वामन पुराण — पृष्ठ 91–100
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 91–100
पृष्ठ 91
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १५ ] दैत्योंका धर्म एवं सदाचारका पालन, सुकेशीके नगरका उत्थान - पतन एवं लोलार्क - प्रसंग ८१ पन्द्रहवाँ अध्याय दैत्यों का धर्म एवं सदाचारका पालन, सुकेशीके नगरका उत्थान - पतन, वरुणा - असीकी महिमा, लोलार्क - प्रसंग पुलस्त्य उवाच
ततः सुकेशिर्देवर्षे गत्वा स्वपुरमुत्तमम् ।
समाहूयाब्रवीत् सर्वान् राक्षसान् धार्मिकं वचः ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियसंयमः ।
दानं दया च क्षान्तिश्च ब्रह्मचर्यममानिता ॥
शुभा सत्या च मधुरा वाङ् नित्यं सत्क्रियारतिः ।
सदाचारनिषेवित्वं परलोकप्रदायकाः ॥
इत्यूचुर्मुनयो मह्यं धर्ममाद्यं पुरातनम् ।
सोहमाज्ञापये सर्वान् क्रियतामविकल्पतः ॥
पुलस्त्य उवाच
ततः सुकेशिवचनात् सर्व एव निशाचराः ।
त्रयोदशाङ्गं ते धर्मं चक्रुर्मुदितमानसाः ॥
ततः प्रवृद्धिं सुतरामगच्छन्त निशाचराः ।
पुत्रपौत्रार्थसंयुक्ताः सदाचारसमन्विताः ॥
तज्ज्योतिस्तेजसस्तेषां राक्षसानां महात्मनाम् ।
गन्तुं नाशक्नुवन् सूर्यो नक्षत्राणि न चन्द्रमाः ॥
ततस्त्रिभुवने ब्रह्मन् निशाचरपुरोऽभवत् ।
दिवा चन्द्रस्य सदृशः क्षणदायां च सूर्यवत् ॥
न ज्ञायते गतिर्व्योम्नि भास्करस्य ततोऽम्बरे ।
शशाङ्कमिति तेजस्त्वादमन्यन्त पुरोत्तमम् ॥
स्वं विकासं विमुञ्चन्ति निशामिति व्यचिन्तयन् ।
कमलाकरेषु कमला मित्रमित्यवगम्य हि ।
रात्रौ विकसिता ब्रह्मन् विभूतिं दातुमीप्सवः ॥
कौशिका रात्रिसमयं बुद्ध्वा निरगमन् किल ।
तान् वायसास्तदा ज्ञात्वा दिवा निघ्नन्ति कौशिकान् ॥
स्नातकास्त्वापगास्वेव स्नानजप्यपरायणाः ।
आकण्ठमग्नास्तिष्ठन्ति रात्रौ ज्ञात्वाऽथ वासरम् ॥
पुलस्त्यजी बोले - देवर्षे! उसके बाद अपने उत्तम नगरमें जाकर सुकेशीने सभी राक्षसोंको बुलाकर १ उनसे धर्मकी बात बतलायी । ( सुकेशिने कहा – ) अहिंसा, सत्य, चोरीका सर्वथा त्याग, पवित्रता, इन्द्रियसंयम, दान, दया, क्षमा, ब्रह्मचर्य, अहंकारका न २ करना, प्रिय, सत्य और मधुर वाणी बोलना, सदा सत्कार्योंमें अनुराग रखना एवं सदाचारका पालन करना – ३ ये सब धर्म परलोकमें सुख देनेवाले हैं । मुनियोंने इस प्रकारके आदिकालके पुरातन धर्मको मुझे बतलाया है । मैं तुमलोगोंको आज्ञा देता हूँ कि तुमलोग बिना किसी ४ हिचकके इन सभी धर्मोंका आचरण करो ॥१-४ ॥ पुलस्त्यजीने कहा- उसके बाद सुकेशीके वचनसे सभी राक्षस प्रसन्न - चित्त होकर ( अहिंसा आदि ) तेरह ५ अङ्गवाले धर्मका आचरण करने लगे । इससे राक्षसोंकी सभी प्रकारकी अच्छी उन्नति हुई । वे पुत्र - पौत्र तथा ६ अर्थ - धर्म - सदाचार आदिसे सम्पन्न हो गये । उन महान् राक्षसोंके तेजके सामने सूर्य, नक्षत्र और चन्द्रमाकी गति ७ और कान्ति क्षीण - सी दीखने लगी । ब्रह्मन्! उसके बाद निशाचरोंकी नगरी तीनों लोकोंमें दिनमें चन्द्रमाके समान ८ और रातमें सूर्यके समान चमकने लगी ॥ ५ - ८ ॥ ( फलतः ) अब आकाशमें सूर्यकी गति ( चलने ) - का ९ पता नहीं लगता था । लोग उस श्रेष्ठ नगरको नगरके तेजके कारण आकाशमें चन्द्रमा समझने लग गये । ब्रह्मन्! सरोवरके कमल दिनको रात्रि समझकर विकसित नहीं होते थे । पर वे रात्रिमें सुकेशीके पुरको सूर्य १० समझकर विभूति प्रदान करनेकी इच्छासे विकसित होने लगे । इसी प्रकार उल्लू भी दिनको रात समझकर बाहर ११ निकल आये और कौए दिनमें आये जानकर उन उल्लुओं को मारने लगे । स्नान करनेवाले लोग भी रात्रिको दिन समझकर गलेतक खुले बदन होकर स्नान करने १२ । लगे एवं जप करते हुए जलमें खड़े रहे ॥ ९ –१२ ॥
