्यों नहीं स्वीकार कर रहे हैं? समुद्रमें भयंकर ५ लहरें क्यों उठ रही हैं? आकाशमें नक्षत्र पहलेकी भाँति क्यों नहीं सुव्यवस्थित रूपसे स्थित हैं और दिशाएँ क्यों अन्धकारसे भर गयी हैं? गुरो! मुझे आप कृपया यह बतलायें कि किसके अपराधसे यह सब हो रहा ६ है? ॥ १–६ ॥ पुलस्त्यजी बोले- विरोचनपुत्रके द्वारा कहे गये उस वाक्यको सुननेके बाद पूछे गये प्रश्नके कारणको ७ । जानकर शुक्राचार्यने बलिसे कहा- ॥ ७ ॥
पृष्ठ 454
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ० शुक्र उवाच शृणुष्व दैत्येश्वर न भागान् नामी प्रतीच्छन्ति हि आसुरीयान् । हुताशना मन्त्रहुता पीह नूनं समागच्छति वासुदेवः तदङ्घ्रिविक्षेपमपारयन्ती मही सशैला चलिता दितीश । तस्यां चलत्यां मकरालयामी उद्वृत्तवेला दितिजाद्य जाताः पुलस्त्य उवाच शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्गवमब्रवीत् । धर्म सत्यं आयाते किं कार्यं किं वा च पथ्यं च सर्वोत्साहसमीरितम् ॥ बलिरुवाच वासुदेवे वद मम भगवन् धर्मकामार्थतत्त्वं किं च देयं मणिकनक-मथो गजाश्वादिकं वा । वाच्यं मुरारेर्निजहित-मथवा तद्धितं वा प्रयुञ्जे तथ्यं पथ्यं प्रियं भो मम वद शुभदं तत्करिष्ये न चान्यत् ॥ पुलस्त्य उवाच
तद्वाक्यं भार्गवः श्रुत्वा दैत्यनाथेरितं वरम् ।
विचिन्त्य नारद प्राह भूतभव्यविदीश्वरः ॥
त्वया कृता यज्ञभुजोऽसुरेन्द्रा बहिष्कृता ये श्रुतिदृष्टमार्गे । श्रुतिप्रमाणं मखभोजिनो सुरास्तदर्थं हरिरभ्युपैति ॥ तस्याध्वरं दैत्यसमागतस्य कार्यं हि किं मां परिपृच्छसे यत् । कार्यं न देयं हि विभो तृणाग्रं यदध्वरे भूकनकादिकं वा ॥ शुक्राचार्यने कहा – दैत्येश्वर! सुनो । निश्चय ही वासुदेव आ रहे हैं । इसीलिये अग्रिदेव मन्त्रके द्वारा आहुति देनेपर भी आसुरीय भागोंको नहीं ग्रहण कर रहे हैं । ॥ ८ । दितीश! उनके चरण रखनेके भारको सहन न कर सकने के कारण पर्वतोंसहित पृथ्वी काँप रही है । दितिज! पृथ्वीके कम्पनसे ये समुद्र आज तटका ॥ ९ उल्लङ्घन कर गये हैं ॥ ८ - ९ ॥ पुलस्त्यजी बोले – शुक्राचार्यका वचन सुनकर | बलिने उनसे धर्मसे युक्त, सत्य, कल्याणप्रद और सभी १० प्रकारके उत्साहसे भरा वचन कहा ॥ १० ॥
बलिने कहा - भगवन्! वासुदेवके आनेपर मेरे करने योग्य धर्म, काम एवं अर्थके तत्त्वको बतलायें । मैं उन्हें मणि, स्वर्ण, पृथ्वी, हाथी अथवा अश्वमेंसे क्या दान करूँ? मैं मुरारिसे क्या कहूँ? अपना अथवा उनका क्या कल्याण सिद्ध करूँ? आप मुझे कल्याणकारी, मङ्गलमय तथा प्रिय तथ्य बतलायें । मैं वही करूँगा, ११ अन्य कुछ नहीं करूँगा ॥ ११ ॥
