वामन पुराण — पृष्ठ 81–90

वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 81–90

पृष्ठ 81

वामन पुराण, पृष्ठ 81 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १४ ] दशाङ्ग - धर्म, आश्रम - धर्म और सदाचार - स्वरूपका वर्णन ७१

उपावृत्तस्ततस्तस्माद् गृहस्थाश्रमकाम्यया ।

असमानर्षिकुलजां कन्यामुद्वहेद् निशाचर ॥

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथीनपि ।

सम्यक् संप्रीणयेद् भक्त्या सदाचाररतो द्विजः ॥

सुकेशिरुवाच

सदाचारो निगदितो युष्माभिर्मम सुव्रताः ।

लक्षणं श्रोतुमिच्छामि कथयध्वं तमद्य मे ॥

ऋषय ऊचुः

सदाचारो निगदितस्तव योऽस्माभिरादरात् ।

लक्षणं तस्य वक्ष्यामस्तच्छृणुष्व निशाचर ॥

गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिपालनम् ।

न ह्याचारविहीनस्य भद्रमत्र परत्र च ॥

यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये ।

भवन्ति यः समुल्लङ्घय सदाचारं प्रवर्तते ॥

दुराचारो हि पुरुषो नेह नामुत्र नन्दते ।

कार्यो यत्नः सदाचारे आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥

तस्य स्वरूपं वक्ष्यामः सदाचारस्य राक्षस ।

शृणुष्वैकमनास्तच्च यदि श्रेयोऽभिवाञ्छसि ॥

धर्मोऽस्य मूलं धनमस्य शाखा पुष्पं च कामः फलमस्य मोक्षः । असौ सदाचारतरुः सुकेशिन् संसेवितो येन स पुण्यभोक्ता ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते प्रथमं विबुध्ये-दनुस्मरेद् देववरान् महर्षीन् । प्राभातिकं मङ्गलमेव वाच्यं यदुक्तवान् देवपतिस्त्रिनेत्रः ॥ सुकेशिरुवाच

किं तदुक्तं सुप्रभातं शंकरेण महात्मना ।

प्रभाते यत् पठन्मर्त्यो मुच्यते पापबन्धनात् ॥

ऋषय ऊचुः

श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ सुप्रभातं हरोदितम् ।

श्रुत्वा स्मृत्वा पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

वहाँकी अवधि समाप्त कर ब्रह्मचारी द्विज गृहस्थाश्रमकी ११ कामनासे अपने गोत्रसे भिन्न गोत्रके ऋषिवाले कुलमें उत्पन्न कन्यासे विवाह करे । सदाचारमें रत द्विज अपने नियत कर्मद्वारा धनोपार्जनकर पितरों, देवों एवं अतिथियोंको १२ अपनी भक्तिसे अच्छी तरह तृप्त करे ॥ ९ – १२ ॥ ( ब्रह्मचारी ब्राह्मणके नियमोंको सुननेके बाद ) सुकेशिने कहा— श्रेष्ठ व्रतवाले ऋषियो! आपलोगोंने मुझसे इसके पूर्व सदाचारका वर्णन किया है । सदाचारका लक्षण क्या है? अब मैं उसे सुनना चाहता हूँ । कृपया १३ मुझसे अब उसका वर्णन करें ॥ १३ ॥

ऋषियोंने कहा - राक्षस! हमलोगोंने तुमसे श्रद्धापूर्वक जिस सदाचारका वर्णन किया है, उसका ( अब ) लक्षण १४ बतलाते हैं; तुम उसे सुनो । गृहस्थको आचारका सदा पालन करना चाहिये । आचारहीन व्यक्तिका इस लोक और परलोकमें कल्याण नहीं होता है । सदाचारका १५ उल्लङ्घन कर लोक - व्यवहार तथा शास्त्र - व्यवहार करनेवाले पुरुषके यज्ञ, दान एवं तप कल्याणकर नहीं होते । १६ दुराचारी पुरुष इस लोक तथा परलोकमें सुख नहीं

पाता । अतः आचार - पालनमें सदा तत्पर रहना चाहिये ।

१७ आचार दुर्लक्षणोंको नष्ट कर देता है ॥ १४–१७ ॥

राक्षस! हम उस ( पृष्ट ) सदाचारका स्वरूप कहते १८ | हैं | यदि तुम कल्याण चाहते हो तो एकाग्रचित्त होकर उसे सुनो । सुकेशिन्! सदाचारका मूल धर्म है, धन इसकी शाखा है, काम ( मनोरथ ) इसका पुष्प है एवं मोक्ष इसका फल है - ऐसे सदाचाररूपी वृक्षका जो सेवन करता १ ९ है, वह पुण्यभोगी बन जाता है । मनुष्योंको ब्राह्ममुहूर्तमें उठकर सर्वप्रथम श्रेष्ठ देवों एवं महर्षियोंका स्मरण करना चाहिये तथा देवाधिदेव महादेवद्वारा कथित प्रभातकालीन २० मङ्गलस्तोत्रका पाठ करना चाहिये ॥ १८–२० ॥ सुकेशिने पूछा – ऋषियो! महादेव शंकरने कौन-सा ' सुप्रभात ' कहा है कि जिसका प्रातः काल पाठ २१ । करनेसे मनुष्य पाप - बन्धनसे मुक्त हो जाता है ॥ २१ ॥

ऋषिगण बोले- राक्षस श्रेष्ठ! महादेवजीद्वारा वर्णित ' सुप्रभात ' स्तोत्रको सुनो । इसको सुनने, स्मरण करने २२ । और पढ़नेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है ।