पृष्ठ 92
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
८२
न व्ययुज्यन्त चक्राश्च तदा वै पुरदर्शने ।
मन्यमानास्तु दिवसमिदमुच्चैर्बुवन्ति च ॥
नूनं कान्ताविहीनेन केनचिच्चक्रपत्त्रिणा ।
उत्सृष्टं जीवितं शून्ये फूत्कृत्य सरितस्तटे ॥
ततोऽनुकृपयाविष्टो विवस्वांस्तीव्ररश्मिभिः । संतापयञ्जगत् सर्वं नास्तमेति कथंचन ।
अन्ये वदन्ति चक्राह्वो नूनं कश्चिन् मृतो भवेत् ।
तत्कान्तया तपस्तप्तं भर्तृशोकार्त्तया बत ॥
आराधितस्तु भगवांस्तपसा वै दिवाकरः ।
तेनासौ शशिनिर्जेता नास्तमेति रविर्धुवम् ॥
यज्वनो होमशालासु सह ऋत्विग्भिरध्वरे ।
प्रावर्त्तयन्त कर्माणि रात्रावपि महामुने ॥
महाभागवताः पूजां विष्णोः कुर्वन्ति भक्तितः । रवौ शशिनि चैवान्ये ब्रह्मणोऽन्ये हरस्य च
कामिनश्चाप्यमन्यन्त साधु चन्द्रमसा कृतम् ।
यदियं रजनी रम्या कृता सततकौमुदी ॥
अन्ये बुवँल्लोकगुरुरस्माभिश्चक्रभृद् वशी ।
निर्व्याजेन महागन्धैरर्चितः कुसुमैः शुभैः ॥
सह लक्ष्म्या महायोगी नभस्यादिचतुर्ष्वपि ।
अशून्यशयना नाम द्वितीया सर्वकामदा ॥
तेनासौ भगवान् प्रीतः प्रादाच्छयनमुत्तमम् ।
अशून्यं च महाभोगैरनस्तमितशेखरम् ॥
अन्येऽब्रुवन् ध्रुवं देव्या रोहिण्या शशिनः क्षयम् ।
दृष्ट्वा तप्तं तपो घोरं रुद्राराधनकाम्यया ॥
पुण्यायामक्षयाष्टम्यां वेदोक्तविधिना स्वयम् ।
तुष्टेन शंभुना दत्तं वरं चास्यै यदृच्छया ॥
अन्येऽब्रुवन् चन्द्रमसा ध्रुवमाराधितो हरिः । व्रतेनेह त्वखण्डेन तेनाखण्डः शशी दिवि अन्ये बुवञ्छशाङ्केन ध्रुवं रक्षा कृतात्मनः । पदद्वयं समभ्यर्च्य विष्णोरमिततेजसः श्रीवामनपुराण [ अध्याय १५ उस समय सुकेशीके नगरके ( सूर्यवत् ) दर्शन १३ | होनेसे चकवा - चकई रात्रिको ही दिन मानकर परस्पर अलग नहीं होते थे । वे उच्चस्वरसे कहते - निश्चय ही १४ किसी पत्नीसे विहीन चक्रवाक पक्षीने एकान्तमें नदीतटपर फूत्कार करके जीवन त्याग दिया है । इसीसे दयार्द्र सूर्य अपनी तेज किरणोंसे जगत्को तपाते हुए किसी प्रकार १५ अस्त नहीं हो रहे हैं । दूसरे कहते हैं - ' निश्चय ही कोई चक्रवाक मर गया है और पतिके शोकमें उसकी दुःखिनी १६ कान्ताने भारी तप किया है । इसीलिये निश्चय ही उसकी तपस्या से प्रसन्न हुए एवं चन्द्रमाको जीत लेनेवाले १७ भगवान् सूर्य अस्त नहीं हो रहे हैं ' ॥ १३–१७ ॥ महामुने! उन दिनों यज्ञशालाओंमें ऋत्विजों के १८ साथ यजमानलोग रात्रिमें भी यज्ञकर्म करनेमें लगे रहते थे । विष्णुके भक्तलोग भक्तिपूर्वक सदा विष्णुकी पूजा करते रहते एवं दूसरे लोग सूर्य, चन्द्र, ब्रह्मा और ॥ १ ९ शिवकी आराधनामें लगे रहते थे । कामी लोग यह मानने लगे कि चन्द्रमाने रात्रिको निरन्तरके लिये अपनी २० ज्योत्स्नामयी बना दिया, अच्छा हुआ ॥ १८–२० ॥ दूसरे लोग कहने लगे कि हमलोगोंने श्रावण २१ | आदि चार महीनोंमें शुद्धभावसे अति सुगन्धित पवित्र पुष्पोंद्वारा महालक्ष्मीके साथ सुदर्शनचक्रको धारण करनेवाले भगवान् विष्णुकी पूजा की है । इसी अवधि में २२ सर्वकामदा अशून्यशयना द्वितीया तिथि होती है । उसीसे प्रसन्न होकर भगवान्ने अशून्य तथा महाभोगोंसे परिपूर्ण २३ उत्तम शयन प्रदान किया है । दूसरे कहते कि देवी रोहिणीने चन्द्रमाका क्षय देखकर निश्चय ही रुद्रकी आराधना करनेकी अभिलाषासे परम पवित्र अक्षय २४ अष्टमी तिथिमें वेदोक्त विधिसे कठिन तपस्या की है, जिससे सन्तुष्ट होकर भगवान् शंकरने उसे अपनी २५ | इच्छासे वर दिया है ॥ २१–२५ ॥ दूसरे लोग कहते - चन्द्रमाने निश्चय ही अखण्ड-॥ २६ व्रतका आचरण करके भगवान् हरिको आराधित किया है । उससे आकाशमें चन्द्रमा अखण्डरूपसे प्रकाशित हो रहा है । दूसरोंने कहा - चन्द्रमाने अत्यधिक तेजवाले ॥ २७ । श्रीविष्णुके चरणयुगलकी विधिवत् पूजा करके अपनी
पृष्ठ 93
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १५ ] दैत्योंका धर्म एवं सदाचारका पालन, सुकेशीके नगरका उत्थान - पतन, लोलार्क - प्रसंग ८३
तेनासौ दीप्तिमांश्चन्द्रः परिभूय दिवाकरम् ।
अस्माकमानन्दकरो दिवा तपति सूर्यवत् ॥
लक्ष्यते कारणैरन्यैर्बहुभिः सत्यमेव हि ।
शशाङ्कनिर्जितः सूर्यो न विभाति यथा पुरा ॥
यथामी कमलाः श्लक्ष्णा रणद्भृङ्गगणावृताः ।
विकचाः प्रतिभासन्ते जातः सूर्योदयो ध्रुवम् ॥
यथा चामी विभासन्ति विकचाः कुमुदाकराः ।
अतो विज्ञायते चन्द्र उदितश्च प्रतापवान् ॥
एवं संभाषतां तत्र सूर्यो वाक्यानि नारद ।
अमन्यत किमेतद्धि लोको वक्ति शुभाशुभम् ॥
एवं संचिन्त्य भगवान् दध्यौ ध्यानं दिवाकरः ।
आसमन्ताज्जगद् ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः ॥
ततस्तु भगवाञ्ज्ञात्वा तेजसोऽप्यसहिष्णुताम् ।
निशाचरस्य वृद्धिं तामचिन्तयत योगवित् ॥
ततोऽज्ञासीच्च तान् सर्वान् सदाचाररताञ्शुचीन् ।
देवब्राह्मणपूजासु संसक्तान् धर्मसंयुतान् ॥
ततस्तु रक्षः क्षयकृत् तिमिरद्विपकेसरी ।
महांशुनखरः सूर्यस्तद्विघातमचिन्तयत् ॥
ज्ञातवांश्च ततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः ।
स्वधर्मविच्युतिर्नाम सर्वधर्मविघातकृत् ॥
ततः क्रोधाभिभूतेन भानुना रिपुभेदिभिः ।
भानुभी राक्षसपुरं तद् दृष्टं च यथेच्छया ॥
स भानुना तदा दृष्टः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा ।
निपपाताम्बराद् भ्रष्टः क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥
पतमानं समालोक्य पुरं शालकटङ्कटः ।
नमो भवाय शर्वाय इदमुच्चैरुदीरयत् ॥
तमाक्रन्दितमाकर्ण्य चारणा गगनेचराः ।
हा हेति चुक्रुशुः सर्वे हरभक्तः पतत्यसौ ॥
तच्चारणवचः शर्वः श्रुतवान् सर्वगोऽव्ययः ।
श्रुत्वा संचिन्तयामास केनासौ पात्यते भुवि ॥
रक्षा की है । उससे तेजस्वी चन्द्रमा सूर्यपर विजय प्राप्त २८ करके हमें आनन्द देते हुए दिनमें सूर्यकी भाँति दीप्तिमान् हो रहे हैं । अन्य अनेक प्रकारके कारणोंसे सचमुच यह लक्षित हो रहा है कि चन्द्रमाके द्वारा पराजित हुए सूर्य २ ९ । पूर्ववत् दीप्तिवाले नहीं दीख रहे हैं ॥ २६- २ ९ ॥ इधर ये सुन्दर कमल खिले हैं और उनपर भौरे ३० गुंजार कर रहे हैं । भ्रमर - समूहसे आवृत्त ये सुन्दर कमल विकसित दिखलायी पड़ रहे हैं; अतः निश्चय ही सूर्योदय हुआ है । और इधर ये कुमुदवृन्द खिले हुए हैं; अतः ३१ लगता है कि प्रतापवान् चन्द्रमा उदित हुआ है । नारदजी! इस प्रकार वार्ता करनेवालोंके वाक्योंको सुनकर सूर्य ३२ सोचने लगे कि ये लोग इस प्रकार शुभाशुभ वचन क्यों बोल रहे हैं? भगवान् दिवाकर ऐसा विचारकर ध्यानमग्न हो गये और उन्होंने देखा कि समस्त त्रैलोक्य चारों ३३ ओरसे राक्षसोंद्वारा ग्रस्त हो गया है ॥ ३०–३३ ॥ तब योगी भगवान् भास्कर राक्षसोंकी वृद्धि तथा ३४ तेजकी असहनीयताको जानकर स्वयं चिन्तन करने लगे । उन्हें यह ज्ञात हुआ कि सभी राक्षस सदाचार-परायण, पवित्र, देवता और ब्राह्मणोंकी पूजामें अनुरक्त ३५ तथा धार्मिक हैं । उसके बाद राक्षसोंको नष्ट करनेवाले तथा अन्धकाररूपी हाथीके लिये तेज किरणरूपी ३६ नखवाले सिंहके समान सूर्य उनके विनाशके विषयमें चिन्तन करने लगे । अन्तमें सूर्यको राक्षसोंके अपने धर्मसे गिरनेका मूल कारण मालूम हुआ, जो समस्त ३७ धर्मोका विनाशक है ॥ ३४–३७ ॥ तब क्रोधसे अभिभूत सूर्यने शत्रुओंके भेदन करनेवाली ३८ अपनी किरणोंद्वारा भलीभाँति उस राक्षसको देखा । उस समय सूर्यद्वारा क्रोधभरी दृष्टिसे देखे जानेके कारण वह ३ ९ नगर नष्ट हुए पुण्यवाले ग्रहके समान आकाशसे नीचे गिर पड़ा । अपने नगरको गिरते देखकर शालकटंकट ( सुकेशी ) -ने ऊँचे स्वरसे चीखनेके स्वरमें ' नमो भवाय शर्वाय ' ४० यह कहा । उसकी उस चीखको सुनकर गगनमें विचरण करनेवाले सभी चारण चिल्लाने लगे- हाय हाय! हाय ४१ हाय! यह शिव भक्त तो नीचे गिर रहा है ॥ ३८–४१ ॥ सर्वत्र व्याप्त और अविनाशी नित्य शंकरने चारणोंके उस वचनको सुना और फिर सोचने लगे-४२ | यह नगर किसके द्वारा पृथ्वीपर गिराया जा रहा है ।
पृष्ठ 94
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
८४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय १५
ज्ञातवान् देवपतिना सहस्रकिरणेन तत् ।
पातितं राक्षसपुरं ततः क्रुद्धस्त्रिलोचनः ॥ ४३
क्रुद्धस्तु भगवन्तं तं भानुमन्तमपश्यत ।
दृष्टमात्रस्त्रिनेत्रेण निपपात ततोऽम्बरात् ॥ ४४
गगनात् स परिभ्रष्टः पथि वायुनिषेविते ।
यदृच्छया निपतितो यन्त्रमुक्तो यथोपलः ॥ ४५
ततो वायुपथान्मुक्तः किंशुकोज्ज्वलविग्रहः ।
निपपातान्तरिक्षात् स वृतः किन्नरचारणैः ॥ ४६
चारणैर्वेष्टितो भानुः प्रविभात्यम्बरात् पतन् ।
अर्द्धपक्कं यथा तालात् फलं कपिभिरावृतम् ॥ ४७
ततस्तु ऋषयोऽभ्येत्य प्रत्यूचुर्भानुमालिनम् ।
निपतस्व हरिक्षेत्रे यदि श्रेयोऽभिवाञ्छसि ॥ ४८
ततोऽब्रवीत् पतन्नेव विवस्वांस्तांस्तपोधनान् ।
किं तत् क्षेत्रं हरेः पुण्यं वदध्वं शीघ्रमेव मे ॥ ४ ९
तमूचुर्मुनयः सूर्यं शृणु क्षेत्रं महाफलम् ।
साम्प्रतं वासुदेवस्य भावि तच्छंकरस्य च ॥५०
योगशायिनमारभ्य यावत् केशवदर्शनम् ।
एतत् क्षेत्रं हरेः पुण्यं नाम्ना वाराणसी पुरी ॥ ५१
तच्छ्रुत्वा भगवान् भानुर्भवनेत्राग्नितापितः ।
वरणायास्तथैवास्यास्त्वन्तरे निपपात ह ॥५२
ततः प्रदह्यति तनौ निमज्यास्यां लुलद् रविः । वरणायां समभ्येत्य भूयोऽसं वरणां भूयो लुलंस्त्रिनेत्रवह्न्यात एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् नागा विद्याधराश्चापि यावन्तो भास्कररथे तावन्तो ब्रह्मसदनं न्यमज्जत यथेच्छ्या ॥ ५३
भूयोऽपि वरणामसिम् ।
भ्रमतेऽलातचक्रवत् ॥ ५४
ऋषयो यक्षराक्षसाः ।
पक्षिणोऽप्सरसस्तथा ॥ ५५
भूतप्रेतादयः स्थिताः ।
गता वेदयितुं मुने ॥ ५६