पुलस्त्यजी बोले – नारदजी! दैत्यपतिद्वारा कहे गये उस उत्तम वचनको सुननेके पश्चात् भूत एवं १२ भविष्यके जाननेवाले भार्गवने विचार कर कहा— तुमने श्रुतिद्वारा प्रतिपादित मार्गमें अनधिकृत असुरेन्द्रों ( दैत्यों ) -को यज्ञभागका भोक्ता बनाया है एवं | वेदप्रमाणके अनुसार यज्ञभोक्ता देवोंको अधिकाररहित १३ कर दिया है । इसी कारण हरि आ रहे हैं । दैत्य! तुमने मुझसे जो प्रश्न किया कि यज्ञमें उनके आनेपर क्या करना चाहिये, तो ( उसके विषयमें मेरा यह कहना है कि ) यज्ञमें तिनकेके नोकके बराबर भी पृथ्वी १४ । या सुवर्ण आदि ( कुछ भी ) उन्हें नहीं देना चाहिये ।
पृष्ठ 455
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ० ] भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता ४४५ वाच्यं तथा साम निरर्थकं विभो
कस्ते वरं दातुमलं हि शक्नुयात् ।
यस्योदरे भूर्भुवनाकपाल-रसातलेशा निवसन्ति नित्यशः ॥
बलिरुवाच मया न चोक्तं वचनं हि भार्गव न चास्ति मह्यं न च दातुमुत्सहे । समागतेऽप्यर्थिनि वृत् जनार्दने लोकपतौ कथं तु ॥ एवं च श्रूयते श्लोकः सतां कथयतां विभो ।
सद्भावो ब्राह्मणेष्वेव कर्त्तव्यो भूतिमिच्छता ।
दृश्यते हि तथा तच्च सत्यं ब्राह्मणसत्तम ॥
पूर्वाभ्यासेन कर्माणि सम्भवन्ति नृणां स्फुटम् ।
वाक्कायमानसानीह योन्यन्तरगतान्यपि ॥
किं वा त्वया द्विजश्रेष्ठ पौराणी न श्रुता कथा ।
या वृत्ता मलये पूर्वं कोशकारसुतस्य तु ॥
शुक्र उवाच
कथयस्व महाबाहो कोशकारसुताश्रयाम् ।
कथां पौराणिकीं पुण्यां महाकौतूहलं हि मे ॥
बलिरुवाच
शृणुष्व कथयिष्यामि कथामेतां मखान्तरे ।
पूर्वाभ्यासनिबद्धां हि सत्यां भृगुकुलोद्वह ॥
मुद्गलस्य मुनेः पुत्रो ज्ञानविज्ञानपारगः ।
शकार इति ख्यात आसीद् ब्रह्मंस्तपोरतः ॥
तस्यासीद् दयिता साध्वी धर्मिष्ठा नामतः श्रुता ।
सती वात्स्यायनसुता धर्मशीला पतिव्रता ॥
तस्यामस्य सुतो जातः प्रकृत्या वै जडाकृतिः ।
मूकवन्नालपति स न च पश्यति चान्धवत् ॥
तं जातं ब्राह्मणी पुत्रं जडं मूकं त्वचक्षुषम् ।
मन्यमाना गृहद्वारि षष्ठेऽहनि समुत्सृजत् ॥
इस तरहका अर्थहीन और सामयुक्त वचन उनसे कहना चाहिये कि विभो! जिसके पेटमें भूलोक, भुवर्लोक एवं स्वर्लोकके स्वामी तथा रसातलके शासक सदा निवास करते हैं ऐसे आपको दान देनेमें कौन समर्थ हो सकता १५ है? ॥ १२ - १५ ॥ बलिने कहा- भार्गव! मैंने निम्नकोटिकी वृत्तिवाले याचकके आनेपर भी यह बात नहीं कही कि मेरे पास कुछ नहीं है और मैं देना नहीं चाहता तो लोकपति जनार्दनके १६ याचक बनकर आनेपर मैं इस प्रकार कैसे कह सकता हूँ । विभो! सज्जनोंके द्वारा कही गयी इस तरहकी पवित्र वाणी सुनी जाती है कि ऐश्वर्य चाहनेवाले १७ मनुष्यको ब्राह्मणोंके प्रति अच्छे भाव रखने चाहिये । ब्राह्मणश्रेष्ठ! यह सत्य भी मालूम होता है कि वचन, शरीर एवं मनके द्वारा किये गये मनुष्योंके कर्म दूसरी १८ योनियोंमें भी पहलेके अभ्याससे स्पष्टरूपसे प्रकट होते हैं । द्विजश्रेष्ठ! प्राचीन कालमें मलयपर्वतपर घटित हुई कोशकारके पुत्रकी प्राचीन कथाको क्या आपने नहीं १ ९ सुना है? ॥ १६–१९ ॥ शुक्राचार्यने कहा – महाबाहो! कोशकारकी पुत्रसम्बन्धिनी पवित्र प्राचीन कथाको मुझसे कहो । उसे २० सुननेके लिये मुझे महान् कौतूहल हो रहा है ॥ २० ॥