पृष्ठ 82

वामन पुराण, पृष्ठ 82 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय १४ ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च । गुरुश्च शुक्रः सह भानुजेन कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ भृगुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहः सगौतमः । रैभ्यो मरीचिश्च्यवनो ऋभुश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातनोऽप्यासुरिपिङ्गलौ च । सप्त स्वराः सप्त रसातलाश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ पृथ्वी सगन्धा सरसास्तथापः स्पर्शश्च वायुर्ज्वलनः सतेजाः । नभः सशब्दं महता सहैव यच्छन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च सप्तर्षयो द्वीपवराश्च सप्त । भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त ददन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ इत्थं प्रभाते परमं पवित्रं पठेत् स्मरेद्वा शृणुयाच्च भक्त्या । दुःस्वप्ननाशो ऽनघ सुप्रभातं भवेच्च सत्यं भगवत्प्रसादात् ॥ ततः समुत्थाय विचिन्तयेत धर्मं तथार्थं च विहाय शय्याम् । उत्थाय पश्चाद्धरिरित्युदीर्य गच्छेत् तदोत्सर्गविधिं हि कर्तुम् ॥ न देवगोब्राह्मणवह्निमार्गे न राजमार्गे न चतुष्पथे च । कुर्यादथोत्सर्गमपीह पूर्वापरां चैव समाश्रितो गाम् ॥ ततस्तु शौचार्थमुपाहरेन्मृदं गुदे त्रयं पाणितले च सप्त । तथोभयोः पञ्च चतुस्तथैकां लिङ्गे मृदमाहरेत ॥ नान्तर्जलाद्राक्षस मूषिकस्थला-च्छौचावशिष्टा शरणात् तथान्या । ( स्तुति इस प्रकार है - ) ' ब्रह्मा, विष्णु, शंकर ये देवता तथा सूर्य, चन्द्रमा, मङ्गल, बुध, बृहस्पति, २३ शुक्र और शनैश्चर ग्रह – ये सभी मेरे प्रात: कालको मङ्गलमय बनायें । भृगु, वसिष्ठ, क्रतु, अङ्गिरा, मनु, पुलस्त्य, पुलह, गौतम, रैभ्य, मरीचि, च्यवन तथा २४ ऋभु - ये सभी ( ऋषि ) मेरे प्रातःकालको मङ्गलमय बनायें । सनत्कुमार, सनक, सनन्दन, सनातन, आसुरि, पिङ्गल, सातों स्वर एवं सातों रसातल - ये सभी २५ मेरे प्रात: कालको मङ्गलमय बनायें ' ॥ २२–२५ ॥ ' गन्धगुणवाली पृथ्वी, रसगुणवाला जल, स्पर्शगुणवाली वायु, तेजोगुणवाली अग्नि, शब्दगुणवाला आकाश एवं महत्तत्त्व - ये सभी मेरे प्रातः कालको २६ मङ्गलमय बनायें । सातों समुद्र, सातों कुलपर्वत, सप्तर्षि, सातों श्रेष्ठ द्वीप और भू आदि सातों लोक - ये सभी प्रभातकालमें मुझे मङ्गल प्रदान २७ करें । ' इस प्रकार प्रात: कालमें परम पवित्र सुप्रभात-स्तोत्रको भक्तिपूर्वक पढ़े, स्मरण करे अथवा सुने । निष्पाप! ऐसा करनेसे भगवान्‌की कृपासे निश्चय ही उसके दुःस्वप्नका नाश होता है तथा सुन्दर प्रभात २८ होता है । उसके विषयमें चिन्तन बाद ' हरि'का २ ९ आदि ) करनेके मल - त्याग मार्ग, राजपथ ( बाद उठकर धर्म तथा अर्थके करे और शय्या त्याग करनेके नाम लेकर उत्सर्ग - विधि ( शौच लिये जाय ॥ २६–२९ ॥ देवता, गौ, ब्राह्मण और अग्निके सड़क ) और चौराहेपर, गोशालामें तथा पूर्व या पश्चिम दिशाकी ओर मुख करके न ३० करे । मलत्यागके बाद फिर शुद्धिके लिये मिट्टी ग्रहण करे और मलद्वारमें तीन बार, बायें हाथमें सात बार तथा दोनों हाथोंमें दस बार एवं लिङ्गमें ३१ । एक बार मिट्टी लगाये । राक्षस! सदाचार जाननेवाले मनुष्यको जलके भीतरसे, चूहेकी बिलसे, दूसरोंके शौचसे बची हुई एवं गृहसे मिट्टी नहीं लेनी

पृष्ठ 83

वामन पुराण, पृष्ठ 83 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १४ ] दशाङ्ग- धर्म, आश्रम - धर्म वल्मीकमृच्चापि हि शौचनाय ग्राह्या सदाचारविदा नरेण ॥ उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वापि विद्वान्

प्रक्षाल्य पादौ भुवि संनिविष्टः ।

समाचमेदद्भिरफेनिलाभि-रादौ परिमृज्य मुखं द्विरद्भिः ॥

ततः स्पृशेत्खानि शिरः करेण संध्यामुपासीत ततः क्रमेण । केशांस्तु संशोध्य च दन्तधावनं कृत्वा तथा दर्पणदर्शनं च ॥ कृत्वा शिरःस्नानमथाङ्गिकं वा संपूज्य तोयेन पितॄन् सदेवान् । होमं च कृत्वालभनं शुभानां कृत्वा बहिर्निर्गमनं प्रशस्तम् ॥ दूर्वादधिसर्पिरथोदकुम्भं धेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् । मृद्गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि लाजामधु ब्राह्मणकन्यकां च ॥ श्वेतानि पुष्पाण्यथ शोभनानि हुताशनं चन्दनमर्कबिम्बम् । अश्वत्थवृक्षं च समालभेत ततस्तु कुर्यान्निजजातिधर्मम् ॥ देशानुशिष्टं कुलधर्ममयं स्वगोत्रधर्मं न हि संत्यजेत । तेनार्थसिद्धिं समुपाचरे नात्प्रापं न च सत्यहीनम् ॥ न निष्ठुरं नागमशास्त्रहीनं वाक्यं वदेत्साधुजनेन येन । निन्द्यो भवेन्नैव च धर्मभेदी सङ्गं न चासत्सु नरेषु कुर्यात् ॥ संध्यासु वर्ज्यं सुरतं दिवा च सर्वासु योनीषु पराबलासु । आगारशून्येषु महीतलेषु रजस्वलास्व जलेषु वीर ॥