उन्होंने यह जान लिया कि देवोंके पति सहस्रकिरणमाली सूर्यद्वारा राक्षसोंका यह पुर गिराया गया है । इससे त्रिलोचन शंकर क्रुद्ध हो गये और उन्होंने भगवान् सूर्यको देखा । त्रिनेत्रधारी शंकरके देखते ही वे सूर्य आकाशसे नीचे आ गिरे । आकाशसे नीचे वायुमण्डलमार्गमें वे इस प्रकार गिरे जैसे यन्त्रके द्वारा कोई पत्थर फेंका गया हो ॥ ४२–४५ । फिर पलाश - पुष्पके समान आभावाले सूर्य वायुमण्डलसे अलग होकर किंनरों एवं चारणोंसे भरे अन्तरिक्षसे नीचे गिर गये । उस समय आकाशसे नीचे गिरते हुए सूर्य चारणोंसे घिरे हुए ऐसे लग रहे थे, जैसे तालवृक्षसे गिरनेवाला अधपका तालफल कपियोंसे घिरा हो । तब मुनियोंने किरणमाली भगवान् सूर्यदेवके समीप आकर उनसे कहा कि यदि तुम कल्याण चाहते हो तो विष्णुके क्षेत्रमें गिरो । गिरते हुए ही सूर्यने ( ऐसा सुनकर उन तपस्वियोंसे पूछा – विष्णुभगवान्का वह पवित्र क्षेत्र कौन - सा है? आपलोग उसे मुझे शीघ्र बतलायें ॥ ४६–४९ ॥ इसपर मुनियोंने सूर्यसे बतलाया – सूर्यदेव! आप महाफल देनेवाले उस क्षेत्रका विवरण सुनिये - इस समय वह क्षेत्र वासुदेवका क्षेत्र है, किंतु भविष्य में वह शंकरका क्षेत्र होगा । योगशायीसे प्रारम्भ कर केशवदर्शनतकका क्षेत्र हरिका पवित्र क्षेत्र है, इसका नाम वाराणसीपुरी है । उसे सुनकर शिवजीकी नेत्राग्निसे संतप्त होते हुए भगवान् सूर्य वरुणा और असी * इन दोनों नदियोंके बीचमें गिरे । उसके बाद शरीरके जलते रहनेसे व्याकुल हुए सूर्य असी नदीमें स्नान करनेके । बाद वरुणा नदीमें इच्छानुकूल स्नान किये ॥ ५०–५३ ॥ इस प्रकार शंकरके तीसरे नेत्रकी अग्रिसे दग्ध होकर वे बारंबार असि और वरुणा नदियोंकी ओर अलातचक्र ( लुकाठीके मण्डल ) - के समान चक्कर काटने लगे । मुने! इस बीच ऋषि, यक्ष, राक्षस, नाग, विद्याधर, पक्षी, अप्सराएँ और भास्करके रथमें जितने भूत - प्रेत आदि थे, वे सभी इसे ज्ञापित करनेके लिये ब्रह्मलोकमें गये । * अब भी वरुणा और अस्सी नदियाँ वाराणसीको अपने अन्तरालमें किये हुए हैं । अस्सी बरसातमें जलभरित होती है, पर वरुणा सदा जलपूर्णा रहती है ।
पृष्ठ 95
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १६ ] देवताओंका शयन - तिथियों और उनके
ततो ब्रह्मा सुरपतिः सुरैः सार्धं समभ्यगात् ।
रम्यं महेश्वरावासं मन्दरं रविकारणात् ॥ ५७
गत्वा दृष्ट्वा च देवेशं शंकरं शूलपाणिनम् ।
प्रसाद्य भास्करार्थाय वाराणस्यामुपानयत् ॥ ५८ ।
ततो दिवाकरं भूयः पाणिनादाय शंकरः ।
कृत्वा नामास्य लोलेति रथमारोपयत् पुनः ॥ ५ ९ ।
आरोपिते दिनकरे ब्रह्माऽभ्येत्य सुकेशिनम् ।
सबान्धवं सनगरं पुनरारोपयद् दिवि ॥ ६०
समारोप्य सुकेशिं च परिष्वज्य च शंकरम् ।
प्रणम्य केशवं देवं वैराजं स्वगृहं गतः ॥ ६१
एवं पुरा नारद भास्करेण दिवाकरो आरोपितो स्वयंभुवा पुरं सुकेशेर्भुवि सन्निपातितम् । भूमितले भवेन क्षिप्तस्तु दृष्ट्या न च संप्रदग्धः ॥ ६२ भूमितलाद् भवेन
भूयोऽपि भानुः प्रतिभासनाय ।
चापि निशाचरेन्द्र-स्त्वारोपितः खे सपुरः सबन्धुः ॥ ६३ ।
अशून्यशयन आदि व्रतों एवं शिव - पूजनका वर्णन ८५ तब सुरपति इन्द्र, ब्रह्मा देवताओंके साथ सूर्यकी शान्तिके लिये महेश्वरके आवास - स्थान मन्दर पर्वतपर । गये । वहाँ जाकर तथा देवेश शूलपाणि भगवान् शिवका दर्शन करनेके बाद भगवान् ब्रह्माजी भास्करके लिये उन्हें ( शिवजीको ) प्रसन्न कर उन्हें ( सूर्यको ) वाराणसीमें लाये ॥ ५४–५८ ॥ फिर भगवान् शंकरने सूर्यभगवान्को हाथमें लेकर उनका नाम ' लोल ' रख दिया और उन्हें पुनः उनके रथपर स्थापित कर दिया । दिनकरके अपने रथमें आरूढ़ हो जानेपर ब्रह्मा सुकेशीके पास गये एवं उसे भी पुनः बान्धवों और नगरसहित आकाशमें पूर्ववत् स्थापित कर दिया । सुकेशीको पुनः आकाशमें स्थापित करनेके बाद ब्रह्माजी शंकरका आलिङ्गन एवं केशवदेवको प्रणाम कर अपने वैराज नामक लोकमें चले गये । नारदजी! प्राचीन समयमें इस प्रकार सूर्यने सुकेशीके नगरको पृथ्वीपर गिराया एवं महादेवने भगवान् सूर्यको अपने तृतीय नेत्रकी अग्निसे दग्ध न कर केवल भूमितलपर गिरा ही दिया था । फिर शंकरने सूर्यको प्रतिभासित होनेके लिये भूमितलसे आकाशमें स्थित किया और ब्रह्माने निशाचरराजको उसके पुर और बन्धुओंके साथ आकाशमें फिर संस्थापित कर दिया ॥ ५ ९ -६३ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें पन्द्रहवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ १५ ॥
सोलहवाँ अध्याय देवताओंका शयन — तिथियों और उनके अशून्यशयन आदि व्रतों एवं शिव - पूजनका वर्णन नारद उवाच
यानेतान् भगवान् प्राह कामिभिः शशिनं प्रति ।
आराधनाय देवाभ्यां हरीशाभ्यां वदस्व तान् ॥
पुलस्त्य उवाच
शृणुष्व कामिभिः प्रोक्तान् व्रतान् पुण्यान् कलिप्रिय ।
आराधनाय शर्वस्य केशवस्य च धीमतः ॥
नारदजीने कहा- पुलस्त्यजी! आपने चन्द्रमाके प्रतिकामियोंद्वारा वर्णित श्रीहरि और शंकरकी आराधनाके १ लिये जिन व्रतोंका उल्लेख किया है उनका वर्णन करें ॥ १ ॥
पुलस्त्यजी बोले – लोक - कल्याणके लिये कलहको भी इष्ट माननेवाले कलि ( कलह ) - प्रिय नारदजी! आप महादेव और बुद्धिमान् श्रीहरिकी आराधनाके लिये २ । कामियोंद्वारा कहे गये पवित्र व्रतोंका वर्णन सुनें ।
पृष्ठ 96
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
८६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय १६
यदा त्वाषाढी संयाति व्रजते चोत्तरायणम् ।
तदा स्वपिति देवेशो भोगिभोगे श्रियः पतिः ॥
प्रतिसुप्ते विभौ तस्मिन् देवगन्धर्वगुह्यकाः ।
देवानां मातरश्चापि प्रसुप्ताश्चाप्यनुक्रमात् ॥
नारद उवाच
कथयस्व सुरादीनां शयने विधिमुत्तमम् ।
सर्वमनुक्रमेणैव पुरस्कृत्य जनार्दनम् ॥
पुलस्त्य उवाच
मिथुनाभिगते सूर्ये शुक्लपक्षे तपोधन ।
एकादश्यां जगत्स्वामी शयनं परिकल्पयेत् ॥
शेषाहिभोगपर्यङ्कं कृत्वा सम्पूज्य केशवम् ।
कृत्वोपवीतकं चैव सम्यक्सम्पूज्य वै द्विजान् ॥
अनुज्ञां ब्राह्मणेभ्यश्च द्वादश्यां प्रयतः शुचिः ।
लब्ध्वा पीताम्बरधरः स्वस्तिनिद्रां समानयेत् ॥
त्रयोदश्यां ततः कामः स्वपते शयने शुभे ।
कदम्बानां सुगन्धानां कुसुमैः परिकल्पिते ॥
चतुर्दश्यां ततो यक्षाः स्वपन्ति सुखशीतले ।
सौवर्णपङ्कजकृते सुखास्तीर्णोपधानके ॥
पौर्णमास्यामुमानाथः स्वपते चर्मसंस्तरे ।
वैयाघ्रे च जटाभारं समुद्ग्रन्थ्यान्यचर्मणा ॥
ततो दिवाकरो राशिं संप्रयाति च कर्कटम् ।
ततोऽमराणां रजनी भवति दक्षिणायनम् ॥
ब्रह्मा प्रतिपदि तथा नीलोत्पलमयेऽनघ ।
तल्पे स्वपिति लोकानां दर्शयन् मार्गमुत्तमम् ॥
विश्वकर्मा द्वितीयायां तृतीयायां गिरेः सुता ।
विनायकश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यामपि धर्मराट् ॥
षष्ठ्यां स्कन्दः प्रस्वपिति सप्तम्यां भगवान् रविः ।
कात्यायनी तथाष्टम्यां नवम्यां कमलालया ॥
दशम्यां भुजगेन्द्राश्च स्वपन्ते वायुभोजनाः ।
एकादश्यां तु कृष्णायां साध्या ब्रह्मन् स्वपन्ति च ॥
जब आषाढ़ी पूर्णिमा बीत जाती है एवं उत्तरायण ३ चलता रहता है, तब लक्ष्मीपति भगवान् विष्णु भोगिभोग ( शेषशय्या ) - पर सो जाते हैं । उन विष्णुके सो जानेपर देवता, गन्धर्व, गुह्यक एवं देवमाताएँ भी क्रमशः सो ४ जाती हैं ॥ २–४ ॥ नारदने कहा- जनार्दनसे लेकर अनुक्रमसे देवता आदिके शयनकी सब उत्तम विधि मुझे बतलाइये ॥ ५ ॥