बलिने कहा - भृगुकुलश्रेष्ठ! पूर्वके अभ्याससे सम्बद्ध इस सत्य कथाको मैं यज्ञमें कह रहा हूँ; आप २१ सुनें । ब्रह्मन्! महर्षि मुद्गलका कोशकार नामसे प्रसिद्ध एवं ज्ञान और विज्ञानसे सम्पन्न एक तपस्वी पुत्र था । २२ उसकी पत्नीका नाम था धर्मिष्ठा । वह वात्स्यायनकी कन्या पतिव्रता, साध्वी, धर्मका आचरण करनेवाली तथा पतिकी २३ सेवा करनेमें निष्ठा रखनेवाली थी । उस स्त्रीके गर्भसे एक पुत्र हुआ, जो स्वभावसे ही मूढ़ था । वह गूँगे मनुष्यकी तरह २४ न बोलता और अन्धेकी भाँति वह देखता भी नहीं था । अपने उस जन्मे हुए पुत्रको मूर्ख, गूँगा और अंधा समझकर २५ । ब्राह्मणीने छठे दिन उसे घरके द्वारपर फेंक दिया ।
पृष्ठ 456
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ०
ततोऽभ्यागाद् दुराचारा राक्षसी जातहारिणी ।
स्वं शिशुं कृशमादाय सूर्पाक्षी नाम नामतः ॥ २६
तत्रोत्सृज्य स्वपुत्रं सा जग्राह द्विजनन्दनम् ।
तमादाय जगामाथ भोक्तुं शालोदरे गिरौ ॥ २७
ततस्तामागतां वीक्ष्य तस्या भर्ता घटोदरः ।
नेत्रहीनः प्रत्युवाच किमानीतस्त्वया प्रिये ॥ २८
साऽब्रवीद् राक्षसपते मया स्थाप्य निजं शिशुम् ।
कोशकारद्विजगृहे तस्यानीतः प्रभो सुतः ॥ २ ९
स प्राह न त्वया भद्रे भद्रमाचरितं त्विति ।
महाज्ञानी द्विजेन्द्रोऽसौ ततः शप्स्यति कोपितः ॥ ३०
तस्माच्छीघ्रमिमं त्यक्त्वा मनुजं घोररूपिणम् ।
अन्यस्य कस्यचित् पुत्रं शीघ्रमानय सुन्दरि ॥ ३१
इत्येवमुक्ता सा रौद्रा राक्षसी कामचारिणी ।
समाजगाम त्वरिता समुत्पत्य विहायसम् ॥ ३२
स चापि राक्षससुतो निसृष्टो गृहबाह्यतः ।
रुरोद सुस्वरं ब्रह्मन् प्रक्षिप्याङ्गुष्ठमानने ॥३३
सा क्रन्दितं चिराच्छ्रुत्वा धर्मिष्ठा पतिमब्रवीत् ।
पश्य स्वयं मुनिश्रेष्ठ सशब्दस्तनयस्तव ॥ ३४
त्रस्ता सा निर्जगामाथ गृहमध्यात् तपस्विनी ।
स चापि ब्राह्मणश्रेष्ठः समपश्यत तं शिशुम् ॥ ३५
वर्णरूपादिसंयुक्तं यथा स्वतनयं तथा ।
ततो विहस्य प्रोवाच कोशकारो निजां प्रियाम् ॥ ३६
एतेनाविश्य धर्मिष्ठे भाव्यं भूतेन साम्प्रतम् ।
कोऽप्यस्माकं छलयितुं सुरूपी भुवि संस्थितः ॥ ३७
इत्युक्त्वा वचनं मन्त्री मन्त्रैस्तं राक्षसात्मजम् ।
बबन्धोल्लिख्य वसुधां सकुशेनाथ पाणिना ॥ ३८
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता सूर्पाक्षी विप्रबालकम् ।
अन्तर्धानगता भूमौ चिक्षेप गृहदूरतः ॥ ३ ९
उसके बाद सूर्पाक्षी नामकी एक दुराचारिणी एवं नवजात बालकोंको चुरा लेनेवाली राक्षसी अपने दुबले - पतले पुत्रको लेकर वहाँ आयी और अपने पुत्रको वहाँ छोड़कर उसने ब्राह्मणपुत्रको उठा लिया । उसे लेकर खानेके लिये शालोदर नामक पर्वतपर चली गयी । उसके बाद उसे आयी हुई जानकर घटोदर नामके उसके अंधे पतिने पूछा – प्रिये! तुम क्या लायी हो? ॥ २१ - २८ ॥ उसने कहा- राक्षसपते! प्रभो! मैं अपने बच्चेको कोशकार मुनिके घरमें रखकर उनके पुत्रको लायी हूँ । राक्षसने कहा - भद्रे! तुमने यह ठीक नहीं किया । वह श्रेष्ठ ब्राह्मण महाज्ञानी तो है; किंतु वह ( इस कार्यसे ) कुपित होकर ( तुम्हें ) शाप दे देगा । सुन्दरि! इसलिये शीघ्र इस रौद्र रूपवाले मनुष्यको छोड़कर तुम किसी दूसरेके पुत्रको ले आओ । ऐसा कहनेपर वह स्वच्छन्दचारिणी डरावनी राक्षसी आकाशमें उड़ती हुई शीघ्र ( वहाँ ) चली गयी । ब्रह्मन्! घरके बाहर छोड़ा गया वह राक्षसपुत्र भी मुखमें अँगूठा डालकर उच्च स्वरसे रोने लगा । उस धर्मिष्ठाने अधिक समयके बाद रुलाई सुनकर पतिसे कहा – मुनिश्रेष्ठ! पुत्रको स्वयं देखिये, आपका यह पुत्र शब्द करने लगा । डरकर वह तपस्विनी गृहके भीतरसे बाहर निकली । उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने भी उस शिशुको देखा । अपने पुत्रके ही समान रंग और रूप आदि युक्त उस बालकको देखकर कोशकार मुनिने हँसकर अपनी पत्नीसे कहा- ॥ २ ९ –३६ ॥ धर्मिष्ठे! इस बालकके अंदर अवश्य कोई भूत प्रवेश कर गया है । हमलोगोंको धोखा देनेके लिये सुन्दर रूपवाला कोई ( भूत ) इस स्थानपर विद्यमान है । ऐसा कहकर उस मन्त्रवेत्ताने हाथमें कुशा लेकर मन्त्रोंके द्वारा भूमिको रेखासे अङ्कितकर राक्षसपुत्रको बाँध दिया । इसी बीच सूर्पाक्षी वहाँ पहुँची और अदृश्यरूपमें ( छिपकर ) । घरसे दूर स्थित होकर उसने ब्राह्मणके बालकको फेंका ।
पृष्ठ 457
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ० ] भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता ४४७
तं क्षिप्तमात्रं जग्राह कोशकारः स्वकं सुतम् ।
सा चाभ्येत्य ग्रहीतुं स्वं नाशकद् राक्षसी सुतम् ॥
इतश्चेतश्च विभ्रष्टा सा भर्तारमुपागमत् ।
कथयामास यद् वृत्तं स्वद्विजात्मजहारिणम् ॥
एवं गतायां राक्षस्यां ब्राह्मणेन महात्मना ।
स राक्षसशिशुर्ब्रह्मन् भार्यायै विनिवेदितः ॥
स चात्मतनयः पित्रा कपिलायाः सवत्सयाः ।
दध्ना संयोजितोऽत्यर्थं क्षीरेणेक्षुरसेन च ॥
द्वावेव वर्धितौ बालौ संजातौ सप्तवार्षिकौ ।
पित्रा च कृतनामानौ निशाकरदिवाकरौ ॥
नैशाचरिर्दिवाकीर्तिर्निशाकीर्तिः स्वपुत्रकः ।
तयोश्चकार विप्रोऽसौ व्रतबन्धक्रियां क्रमात् ॥
व्रतबन्धे कृते वेदं पपाठासौ दिवाकरः ।
निशाकरो जडतया न पपाठेति नः श्रुतम् ॥
तं बान्धवाश्च पितरौ माता भ्राता गुरुस्तथा ।
पर्यनिन्दंस्तथा ये च जना मलयवासिनः ॥
ततः स पित्रा क्रुद्धेन क्षिप्तः कूपे निरूदके ।
महाशिलां चोपरि वै पिधानमवरोपयत् ॥
एवं क्षिप्तस्तदा कूपे बहुवर्षगणान् स्थितः ।
तत्रास्त्यामलकीगुल्मः पोषाय फलितोऽभवत् ॥
ततो दशसु वर्षेषु समतीतेषु भार्गव ।
तस्य माताऽगमत् कूपं तमन्धं शिलयाचितम् ॥
सा दृष्ट्वा निचितं कूपं शिलया गिरिकल्पया ।
उच्चैः प्रोवाच केनेयं कूपोपरि शिला कृता ॥
कूपान्तस्थः सतां वाणीं श्रुत्वा मातुर्निशाकरः ।
प्राह प्रदत्ता पित्रा मे कूपोपरि शिला त्वियम् ॥