वृथाऽटनं वृथा दानं वृथा च पशुमारणम् ।

न कर्त्तव्यं गृहस्थेन वृथा दारपरिग्रहम् ॥

और सदाचार - स्वरूपका वर्णन ७३ चाहिये । दीमककी बाँबीसे भी शुद्धिके लिये मिट्टी ३२ । नहीं लेनी चाहिये । विद्वान् पुरुष पैर धोनेके पश्चात् उत्तर या पूर्वमुख बैठकर फेनरहित जलसे पहले मुखको दो बार धोये फिर धोनेके बाद आचमन ३३ करे ॥ ३०–३३ ॥ आचमन करनेके बाद अपनी इन्द्रियों तथा सिरको हाथसे स्पर्शकर क्रमशः केश - संशोधन, दन्तधावन एवं दर्पण - दर्शनकर संध्योपासन करे । ३४ शिरःस्नान ( सिरसे पैरतक स्नान ) अथवा अर्धस्नान कर पितरों एवं देवताओंका जलसे पूजन करनेके पश्चात् हवन एवं माङ्गलिक वस्तुओंका स्पर्श कर ३५ बाहर निकलना प्रशस्त होता है । दूर्वा, दधि, घृत, जलपूर्ण कलश, बछड़े के साथ गाय, बैल, सुवर्ण, मिट्टी, गोबर, स्वस्तिक चिह्न ( 5 ), अक्षत, लाजा, ३६ मधुका स्पर्श करे और ब्राह्मणकी कन्या एवं सूर्यबिम्बका दर्शन करे तथा सुन्दर श्वेतपुष्प, अग्नि, चन्दनका दर्शन कर अश्वत्थ ( पीपल ) वृक्षका स्पर्श करनेके बाद अपने जाति - धर्म ( अपने वर्णके लिये ३७ नियतकर्म ) का पालन करे ॥ ३४ – ३७ ॥। देश - विहित धर्म, श्रेष्ठ कुलधर्म और गोत्रधर्मका त्याग नहीं करना चाहिये, उसीसे अर्थकी सिद्धि करनी चाहिये । असत्प्रलाप, सत्यरहित, निष्ठुर और ३८ वेद - आगमशास्त्रसे असंगत वाक्य कभी न कहे, जिससे साधुजनोंद्वारा निन्दित होना पड़े । किसीके धर्मको हानि न पहुँचाये एवं बुरे लोगोंका सङ्ग ३ ९ भी न करे । वीर! सन्ध्या एवं दिनके समय रति नहीं करनी चाहिये । सभी योनियोंकी परस्त्रियोंमें, गृहहीन पृथ्वीपर, रजस्वला स्त्रीमें तथा जलमें ४० सुरतव्यापार वर्जित है । गृहस्थको व्यर्थ भ्रमण, व्यर्थ दान, व्यर्थ पशुवध तथा व्यर्थ दार परिग्रह नहीं ४१ करना चाहिये ॥ ३८–४१ ॥ व्यर्थ घूमनेसे नित्यकर्मकी हानि होती है तथा वृथा वृथाऽटनान्नित्यहानिर्वृथादानाद्धनक्षयः दानसे धनकी हानि होती है और वृथा पशुवध करनेवाला वृथा पशुघ्नः प्राप्नोति पातकं नरकप्रदम् ॥ ४२ नरक प्राप्त करानेवाले पापको प्राप्त होता है । अवैध

पृष्ठ 84

वामन पुराण, पृष्ठ 84 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय १४

संतत्या हानिरश्लाघ्या वर्णसंकरतो भयम् ।

भेतव्यं च भवेल्लोके वृथादारपरिग्रहात् ॥ ४३

परस्वे परदारे च न कार्या बुद्धिरुत्तमैः ।

परस्वं नरकायैव परदाराश्च मृत्यवे ॥४४

नेक्षेत् परस्त्रियं नग्नां न सम्भाषेत तस्करान् ।

उदक्यादर्शनं स्पर्शं संभाषं च विवर्जयेत् ॥ ४५

नैकासने तथा स्थेयं सोदर्या परजायया ।

तथैव स्यान्न मातुश्च तथा स्वदुहितुस्त्वपि ॥ ४६

न च स्नायीत वै नग्नो न शयीत कदाचन ।

दिग्वाससोऽपि न तथा परिभ्रमणमिष्यते ।

भिन्नासनभाजनादीन् दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ४७

नन्दासु नाभ्यङ्गमुपाचरेत क्षौरं च रिक्तासु जयासु मांसम् । पूर्णा योषित्परिवर्जयेत भद्रासु सर्वाणि समाचरेत ॥ ४८ नाभ्यङ्गमर्के न च भूमिपुत्रे चित्रासु सदैव भुञ्जीत देवालयं क्षौरं च शुक्रे रविजे च मांसम् । योषिन्न समाचरेत शेषेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात् ॥ ४ ९ हस्ते श्रवणे न तैलं क्षौरं विशाखास्वभिजित्सु वर्ज्यम् । मृगे भाद्रपदासु मांसं योषिन्मघाकृत्तिकयोत्तरासु ॥ ५० वर्ज्य शयनमुदक्शिरा-स्तथा प्रतीच्यां रजनीचरेश । नैवेह च दक्षिणामुखो न च प्रतीच्यामभिभोजनीयम् ॥ ५१ चैत्यतरुं चतुष्पथं विद्याधिकं चापि गुरुं प्रदक्षिणम् । माल्यान्नपानं वसनानि यत्नतो नान्यैर्धृतांश्चापि हि धारयेद् बुधः ॥ ५२ स्नायाच्छिरः स्नानतया च नित्यं न कारणं चैव विना निशासु । ग्रहोपरागे स्वजनापयाते मुक्त्वा च जन्मर्क्षगते शशाङ्के ॥ ५३ स्त्री - संग्रहसे सन्तानकी निन्दनीय हानि, वर्णसांकर्यका भय तथा लोकमें भी भय होता है । उत्तम व्यक्ति परधन तथा परस्त्रीमें बुद्धि न लगाये । परधन नरक देनेवाला और परस्त्री मृत्युका कारण होती है । परस्त्रीको नग्नावस्थामें न देखे, चोरोंसे बातचीत न करे एवं रजस्वला स्त्रीको न तो देखे, न उसका स्पर्श ही करे और न उससे बातचीत ही करे ॥ ४२–४५ ॥ अपनी बहन तथा परस्त्रीके साथ एक आसनपर न बैठे । इसी प्रकार अपनी माता तथा कन्याके साथ भी एक आसनपर न बैठे । नग्न होकर स्नान और शयन न करे । वस्त्रहीन होकर इधर - उधर न घूमे, टूटे आसन और बर्तन आदिको अलग रख दे । नन्दा ( प्रतिपद्, षष्ठी और एकादशी ) तिथियोंमें तेलसे मालिश न करे, रिक्ता ( चतुर्थी, नवमी और चतुर्दशी ) तिथियोंमें क्षौर कर्म न करे ( न कराये ) तथा जया ( तृतीया, अष्टमी और त्रयोदशी ) तिथियोंमें फलका गूदा नहीं खाना चाहिये । पूर्णा ( पञ्चमी, दशमी और पूर्णिमा ) तिथियोंमें स्त्रीका सम्पर्क न करे तथा भद्रा ( द्वितीया, सप्तमी और द्वादशी ) तिथियोंमें सभी कार्य करे । रविवार एवं मङ्गलवारको तेलकी मालिश, शुक्रवारको क्षौरकर्म नहीं कराना चाहिये ( न करना चाहिये ) । शनिवारको फलका गूदा न खाये तथा बुधवारको स्त्री वर्ज्य है । शेष दिनोंमें सभी कार्य सदैव कर्तव्य हैं॥४६–४९ ॥ चित्रा, हस्त और श्रवण नक्षत्रोंमें तेल तथा विशाखा और अभिजित् नक्षत्रोंमें क्षौर - कार्य नहीं । करना - कराना चाहिये । मूल, मृगशिरा, पूर्वाभाद्रपद और उत्तराभाद्रपदमें गूदा भक्षण तथा मघा, कृत्तिका और तीनों उत्तरा ( उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढ़, उत्तराभाद्रपद ) -में स्त्री- सहवास न करे । राक्षसराज! उत्तर एवं पश्चिमकी ओर सिर करके शयन नहीं करना चाहिये । दक्षिण एवं पश्चिममुख भोजन नहीं करना चाहिये । देवमन्दिर, चैत्य - वृक्ष, देवताके समान पूज्य पीपल आदिके वृक्ष, चौराहे, अपनेसे अधिक विद्वान् तथा गुरुकी प्रदक्षिणा करे । बुद्धिमान् व्यक्ति यत्नपूर्वक दूसरेके द्वारा व्यवहृत माला, अन्न और वस्त्रका व्यवहार न करे । नित्य सिरके ऊपरसे स्नान करे । ग्रहोपराग ( ग्रहणके समय ) और स्वजनकी मृत्यु तथा जन्म नक्षत्रमें चन्द्रमाके रहने के अतिरिक्त समयमें रात्रिमें बिना विशेष कारण स्नान नहीं । करना चाहिये॥५०–५३ ॥