५ पुलस्त्यजी बोले – तपोधन नारदजी! आषाढ़ के शुक्लपक्षमें सूर्यके मिथुनराशिमें चले जानेपर एकादशी ६ तिथिके दिन जगदीश्वर विष्णुकी शय्याकी परिकल्पना करनी चाहिये । उस शय्यापर शेषनागके शरीर और फणकी रचना कर यज्ञोपवीतयुक्त श्रीकेशव ( -की ७ प्रतिमा ) - की पूजा कर ब्राह्मणोंकी आज्ञासे संयम एवं पवित्रतापूर्वक रहते हुए स्वयं भी पीताम्बर धारण कर ८ द्वादशी तिथिमें सुखपूर्वक उन्हें सुलाना चाहिये ॥ ६–८ ॥ इसके बाद त्रयोदशी तिथिमें सुगन्धित कदम्बके ९ पुष्पोंसे बनी पवित्र शय्यापर कामदेव शयन करते हैं । फिर चतुर्दशीको सुशीतल स्वर्णपङ्कजसे निर्मित सुखदायकरूपमें १० बिछाये गये एवं तकियेवाली शय्यापर यक्षलोग शयन करते हैं । पूर्णमासी तिथिको चर्मवस्त्र धारणकर उमानाथ शंकर एक - दूसरे चर्मद्वारा जटाभार बाँधकर व्याघ्र चर्मकी ११ शय्यापर सोते हैं । उसके बाद जब सूर्य कर्कराशिमें गमन करते हैं तब देवताओंके लिये रात्रिस्वरूप दक्षिणायनका १२ आरम्भ हो जाता है ॥ ९ -१२ ॥ निष्पाप नारदजी! लोगोंको उत्तम मार्ग दिखलाते १३ हुए ब्रह्माजी ( श्रावण कृष्ण ) प्रतिपदाको नीले कमलकी शय्यापर सो जाते हैं । विश्वकर्मा द्वितीयाको, पार्वतीजी १४ तृतीयाको, गणेशजी चतुर्थीको धर्मराज पञ्चमीको, कार्तिकेयजी षष्ठीको, सूर्य भगवान् सप्तमीको, दुर्गादेवी १५ अष्टमीको, लक्ष्मीजी नवमीको, वायु पीनेवाले श्रेष्ठ सर्प दशमीको और साध्यगण कृष्णपक्षकी एकादशीको सो १६ | जाते हैं ॥ १३–१६ ॥ मुने! इस प्रकार हमने तुम्हें श्रावण आदिके एष क्रमस्ते गदितो नभादौ स्वपने मुने । महीनोंमें देवताओंके सोनेका क्रम बतलाया । देवोंके स्वपत्सु तत्र देवेषु प्रावृट्कालः समाययौ ॥ १७ सो जानेपर वर्षाकालका आगमन हो जाता 1
पृष्ठ 97
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १६ ] देवताओंका शयन - तिथियों और कङ्काः समं बलाकाभिरारोहन्ति नभोत्तमान् ।
वायसाश्चापि कुर्वन्ति नीडानि ऋषिपुंगव ।
वायसाश्च स्वपन्त्येते ऋतौ गर्भभरालसाः ॥
यस्यां तियां प्रस्वपिति विश्वकर्मा प्रजापतिः ।
द्वितीया सा शुभा पुण्या अशून्यशयनोदिता ॥
तस्यां तिथावर्च्य हरिं श्रीवत्साङ्कं चतुर्भुजम् ।
पर्यङ्कस्थं समं लक्ष्म्या गन्धपुष्पादिभिर्मुने ॥
ततो देवाय शय्यायां फलानि प्रक्षिपेत् क्रमात् ।
सुरभीणि निवेद्येत्थं विज्ञाप्यो मधुसूदनः ॥
यथा हि लक्ष्म्या न वियुज्यसे त्वं त्रिविक्रमानन्त जगन्निवास । तथा वशून्यं शयनं सदैव अस्माकमेवेह तव प्रसादात् ॥ यथा त्वशून्यं तव देव तल्पं समं हि लक्ष्म्या वरदाच्युतेश । सत्येन तेनामितवीर्य विष्णो गार्हस्थ्यनाशो मम नास्तु देव ॥
इत्युच्चार्य प्रणम्येशं प्रसाद्य च पुनः पुनः ।
नक्तं भुञ्जीत देवर्षे तैलक्षारविवर्जितम् ॥
द्वितीयेऽह्नि द्विजाग्र्याय फलान् दद्याद् विचक्षणः ।
लक्ष्मीधरः प्रीयतां मे इत्युच्चार्य निवेदयेत् ॥
अनेन तु विधानेन चातुर्मास्यव्रतं चरेत् ।
यावद् वृश्चिकराशिस्थः प्रतिभाति दिवाकरः ॥
ततो विबुध्यन्ति सुराः क्रमशः क्रमशो मुने ।
तुलास्थेऽर्के हरिः कामः शिवः पश्चाद्विबुध्यते ॥
तत्र दानं द्वितीयायां मूर्तिर्लक्ष्मीधरस्य तु ।
सशय्यास्तरणोपेता यथा विभवमात्मनः ॥
एष व्रतस्तु प्रथमः प्रोक्तस्तव महामुने ।
यस्मिंश्चीर्णे वियोगस्तु न भवेदिह कस्यचित् ॥
नभस्ये मासि च तथा या स्यात्कृष्णाष्टमी शुभा ।
युक्ता मृगशिरेणैव सा तु कालाष्टमी स्मृता ॥
तस्यां सर्वेषु लिङ्गेषु तिथौ स्वपिति शंकरः ।
वसते संनिधाने तु तत्र पूजाऽक्षया स्मृता ॥