फेंकते ही कोशकारने अपने उस पुत्रको पकड़ लिया । ४० परंतु वह राक्षसी वहाँ जाकर अपने पुत्रको नहीं पकड़ सकी । दोनों ओरसे हाथ धोकर वह अपने पतिके पास ४१ गयी और अपने पुत्र तथा ब्राह्मणपुत्र दोनोंके खोनेकी घटना कह सुनायी । ब्रह्मन्! इस प्रकार राक्षसीके चले ४२ जानेपर महात्मा ब्राह्मणने अपनी पत्नीको उस राक्षस-पुत्रको दे दिया । पिताने अपने पुत्रको सवत्सा कपिला ४३ गायके दूध, दही और ईखके रससे पाला पोसा । दोनों ही बालक बढ़कर सात वर्षके हो गये । पिताने उन ४४ दोनोंका नाम निशाकर और दिवाकर रखा ॥ ३७–४४ ॥ राक्षसके बालकका नाम दिवाकीर्ति ( दिवाकर ) ४५ और ब्राह्मणके बालकका नाम निशाकीर्ति ( निशाकर ) था । ब्राह्मणने क्रमशः दोनोंका उपनयन संस्कार किया । उपनयन ( जनेऊ ) हो जानेपर दिवाकर वेदपाठ करने ४६ लगा । किंतु निशाकर जड़ताके कारण वेदाध्ययन नहीं करता था - ऐसा हमलोगोंने सुना है । माता, पिता, भाई, ४७ बन्धुजन, गुरु और दूसरे मलयके निवासी उसकी निन्दा । करने लगे । उसके बाद पिताने कुपित होकर उसे ४८ जलरहित कुएँमें फेंक दिया और ऊपरसे एक बड़ी शिलासे ढँक दिया । इस प्रकार कुएँमें फेंक दिये जानेपर वह बालक बहुत दिनोंतक वहाँ पड़ा रहा । उस कुएँमें ४ ९ एक आँवलेका छोटा वृक्ष ( क्षुप ) था । उस बालकके लालन - पालनके लिये उसमें फल लग गये । भार्गव! ५० उसके बाद दस वर्ष बीत जानेपर उसकी माँ अन्धकार-भरे तथा पत्थरसे ढके हुए उस कुएँके पास गयी । उस कुएँको पर्वतके सदृश शिलासे ढके हुए देखकर उसने ऊँचे ५१ स्वरसे कहा - कुएँके ऊपर इस पत्थरको किसने रखा है? कुएँके अंदर पड़े हुए पुत्र निशाकरने माताकी वाणी ५२ । सुनकर कहा- मेरे पिताजीने कुएँपर इस शिलाको रखा है ।
पृष्ठ 458
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ०
साऽतिभीताऽब्रवीत् कोऽसि कूपान्तस्थोऽद्भुतस्वरः ।
सोऽप्याह तव पुत्रोऽस्मि निशाकरेति विश्रुतः ॥
साऽब्रवीत् तनयो मह्यं नाम्ना ख्यातो दिवाकरः ।
निशाकरेति नाम्ना हो न कश्चित् तनयोऽस्ति मे ॥
स चाह पूर्वचरितं मातुर्निरवशेषतः ।
साश्रुत्वा तां शिलां सुश्रूः समुत्क्षिप्यान्यतोऽक्षिपत् ॥
सोत्तीर्य कूपाद् भगवन् मातुः पादाववन्दत ।
सा स्वानुरूपं तनयं दृष्ट्वा स्वजनमग्रतः ॥
ततस्तमादाय सुतं धर्मिष्ठा पतिमेत्य च ।
कथयामास तत्सर्वं चेष्टितं स्वसुतस्य च ॥
ततोऽन्वपृच्छद् विप्रोऽसौ किमिदं तात कारणम् ।
नोक्तवान् यद् भवान् पूर्वं महत्कौतूहलं मम ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं धीमान् कोशकारं द्विजोत्तमम् ।
प्राह पुत्रोऽद्भुतं वाक्यं मातरं पितरं तथा ॥
निशाकर उवाच
श्रूयतां कारणं तात येन मूकत्वमाश्रितम् ।
मया जडत्वमनघ तथाऽन्धत्वं स्वचक्षुषः ॥
पूर्वमासमहं विप्र कुले वृन्दारकस्य तु ।
वृषाकपेश्च तनयो मालागर्भसमुद्भवः ॥
ततः पिता पाठयन्मां शास्त्रं धर्मार्थकामदम् ।
मोक्षशास्त्रं परं तात सेतिहासश्रुतिं तथा ॥
सोऽहं तात महाज्ञानी परावरविशारदः ।