पृष्ठ 85

वामन पुराण, पृष्ठ 85 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १४ ] दशाङ्ग - धर्म, आश्रम -नाभ्यङ्गितं कायमुपस्पृशेच्च गात्राणि वसेच्च अक्रोधना श्वापस्तु न तेषु जनोऽपि स्नातो न केशान् विधुनीत चापि । चैवाम्बरपाणिना च स्नातो विमृज्याद् रजनीचरेश ॥ ५४ सुराजकेषु सुसंहितेष्वेव जनेषु नित्यम् । न्यायपरा अमत्सराः कृषीवला ह्योषधयश्च यत्र ॥ ५५ वैद्य धनिकश्च यत्र सच्छ्रोत्रियस्तत्र वसेत नित्यम् ॥५६ देशेषु वसेत बुद्धिमान् सदा नृपो दण्डरुचिस्त्वशक्तः । नित्योत्सवबद्धवैरः सदा जिगीषुश्च निशाचरेन्द्र ॥ ५७ ऋषय ऊचुः

यच्च वर्ज्यं महाबाहो सदा धर्मस्थितैर्नरैः ।

यद् भोज्यं च समुद्दिष्टं कथयिष्यामहे वयम् ॥ ५८

भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तं चिरसंभृतम् ।

अस्नेहा व्रीहयः श्लक्ष्णा विकाराः पयसस्तथा ॥ ५ ९

तद्वद् द्विदलकादीनि भोज्यानि मनुरब्रवीत् ॥ ६०

मणिरत्नप्रवालानां तद्वन्मुक्ताफलस्य च ।

शैलदारुमयानां च तृणमूलौषधान्यपि ॥ ६१

शूर्पधान्याजिनानां च संहतानां च वाससाम् ।

वल्कलानामशेषाणामम्बुना शुद्धिरिष्यते ॥ ६२

सस्नेहानामथोष्णेन तिलकल्केन वारिणा ।

कार्पासिकानां वस्त्राणां शुद्धिः स्यात्सह भस्मना ॥ ६३

नागदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते ।

पुनः पाकेन भाण्डानां मृण्मयानां च मेध्यता ॥ ६४

शुचि भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा ।

रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गेण यत्कृतम् ॥ ६५

वाक्प्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु ।

चेष्टितं बालवृद्धानां बालस्य च मुखं शुचि ॥ ६६

धर्म और सदाचार - स्वरूपका वर्णन ७५ राक्षसेश्वर! तेल - मालिश किये हुए किसीके शरीरका स्पर्श नहीं करना चाहिये । स्नानके बाद बालोंको उसी समय कंघीसे न झाड़े । मनुष्यको वहाँ रहना चाहिये जहाँका राजा धर्मात्मा हो एवं जनवर्गमें समता हो, लोग क्रोधी न हों, न्यायी हों, परस्परमें डाह न हो, खेती करनेवाले किसान और ओषधियाँ हों । जहाँ चतुर वैद्य, | धनी - मानी दानी, श्रेष्ठ श्रोत्रिय विद्वान् हों वहाँ निवास करना चाहिये । जिस देशका राजा प्रजाको मात्र दण्ड ही देना चाहता हो तथा उत्सवोंमें जन - समाजमें नित्य किसी - न - किसी प्रकारका वैर - विद्वेष हो एवं लड़ाई-झगड़ा करनेकी ही लालसा हो, निर्बल मनुष्यको ऐसे स्थानपर नहीं रहना चाहिये ॥ ५४–५७ ॥ ऋषियोंने कहा – महाबाहो! जो पदार्थ धर्मात्मा व्यक्तियोंके लिये सदैव त्याज्य है एवं जो भोज्य है, हम उनका वर्णन कर रहे हैं । तैल, घी आदि स्निग्ध पदार्थोंसे पकाया गया अन्न बासी एवं बहुत पहलेका बने रहनेपर भी भोज्य ( खानेयोग्य ) है तथा सूखे भूने हुए चावल एवं दूधके विकार - दही, घी आदि भी बासी एवं पुराने होनेपर भी भक्ष्य - खानेयोग्य हैं । इसी प्रकार मनुने चने, अरहर, मसूर आदिके भूने ( तले ) हुए दालको भी अधिक कालतक भोजनके योग्य बतलाये हैं॥५८–६० ॥ ( यहाँसे आगे अब द्रव्य - शुद्धि बतलाते हैं - ) मणि, रत्न, प्रवाल ( मूँगा ), मोती, पत्थर और लकड़ीके बने बर्तन, तृण, मूल तथा ओषधियाँ, सूप ( दाल ), धान्य, मृगचर्म, सिले हुए वस्त्र एवं वृक्षोंके सभी छालोंकी शुद्धि जलसे होती है । तैल - घृत आदिसे मलिन वस्त्रोंकी शुद्धि उष्ण जल तथा तिल - कल्क ( खली ) - से एवं कपासके वस्त्रोंकी शुद्धि भस्मसे ( पत्थर कोयले आदिकी राखसे ) होती है । हाथीके दाँत, हड्डी और सींगकी बनी की शुद्ध तराशनेसे ( खरादनेसे ) होती है । मिट्टी के बर्तन पुनः आगमें जलानेसे शुद्ध होते हैं । भिक्षान्न, कारीगरोंका हाथ, विक्रेय वस्तु, स्त्री - मुख, अज्ञात वस्तु, ग्रामके मध्य मार्ग या चौराहेसे लायी जानेवाली तथा नौकरोंद्वारा निर्मित वस्तुएँ पवित्र मानी गयी हैं । वचनद्वारा प्रशंसित, पुराना, अनेकानेक जनोंसे होती हुई लायी जानेवाली छोटी वस्तुएँ, बालकों और वृद्धोंद्वारा किया गया कर्म तथा शिशुका मुख शुद्ध होता है ॥ ६१–६६ ॥