जातो मदान्धस्तेनाहं दुष्कर्माभिरतोऽभवम् ॥
मदात् समभवल्लोभस्तेन नष्टा प्रगल्भता ।
विवेको नाशमगमत् मूर्खभावमुपागतः ॥
मूढभावतया चाथ जातः पापरतोऽस्म्यहम् ।
परदारपरार्थेषु मतिर्मे च सदाऽभवत् ॥
इस वाणीको सुनकर वह अत्यन्त डर गयी और बोली-कुएँ भीतर इस अपूर्व स्वरवाले तुम कौन हो? उसने भी
५३ कहा – मैं तुम्हारा पुत्र हूँ । मेरा नाम निशाकर है ॥ ४५–५३ ॥
उसने कहा- मेरे पुत्रका नाम तो दिवाकर है । ५४ निशाकर नामका मेरा कोई पुत्र नहीं है । उस बालकने मातासे अपनी पहलेकी घटित सारी घटना कह सुनायी । उसे सुननेके बाद माताने उस शिलाको उठाकर दूसरी ५५ ओर फेंक दिया । भगवन्! उस बालकने कुएँसे ऊपर आकर माताके चरणोंकी वन्दना की । उसने अपनेसे ५६ उत्पन्न हुए और अपनेसे मिलते - जुलते रूपवाले बालकको सामने देखा । उसके बाद उस बालकको ५७ लेकर वह धर्मिष्ठा पतिके पास गयी और अपने पुत्रके सारे चरितको उससे कह सुनायी । उसके बाद उस ब्राह्मणने पूछा - पुत्र! तुम पहले नहीं बोले, इसका क्या ५८ कारण है? मुझे बहुत कुतूहल हो रहा है । उस बातको सुनकर बुद्धिमान् पुत्रने ब्राह्मणश्रेष्ठ कोशकार तथा मातासे
५ ९ अद्भुत वचन कहा ॥ । ५४–५९ ॥
निशाकरने कहा— निष्पाप पिताजी! मेरे द्वारा मूकता, जड़ता एवं अपने नेत्रोंके अन्धत्व ग्रहण ६० करनेका कारण सुनिये । विप्र! मैं पहले वृन्दारक ( सम्मानित देव ) - वंशमें मालाके गर्भसे उत्पन्न हुआ ६१ वृषाकपिका पुत्र था । तात! पिताने मुझे धर्म, अर्थ और कामकी सिद्धि देनेवाले शास्त्र तथा इतिहास और ६२ वेदसहित मुक्तिदायक ( दर्शन ) शास्त्रको पढ़ाया । तात! मैं महाज्ञानी एवं लोक - ज्ञान और परलोक ज्ञानमें कुशल ६३ था । उससे मैं अहंकारसे अन्धा होकर बुरे कर्ममें लग गया । मदसे मुझे लोभ हुआ । उससे मेरी वाक्पटुता नष्ट ६४ हो गयी । विवेकशक्तिके नष्ट हो जानेसे मैं विवेकहीन हो गया । मूढ़ताके कारण मैं पापी बन गया । मेरा मन ६५ । सदा दूसरेकी स्त्री एवं धनमें आसक्त हो गया ।
पृष्ठ 459
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ० ] भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता ४४ ९
परदाराभिमर्शित्वात् परार्थहरणादपि ।
मृतोऽस्म्युद्बन्धनेनाहं नरकं रौरवं गतः ॥
तस्माद् वर्षसहस्रान्ते भुक्तशिष्टे तदागसि ।
अरण्ये मृगहा पापः संजातोऽहं मृगाधिपः ॥
व्याघ्रत्वे संस्थितस्तात बद्धः पञ्जरगः कृतः ।
नराधिपेन विभुना नीतश्च नगरं निजम् ॥
बद्धस्य पिञ्जरस्थस्य व्याघ्रत्वेऽधिष्ठितस्य ह ।
धर्मार्थकामशास्त्राणि प्रत्यभासन्त सर्वशः ॥
ततो नृपतिशार्दूलो गदापाणिः कदाचन ।
एकवस्त्रपरीधानो नगरान्निर्ययौ बहिः ॥
तस्य भार्या जिता नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
सा निर्गते तु रमणे ममान्तिकमुपागता ॥
तां दृष्ट्वा ववृधे मह्यं पूर्वाभ्यासान्मनोभवः ।
यथैव धर्मशास्त्राणि तथाहमवदं च ताम् ॥
राजपुत्रि सुकल्याणि नवयौवनशालिनि ।