पृष्ठ 86

वामन पुराण, पृष्ठ 86 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७६

कर्मान्ताङ्गारशालासु स्तनंधयसुताः स्त्रियः ।

वाग्विषो द्विजेन्द्राणां संतप्ताश्चाम्बुबिन्दवः ॥

भूमिर्विशुध्यते खातदाहमार्जनगोक्रमैः ।

लेपादुल्लेखनात् सेकाद् वेश्मसंमार्जनार्चनात् ॥

केशकीटावपन्नेऽन्ने गोघ्राते मक्षिकान्विते ।

मृदम्बुभस्मक्षाराणि प्रक्षेप्तव्यानि शुद्धये ॥

औदुम्बराणां चाम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः । भस्माम्बुभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावो द्रवस्य च

अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च ।

अन्येषामपि द्रव्याणां शुद्धिर्गन्धापहारतः ॥

मातुः प्रस्रवणे वत्सः शकुनिः फलपातने ।

गर्दभो भारवाहित्वे श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥

रथ्याकर्दमतोयानि नाव: पथि तृणानि च ।

मारुतेनैव शुद्ध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च ॥

शृतं द्रोणाढकस्यान्नममेध्याभिप्लुतं भवेत् । अग्रमुद्धृत्य संत्याज्यं शेषस्य प्रोक्षणं स्मृतम्

उपवासं त्रिरात्रं वा दूषितान्नस्य भोजने ।

अज्ञाते ज्ञातपूर्वे च नैव शुद्धिर्विधीयते ॥

उदक्याश्वाननग्नांश्च सूतिकान्त्यावसायिनः । स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः सस्नेहमस्थि संस्पृश्य सवासाः स्नानमाचरेत् । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य च श्रीवामनपुराण [ अध्याय १४ कर्मशाला, अन्तर्गृह एवं अग्निशालामें दुधमुँहे बच्चोंको ६७ ली हुई स्त्रियाँ, सम्भाषण करते हुए विद्वान् ब्राह्मणोंके मुखके छींटे तथा उष्ण जलके बिन्दु पवित्र होते हैं । पृथ्वी शुद्धि खोदने, जलाने, झाड़ देने, गौओंके चलने, ६८ लीपने, खरोंचने तथा सींचनेसे होती है और गृहकी शुद्धि झाड़ू देने, जलके छिड़कने तथा पूजा आदिसे होती है । केश, कीट पड़े हुए और मक्खीके बैठ जानेपर तथा गायके द्वारा सूँघे जानेपर अन्नकी शुद्धिके लिये उसपर ६ ९ जल, भस्म, क्षार या मृत्तिका छिड़कनी चाहिये । ताम्रपात्रकी शुद्धि खटाई, जस्ते और शीशेकी क्षारके द्वारा, काँसेकी वस्तुएँ भस्म और जलके द्वारा तथा तरल पदार्थ कुछ ॥ ७० अंशको बहा देनेसे शुद्ध हो जाते हैं ॥ ६७ – ७० ॥ अपवित्र वस्तुसे मिले पदार्थ जल और मिट्टीसे ७१ धोने तथा दुर्गन्ध दूर कर देनेसे शुद्ध होते हैं । अन्य ( गन्धवाले ) पदार्थोंकी शुद्धि भी गन्ध दूर करनेसे होती है । माताके स्तनको प्रस्तुत कराने ( पेन्हाने ) - में बछड़ा, वृक्षसे फल गिरानेमें पक्षी, बोझा ढोनेमें गधा और ७२ शिकार पकड़नेमें कुत्ता शुद्ध ( माना गया ) है । मार्गके कीचड़ और जल, नाव तथा रास्तेकी घास, तृण एवं पके हुए ईंटोंके समूह वायुके द्वारा ही शुद्ध हो जाते हैं । ७३ यदि एक द्रोण ( ढाई सेरसे अधिक ) पके अन्नके अपवित्र वस्तुसे सम्पर्क हो जाय तो उसके ऊपरका अंश निकाल कर फेंक देना एवं शेषपर जल छिड़क देना चाहिये । इससे उसकी शुद्धि हो जाती है । ॥ ७४ अज्ञातरूपसे दूषित अन्न खा लेनेपर तीन रात्रितक उपवास करनेसे शुद्धि हो जानेका विधान है, किंतु जान - बूझकर दूषित अन्न खानेपर शुद्धि नहीं हो ७५ सकती ॥ ७१ - ७५ ॥ रजस्वला स्त्री, कुत्ता, नग्न ( दिगम्बर साधु ), २ ॥ ७६ प्रसूता स्त्री, चाण्डाल और शववाहकोंका स्पर्श हो जानेपर अपवित्र हुए व्यक्तिको पवित्र होनेके लिये स्नान । करना चाहिये । मज्जायुक्त हड्डीके छू जानेपर वस्त्रसहित स्नान करना चाहिये, किंतु सूखी हड्डीका स्पर्श होनेपर ॥ ७७ आचमन करने, गो - स्पर्श तथा सूर्यदर्शन करनेमात्रसे ही १ - द्रव्यशुद्धिका यह प्रकरण मनुस्मृति ५ । ११० – १४६ तथा याज्ञवल्क्यस्मृति १ । १८२ - १ ९ ७ आदिमें भी प्राय: इसी भावका है । २- पद्मपुराण आदिमें नग्न - धर्मविपाक प्रश्नोत्तर द्रष्टव्य है ।

पृष्ठ 87

वामन पुराण, पृष्ठ 87 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १४ ] दशाङ्ग - धर्म, आश्रम - धर्म

न लङ्घयेत्पुरीषासृष्ठीवनोद्वर्त्तनानि च ।

गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रे पादाम्भांसि क्षिपेद बहिः ॥

पञ्चपिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात् परवारिणि ।

स्नायीत देवखातेषु सरोह्रदसरित्सु च ॥

नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन ।

नालपेज्जनविद्विष्टं वीरहीनां तथा स्त्रियम् ॥

देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञवेदादिनिन्दकैः 1 कृत्वा तु स्पर्शमालापं शुद्धयते कर्मावलोकनात् ॥

अभोज्याः सूतिकाषण्ढमार्जाराखुश्वकुक्कुटाः ।

पतितापविद्धनग्नाश्चाण्डालाधमाश्च ये ॥

सुकेशिरुवाच

भवद्भिः कीर्तिताऽभोज्या य एते सूतिकादयः ।

अमीषां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो लक्षणानि हि ॥

ऋषय ऊचुः

ब्राह्मणी ब्राह्मणस्यैव याऽवरोधत्वमागता ।

तावुभौ सूतिकेत्युक्तौ तयोरन्नं विगर्हितम् ॥

न जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च ।

पितृदेवार्चनाद्धीनः स षण्ढः परिगीयते ॥

दम्भार्थं जपते यश्च तप्यते यजते तथा ।

न परत्रार्थमुद्युक्तो स मार्जारः प्रकीर्तितः ॥

विभवे सति नैवात्ति न ददाति जुहोति च ।

तमाहुराखुं तस्यान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रेण शुद्धयति ॥

और सदाचार - स्वरूपका वर्णन ७७ शुद्धि हो जाती है । विष्ठा, रक्त, थूक एवं उबटनका ७८ उल्लङ्घन नहीं करना चाहिये । जूठे पदार्थ, विष्ठा, मूत्र एवं पैर धोनेके जलको घरसे बाहर फेंक देना चाहिये । दूसरेके द्वारा निर्मित बावली आदिमें मिट्टीके पाँच टुकड़ोंके निकाले बिना स्नान नहीं करना चाहिये । ( मुख्यतः ) देव - निर्मित झीलोंमें, ताल - तलैयों और ७ ९ नदियोंमें स्नान करना चाहिये ॥ ७६ - ७ ९ ॥ बुद्धिमान् पुरुष बाग - बगीचोंमें असमयमें कभी ८० न ठहरे । लोगोंसे द्वेष रखनेवाले व्यक्ति तथा पति-पुत्रसे रहित स्त्रीसे वार्तालाप नहीं करना चाहिये । देवता, पितरों, भले शास्त्रों ( पुराण, धर्मशास्त्र, रामायण आदि ), यज्ञ एवं वेदादिके निन्दकोंका स्पर्श और उनके साथ वार्तालाप करनेपर मनुष्य अपवित्र हो जाता है, वह सूर्यदर्शन करनेपर शुद्ध होता है । उसकी ८१ शुद्धि भगवान् सूर्यके समक्ष उपस्थान करके अपने किये हुए स्पर्श और वार्तालाप कर्मके त्याग तथा पश्चात्ताप करनेसे होती है । सूतिक, नपुंसक, बिलाव, चूहा, कुत्ते, मुर्गे, पतित, नग्न ( विधर्मी ) ( इनके लक्षण आगे बतलाये जायँगे ) समाजसे बहिष्कृत और जो चाण्डाल आदि अधम प्राणी हैं उनके यहाँ भोजन नहीं ८२ करना चाहिये ॥ ८० - ८२ ॥ सुकेशि बोला – ऋषियो! आपलोगोंने जिन सूतिक आदिका अन्न अभक्ष्य कहा है, मैं उनके लक्षण ८३ विस्तारसे सुनना चाहता हूँ ॥८३ ॥

ऋषियोंने कहा - सुकेशि! अन्य ब्राह्मणके साथ ब्राह्मणीके व्यभिचरित होनेपर उन दोनोंको ही ' सूतिक ' ८४ । कहा जाता है । उन दोनोंका अन्न निन्दित है । उचित समयपर हवन, स्नान और दान न करनेवाला तथा पितरों एवं देवताओंकी पूजासे रहित व्यक्तिको ही यहाँ ' षण्ढ ' ८५ या नपुंसक कहा गया | दम्भके लिये जप, तप और यज्ञ करनेवाले तथा परलोकार्थ उद्योग न करनेवाले ८६ व्यक्तिको यहाँ ' मार्जार ' या ' बिलाव ' कहा गया है । ऐश्वर्य रहते हुए भोग, दान एवं हवन न करनेवालेको ' आखु ' ( चूहा ) कहते हैं । उसका अन्न खानेपर मनुष्य ८७ । कृच्छ्रव्रत करनेसे शुद्ध होता है ॥ ८४-८७ ॥

पृष्ठ 88

वामन पुराण, पृष्ठ 88 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७८ यः परेषां हि मर्माणि निकृन्तन्निव भाषते नित्यं परगुणद्वेषो स श्वान इति कथ्यते सभागतानां यः सभ्यः पक्षपातं समाश्रयेत् तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विगर्हितम् ॥ स्वधर्मं यः समुत्सृज्य परधर्मं समाश्रयेत् । अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्यते देवत्यागी पितृत्यागी गुरुभक्त्यरतस्तथा । गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्धः स कीर्त्यते

येषां कुले न वेदोऽस्ति न शास्त्रं नैव च व्रतम् ।

ते नग्नाः कीर्तिताः सद्भिस्तेषामन्नं विगर्हितम् ॥

आशार्तानामदाता च दातुश्च प्रतिषेधकः शरणागतं यस्त्यजति स चाण्डालोऽधमो नरः यो बान्धवैः परित्यक्तः साधुभिर्ब्राह्मणैरपि कुण्डाशीयश्च तस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् यो नित्यकर्मणो हानिं कुर्यान्नैमित्तिकस्य च भुक्त्वान्नं तस्य शुद्धयेत त्रिरात्रोपोषितो नरः गणकस्य निषादस्य गणिकाभिषजोस्तथा कदर्यस्यापि शुद्धयेत त्रिरात्रोपोषितो नरः नित्यस्य कर्मणो हानिः केवलं मृतजन्मसु न तु नैमित्तिकोच्छेदः कर्तव्यो हि कथंचन जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते । मृते च सर्वबन्धूनामित्याह भगवान् भृगुः प्रेताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गौत्रजैः प्रथमेऽह्नि चतुर्थे वा सप्तमे वाऽस्थिसंचयम् ॥ ऊर्ध्वं संचयनात्तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते सोदकैस्तु क्रिया कार्या संशुद्धैस्तु सपिण्डजैः श्रीवामनपुराण [ अध्याय १४ । दूसरोंका मर्म भेदन करते हुए बातचीत करनेवाले ॥ ८८ तथा दूसरे गुणोंसे द्वेष करनेवालेको ' श्वान ' या ' कुत्ता ' कहा गया है । सभामें आगत व्यक्तियोंमें जो सभ्य । व्यक्ति पक्षपात करता है, उसे देवताओंने ' कुक्कुट ' ८ ९ ( मुर्गा ) कहा है; उसका भी अन्न निन्दित है । विपत्तिकालके अतिरिक्त अन्य समयमें अपना धर्म छोड़कर दूसरेका ॥ ९ ० धर्म ग्रहण करनेवालेको विद्वानोंने ' पतित ' कहा है । देवत्यागी, पितृत्यागी, गुरुभक्तिसे विमुख तथा गो, ब्राह्मण एवं स्त्रीकी हत्या करनेवालेको ' अपविद्ध ' कहा