चित्तं हरसि मे भीरु कोकिला ध्वनिना यथा ॥
सा मद्वचनमाकर्ण्य प्रोवाच तनुमध्यमा ।
कथमेवावयोर्व्याघ्र रतियोगमुपेष्यति ॥
ततोऽहमब्रुवं तात राजपुत्रीं सुमध्यमाम् ।
द्वारमुद्घाटयस्वाद्य निर्गमिष्यामि सत्वरम् ॥
साऽप्यब्रवीद् दिवा व्याघ्र लोकोऽयं परिपश्यति ।
रात्रावुद्घाटयिष्यामि ततो रंस्याव स्वेच्छया ॥
तामेवाहमवोचं वै कालक्षेपेऽहमक्षमः ।
तस्मादुद्घाटय द्वारं मां बन्धाच्च विमोचय ॥
ततः सा पीवरश्रोणी द्वारमुद्घाटयन्मुने ।
उद्घाटिते ततो द्वारे निर्गतोऽहं बहिः क्षणात् ॥
पाशानि निगडादीनि छिन्नानि हि बलान्मया ।
सा गृहीता च नृपतेर्भार्या रमितुमिच्छता ॥
परस्त्रीके साथ संसर्ग करने एवं दूसरोंके धनका हरण ६६ करनेके कारण कर्मफलके बन्धनसे ग्रस्त होनेपर मैं मरकर ( विवशतया ) रौरव नरकमें गया । एक हजार वर्षके बाद नरक - भोगसे बचे उस पापके कारण मैं पशुओंकी हत्या करनेवाला पापी बाघ होकर जंगलमें ६७ उत्पन्न हुआ ॥ ६०–६७ ॥ तात! एक प्रभावशाली राजाने व्याघ्रयोनिमें उत्पन्न ६८ हुए मुझको बाँधकर पिंजड़े में डाल दिया और अपने नगरमें ले गया । व्याघ्रकी योनिको प्राप्त हुए बन्धनसे ६ ९ ग्रस्त और पिंजड़े में पड़े हुए मुझे धर्म, अर्थ एवं कामसे सम्बन्ध रखनेवाले सभी शास्त्र मनमें स्फुरित हो रहे थे । उसके कुछ समय बाद वह श्रेष्ठ राजा हाथमें गदा लिये ७० एक वस्त्र धारणकर नगरसे बाहर चला गया । उसकी जिता नामकी भार्या मृत्युलोकमें अनुपम सुन्दरी थी । ७१ पतिके बाहर जानेपर वह मेरे पास आयी । उसे देखकर पूर्व अभ्यासके कारण धर्मशास्त्रोंके ज्ञानकी वृद्धिकी ७२ तरह मेरे मनमें कामना बढ़ने लगी । उसके बाद मैंने उससे कहा - हे नवयौवनशालिनी सुकल्याणी! राजपुत्री! तुम मेरा मन उसी प्रकार हरण करती हो जिस प्रकार ७३ । कोयल अपनी कूकसे लोगोंके चित्तको । उस सुन्दरीने मेरा वचन सुनकर कहा - व्याघ्र! हम दोनोंका सम्भोग ७४ कैसे सम्भव है? तात! उसके बाद मैंने उस सुन्दरी राजपुत्रीसे कहा- तुम अभी पिंजड़ेका द्वार खोलो, मैं ७५ शीघ्र बाहर निकल आऊँगा ॥ ६८-७५ ॥ उसने कहा - व्याघ्र! दिनमें लोग देखेंगे । रात्रिमें ७६ खोलूँगी, तब इच्छानुकूल हम दोनों विहार करेंगे । मैंने पुनः उससे कहा- देर करनेमें मैं असमर्थ ७७ द्वार खोलो और मुझे बन्धनसे मुक्त करो उस सुन्दरीने द्वार खोल दिया । द्वार ७८ क्षणमात्रमें बाहर निकला । मैंने बलपूर्वक ७ ९ | बन्धनोंको तोड़ डाला और उस राजाकी हूँ । इसलिये । उसके बाद खुलनेपर मैं बेड़ी आदि पत्नीको रमण
पृष्ठ 460
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५० श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ०
ततो दृष्टोऽस्मि नृपतेर्भृत्यैरतुलविक्रमैः ।
शस्त्रहस्तैः सर्वतश्च तैरहं परिवेष्टितः ॥
महापाशैः शृङ्खलाभिः समाहत्य च मुद्गरैः ।
बध्यमानोऽब्रुवमहं मा मा हिंसध्वमाकुलाः ॥
ते मद्वचनमाकर्ण्य मत्वैव रजनीचरम् ।
दृढं वृक्षे समुद्बध्य घातयन्त तपोधन ॥
भूयो गतश्च नरकं परदारनिषेवणात् ।
मुक्तो वर्षसहस्त्रान्ते जातोऽहं श्वेतगर्दभः ॥
ब्राह्मणस्याग्निवेश्यस्य गेहे बहुकलत्रिणः ।
तत्रापि सर्वविज्ञानं प्रत्यभासत ततो मम ॥
उपवाह्यः कृतश्चास्मि द्विजयोषिद्धिरादरात् ।
एकदा नवराष्ट्रीया भार्या तस्याग्रजन्मनः ॥
विमतिर्नामतः ख्याता गन्तुमैच्छद् गृहं पितुः ।
तामुवाच पतिर्गच्छ आरुह्य श्वेतगर्दभम् ॥
मासेनागमनं कार्यं न स्थेयं परतस्ततः ।
इत्येवमुक्ता सा भर्त्रा तन्वी मामधिरुह्य च ॥
बन्धनादवमुच्याथ जगाम त्वरिता मुने ।
ततोऽर्धपथि सा तन्वी मत्पृष्ठादवरुह्य वै ॥
अवतीर्णा नदीं स्त्रातुं स्वरूपा चार्द्रवाससा ।
साङ्गोपाङ्गां रूपवतीं दृष्ट्वा तामहमाद्रवम् ॥
मया चाभिद्रुता तूर्णं पतिता पृथिवीतले ।
तस्यामुपरि भो तात पतितोऽहं भृशातुरः ॥
दृष्टो भर्त्रानुसृष्टेन नृणा तदनुसारिणा ।
प्रोत्क्षिप्य यष्टिं मां ब्रह्मन् समाधावत् त्वरान्वितः ॥
तद्भयात् तां परित्यज्य प्रद्द्रुतो दक्षिणामुखः । ततोऽभिद्रवतस्तूर्णं खलीनरसना मुने करनेकी कामनासे पकड़ लिया । उसके बाद राजाके ८० अतुल पराक्रमी अनुचरोंने मुझे देखा और हाथमें शस्त्र लेकर उन लोगोंने मुझे चारों ओरसे घेर लिया । मोटी रस्सियों और जंजीरोंसे बाँधकर उन लोगोंने मुझे ८१ मुद्गरोंसे बहुत मारा । मारे जाते समय मैंने उनसे कहा— तुमलोग मुझे मत मारो । तपोधन! मेरा वचन सुनकर उन ८२ लोगोंने मुझे राक्षस समझा और वृक्षमें कसकर बाँधकर मार डाला । परस्त्री - सेवनके कारण फिर मैं नरकमें गया और हजारों वर्षोंके बाद वहाँसे छुटकारा होनेपर मैं ८३ सफेद गदहेकी योनिमें जनमा ॥ ७६–८३ ॥ उस योनिमें मैं अनेक स्त्रियोंवाले अग्निवेश्य ८४ नामके ब्राह्मणके घरमें रहता था । वहाँ भी पूर्वजन्म में अर्जित सारे ज्ञानोंका आभास मुझे हो रहा था । ब्राह्मणके ८५ घरकी स्त्रियोंने मुझे प्रेमसे सवारीके काममें लगाया । एक समय उस ब्राह्मणकी नवराष्ट्रदेशकी विमति नामक पत्नी अपने पिताके घर जानेके लिये उत्सुक हुई । उसके ८६ पतिने उससे कहा - इस सफेद गदहेपर सवार होकर चली जाओ और एक महीनेके भीतर चली आना । ८७ उससे अधिक समयतक न रहना । मुने! पतिके इस प्रकार कहनेपर वह सुन्दरी मेरा बन्धन खोल तत्काल मेरे ऊपर सवार हुई और चल पड़ी । उसके बाद आधे ८८ मार्ग में वह सुन्दरी मेरी पीठसे उतरकर नदीमें नहाने के लिये उतरी । भींगे वस्त्र होनेसे उसका अङ्ग स्पष्ट ८ ९ दिखायी पड़ा । उस सर्वाङ्गसुन्दरीको देखकर मैं उसकी ओर झपटा । मेरे झपटनेपर वह तत्काल पृथ्वीपर गिर पड़ी । तात! मैं अत्यन्त आतुर होकर उसके ऊपर गिर ९ ० गया । ब्रह्मन्! स्वामीके आदेशसे उस स्त्रीके पीछे - पीछे आनेवाले अनुचरने मुझे देख लिया और डंडा उठाकर ९ १ वह वेगसे मेरी ओर दौड़ पड़ा । ८४ – ९ १ ॥ उसके आतङ्कसे उस स्त्रीको छोड़कर मैं उसी ॥ ९ २ । समय दक्षिण दिशाकी ओर भागा । मुने! बहुत शीघ्रतासे