॥ ९ १ जाता है । ८८ - ९ १ ॥

जिनके कुलमें वेद, शास्त्र एवं व्रत नहीं हैं, उन्हें ९ २ सज्जन लोग ' नग्न ' कहते हैं । उनका अन्न निन्दित है । आशा रखनेवालोंको न देनेवाला, दाताको मना । करनेवाला तथा शरणागतका परित्याग करनेवाला अधम ॥ ९ ३ मनुष्य ' चाण्डाल ' कहा जाता है । बान्धवों, साधुओं एवं । ब्राह्मणोंसे त्यागा गया तथा कुण्ड ( पतिके जीवित ॥ ९ ४ रहनेपर परपुरुषसे उत्पन्न पुत्र ) - के यहाँ अन्न खानेवालेको चान्द्रायण व्रत करना चाहिये । नित्य और नैमित्तिक कर्म । न करनेवाले व्यक्तिका अन्न खानेपर मनुष्य तीन ॥ ९ ५ राततक उपवास करनेसे शुद्ध होता है ॥ ९ २ – ९ ५ ॥ । गणक ( ज्योतिषी ), निषाद ( मल्लाह ), वेश्या, ॥ ९ ६ वैद्य तथा कृपणका अन्न खानेपर भी मनुष्य तीन दिन उपवास करनेपर शुद्ध होता है । घरमें जन्म या मृत्यु । होनेपर नित्यकर्म रुक जाते हैं, किंतु नैमित्तिक कर्म । ९ ७ कभी बंद नहीं करना चाहिये । भगवान् भृगुने कहा है कि पुत्र उत्पन्न होनेपर पिताके लिये एवं मरणमें सभी । बन्धुओंके लिये वस्त्रके साथ स्नान करना चाहिये । ॥ ९ ८ ग्रामके बाहर शवदाह करना चाहिये । शवदाह करनेके बाद सगोत्रलोग प्रेतके उद्देश्यसे जलदान ( तिलाञ्जलि ) । । करें तथा पहले दिन या चौथे अथवा सातवें दिन अस्थि-९९ चयन करें ॥ ९ ६ - ९९ ॥ अस्थि - चयनके बाद अङ्ग स्पर्शका विधान है । शुद्ध होकर सोदकों ( चौदह पीढ़ीके अन्तर्गतके लोगों ) एवं सपिण्डजों ( सात पीढ़ीके अंदरके लोगों ) - को । ॥ १०० । और्ध्वदैहिक क्रिया ( मरनेके बाद की जानेवाली विहित

पृष्ठ 89

वामन पुराण, पृष्ठ 89 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १४ ] दशाङ्ग- धर्म, आश्रम-विषोद्वन्धनशस्त्राम्बुवह्निपातमृतेषु च ।

बाले प्रव्राजि संन्यासे देशान्तरमृते तथा ॥

सद्यः शौचं भवेद्वीर तच्चाप्युक्तं चतुर्विधम् ।

गर्भस्रावे तदेवोक्तं पूर्णकालेन चेतरे ॥

ब्राह्मणानामहोरात्रं क्षत्रियाणां दिनत्रयम् ।

षड्रात्रं चैव वैश्यानां शूद्राणां द्वादशाह्निकम् ॥

दशद्वादशमासार्द्धमाससंख्यैर्दिनैश्च तैः ।

स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाक्रमम् ॥

प्रेतमुद्दिश्य कर्त्तव्यमेकोद्दिष्टं विधानतः ।

सपिण्डीकरणं कार्यं प्रेते आवत्सरान्तरे ॥

ततः पितृत्वमापन्ने दर्शपूर्णादिभिः शुभैः ।

प्रीणनं तस्य कर्त्तव्यं यथा श्रुतिनिदर्शनात् ॥

पितुरर्थं समुद्दिश्य भूमिदानादिकं स्वयम् ।

कुर्यात्तेनास्य सुप्रीताः पितरो यान्ति राक्षस ॥

यद् यदिष्टतमं किंचिद् यच्चास्य दयितं गृहे ।

तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥

अध्येतव्या त्रयी नित्यं भाव्यं च विदुषा सदा ।

धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि शक्तितः ॥

यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति राक्षस ।

तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने ॥

एवमाचरतो लोके पुरुषस्य गृहे सतः ।

धर्मार्थकामसंप्राप्तिं परत्रेह च शोभनम् ॥

एष तूद्देशतः प्रोक्तो गृहस्थाश्रम उत्तमः ।

वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम् ॥

धर्म और सदाचार - स्वरूपका वर्णन ७ ९ क्रिया ) करनी चाहिये । हे वीर! विष, बन्धन, शस्त्र, १०१ जल, अग्नि और गिरनेसे मृत्युके होनेपर तथा बालक, परिव्राजक, संन्यासीकी एवं किसी व्यक्तिकी दूर देशमें मृत्यु होनेपर तत्काल शुद्धि हो जाती है । वह शुद्धि भी चार प्रकारकी कही गयी है । गर्भस्रावमें भी शीघ्र ही १०२ शुद्धि होती है । अन्य अशौच पूरे समयपर ही दूर होते हैं । ( वह सद्यः शौच ) ब्राह्मणोंका एक अहोरात्रका, क्षत्रियोंका तीन दिनोंका, वैश्योंका छः दिनोंका एवं १०३ शूद्रोंका बारह दिनोंका होता है ॥ १०० - १०३ ॥ सभी वर्णोंके लोग ( ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और १०४ शूद्र ) क्रमशः दस, बारह, पंद्रह दिन एवं एक मासके अन्तरपर अपनी - अपनी क्रियाएँ करें । प्रेतके उद्देश्यसे विधिके अनुसार एकोद्दिष्ट श्राद्ध करना चाहिये । मरनेके १०५ एक वर्ष बीत जानेपर मनुष्यको सपिण्डीकरण श्राद्ध करना चाहिये । उसके बाद प्रेतके पितर हो जानेपर १०६ अमावास्या और पूर्णिमा तिथिके दिन वेदविहित विधिसे उनका तर्पण करना चाहिये । राक्षस! पिताके उद्देश्यसे स्वयं भूमिदान आदि करे, जिससे पितृगण इसके ऊपर १०७ | प्रसन्न हो जायँ ॥ १०४–१०७ ॥ व्यक्तिकी जीवित अवस्थामें घरमें जो - जो १०८ पदार्थ उसको अत्यन्त अभिलषित एवं प्रिय रहा हो, उसकी अक्षयताकी कामना करते हुए गुणवान् पात्रको दान देना चाहिये । सदा त्रयी अर्थात् ऋक्, यजुः और सामवेदका अध्ययन करना चाहिये, विद्वान् १० ९ बनना चाहिये, धर्मपूर्वक धनार्जन एवं यथाशक्ति यज्ञ करना चाहिये । राक्षस! मनुष्यको जिस कार्य करनेसे कर्त्ताकी आत्मा निन्दित न हो एवं जो कार्य बड़े लोगोंसे छिपाने योग्य न हो ऐसा कार्य ११० निःशङ्क ( आसक्तिरहित ) होकर करना चाहिये । इस प्रकारके आचरण करनेवाले पुरुषके गृहस्थ होनेपर भी उसे धर्म, अर्थ एवं कामकी प्राप्ति होती है तथा वह व्यक्ति इस लोक और परलोकमें कल्याणका १११ | भागी होता है ॥ १०८—१११ ॥ ऋषियोंने सुकेशिसे कहा- सुकेशि! अबतक हमने संक्षेपसे उत्तम गृहस्थाश्रमका वर्णन किया है । ११२ | अब हम वानप्रस्थ आश्रमके धर्मका वर्णन करेंगे, उसे

पृष्ठ 90

वामन पुराण, पृष्ठ 90 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८०

अपत्यसंततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो देहस्य चानतिम् ।

वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणम् ॥

तत्रारण्योपभोगैश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम् ।

भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥।

होमस्त्रिषवणं स्नानं जटावल्कलधारणम् ।

वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम् ॥

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यममानिता ।

जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम् ॥

अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नं नातिकोपिता ।

आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावबोधनम् ॥

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मा अस्माभिस्ते प्रकीर्तिताः ।

वर्णधर्माणि चान्यानि निशामय निशाचर ॥

गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्यं च वानप्रस्थं त्रयाश्रमाः ।

क्षत्रियस्यापि कथिता ये चाचारा द्विजस्य हि ॥

वैखानसत्वं गार्हस्थ्यमाश्रमद्वितयं विशः ।

गार्हस्थ्यमुत्तमं त्वेकं शूद्रस्य क्षणदाचर ॥

स्वानि वर्णाश्रमोक्तानि धर्माणीह न हापयेत् ।

यो हापयति तस्यासौ परिकुप्यति भास्करः ॥

कुपितः कुलनाशाय ईश्वरो रोगवृद्धये ।

भानुर्वै यतते तस्य नरस्य क्षणदाचर ॥

तस्मात् स्वधर्मं न हि संत्यजेत न हापयेच्चापि हि नात्मवंशम् । यः संत्यजेच्चापि निजं हि धर्मं तस्मै प्रकुप्येत दिवाकरस्तु ॥ पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक् मुनिभिः सुशी प्रणम्य तान् ब्रह्मनिधीन् महर्षीन् । जगाम चोत्पत्य पुरं स्वकीयं मुहुर्मुहुर्धर्ममवेक्षमाणः ॥ श्रीवामनपुराण [ अध्याय १४ ध्यानपूर्वक सुनो । बुद्धिमान् व्यक्ति पुत्रकी संतान ( पौत्र ) ११३ और अपने शरीरकी गिरती अवस्था देखकर अपने आत्माकी शुद्धिके लिये वानप्रस्थ आश्रमको ग्रहण करे । वहाँ अरण्यमें उत्पन्न मूल फल आदिसे अपना जीवन-यापन करते हुए तपद्वारा शरीर शोषण करे । इस ११४ आश्रम में भूमिपर शयन, ब्रह्मचर्यका पालन एवं पितर, देवता तथा अतिथियोंकी पूजा करे । हवन, तीनों काल - प्रातः, मध्याह्न, सन्ध्याकाल - स्नान, जटा और वल्कलका धारण तथा वन्य फलोंसे निकाले रसका सेवन ११५ करे । यही वानप्रस्थ आश्रमकी विधि है ॥ ११२–११५ ॥ [ चतुर्थ आश्रम ( संन्यास ) - के धर्म ये हैं- ] ११६ | सभी प्रकारकी आसक्तियोंका त्याग, ब्रह्मचर्य, अहंकारका अभाव, जितेन्द्रियता, एक स्थानपर अधिक समयतक न रहना, उद्योगका अभाव, भिक्षान्न भोजन, क्रोधका ११७ त्याग, आत्मज्ञानकी इच्छा तथा आत्मज्ञान । निशाचर! हमने तुमसे चतुर्थ - आश्रम ( संन्यास ) के इन धर्मोंका वर्णन किया । अब अन्य वर्ण - धर्मोंको सुनो । क्षत्रियों के ११८ लिये भी गार्हस्थ्य, ब्रह्मचर्य एवं वानप्रस्थ – इन तीन आश्रमों एवं ब्राह्मणोंके लिये विहित आचारोंका विधान ११ ९ | है | ११६ - ११ ९ ॥ राक्षस! वैश्यजातिके लिये गार्हस्थ्य एवं वानप्रस्थ -१२० इन दो आश्रमोंका विधान है तथा शूद्रके लिये एकमात्र उत्तम गृहस्थ आश्रमका ही नियम है । अपने वर्ण और आश्रम के लिये विहित धर्मोंका इस लोकमें त्याग नहीं १२१ करना चाहिये । जो इनका त्याग करता है, उसपर सूर्य भगवान् क्रुद्ध होते हैं । निशाचर! भगवान् भास्कर क्रुद्ध १२२ होकर उस मनुष्यकी रोगवृद्धि एवं उसके कुलका नाश करनेके लिये प्रयत्न करते हैं । अतः मनुष्य स्वधर्मका न तो त्याग करे और न अपने वंशकी हानि होने दे । जो मनुष्य अपने धर्मका त्याग करता है, उसपर भगवान् १२३ सूर्य क्रोध करते हैं ॥ १२० - १२३ ॥ पुलस्त्यजी बोले- मुनियोंके ऐसा कहनेके बाद सुकेशी उन ब्रह्मज्ञानी महर्षियोंको बारम्बार प्रणामकर धर्मका चिन्तन करते हुए उड़कर अपने पुरको चला १२४ | गया ॥ १२४ ॥

॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें चौदहवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ १४ ॥