उनके अशून्यशयन आदि व्रतों एवं शिव - पूजनका वर्णन ८19 ऋषिश्रेष्ठ! ( तब ) बलाकाओं ( बगुलोंके झुंडों ) - के साथ | कङ्क पक्षी ऊँचे पर्वतोंपर चढ़ जाते हैं तथा कौए घोंसले १८ बनाने लगते हैं । इस ऋतु मादा कौएँ गर्भभारके कारण आलस्यसे सोती हैं । प्रजापति विश्वकर्मा जिस द्वितीया तिथिमें सोते हैं, वह कल्याणकारिणी पवित्र तिथि अशून्यशयना १ ९ द्वितीया तिथि कही जाती है । मुने! उस तिथिमैं लक्ष्मीके साथ पर्यङ्कस्थ श्रीवत्स नामक चिह्न धारण करनेवाले २० चतुर्भुज विष्णुभगवान्की गन्ध - पुष्पादिके द्वारा पूजाके हेतु शय्यापर क्रमशः फल तथा सुगन्ध - द्रव्य निवेदित २१ कर उनसे इस प्रकार प्रार्थना करे कि - ॥ १७–२१ ॥ हे त्रिविक्रम! हे अनन्त!! हे जगन्निवास!!! जिस प्रकार आप लक्ष्मीसे कभी अलग नहीं होते, उसी प्रकार आपकी कृपासे हमारी शय्या भी कभी शून्य न २२ । हो । हे देव! हे वरद! हे अच्युत! हे ईश! हे अमितवीर्यशाली विष्णो! आपकी शय्या लक्ष्मीसे शून्य नहीं होती, उसी सत्यके प्रभावसे हमारी भी गृहस्थी के नाशका अवसर न आवे – पत्नीका वियोग न हो । देवर्षे! २३ इस प्रकार स्तुति करनेके बाद भगवान् विष्णुको प्रणामद्वारा बार - बार प्रसन्नकर रात्रिमें तेल एवं नमकसे २४ रहित भोजन करे । दूसरे दिन बुद्धिमान् व्यक्ति, भगवान् लक्ष्मीधर मेरे ऊपर प्रसन्न हों - यह वाक्य उच्चारण २५ कर श्रेष्ठ ब्राह्मणको फलोंका दान दे ॥ २२–२५ ॥ जबतक सूर्य वृश्चिकराशिपर रहते हैं, तबतक इसी २६ । विधिसे चातुर्मास्य व्रतका पालन किया जाना चाहिये । मुने! उसके बाद क्रमशः देवता जागते हैं । सूर्यके तुलाराशिमें २७ स्थित होनेपर विष्णु जाग जाते हैं । उसके बाद काम और शिव जागते हैं । उसके पश्चात् द्वितीयाके दिन अपने विभवके अनुसार बिछौनेवाली शय्याके साथ लक्ष्मीधरकी २८ मूर्तिका दान करे । महामुने! इस प्रकार मैंने आपको यह प्रथम व्रत बतलाया, जिसका आचरण करनेपर इस २ ९ संसारमें किसीको वियोग नहीं होता ॥ २६–२९ ॥ इसी प्रकार भाद्रपदमासमें मृगशिरा नक्षत्रसे ३० युक्त जो पवित्र कृष्णाष्टमी होती है उसे कालाष्टमी माना गया है । उस तिथिमें भगवान् शंकर समस्त लिङ्गोंमें सोते एवं उनके संनिधानमें निवास करते हैं । इस ३१ अवसरपर की गयी शंकरजीकी पूजा अक्षय मानी गयी है ।
पृष्ठ 98
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
८८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय १६
तत्र स्नायीत वै विद्वान् गोमूत्रेण जलेन च ।
स्नातः संपूजयेत् पुष्पैर्धत्तूरस्य त्रिलोचनम् ॥
धूपं केसरनिर्यासं नैवेद्यं मधुसर्पिषी ।
प्रीयतां मे विरूपाक्षस्त्वित्युच्चार्य च दक्षिणाम् ।
विप्राय दद्यान्नैवेद्यं सहिरण्यं द्विजोत्तम ॥
तद्वदाश्वयुजे मासि उपवासी जितेन्द्रियः ।
नवम्यां गोमयस्नानं कुर्यात्पूजां तु पङ्कजैः ।
धूपयेत् सर्जनिर्यासं नैवेद्यं मधुमोदकैः ॥
कृतोपवासस्त्वष्टम्यां नवम्यां स्नानमाचरेत् ।
प्रीयतां मे हिरण्याक्षो दक्षिणा सतिला स्मृता ॥
कार्तिके पयसा स्नानं करवीरेण चार्चनम् ।
धूपं श्रीवासनिर्यासं नैवेद्यं मधुपायसम् ॥
सनैवेद्यं च रजतं दातव्यं दानमग्रजे ।
प्रीयतां भगवान् स्थाणुरिति वाच्यमनिष्ठुरम् ॥
कृत्वोपवासमष्टम्यां नवम्यां स्नानमाचरेत् ।
मासि मार्गशिरे स्नानं दध्नार्चा भद्रया स्मृता ॥
धूपं श्रीवृक्षनिर्यासं नैवेद्यं मधुनोदनम् ।
संनिवेद्या रक्तशालिर्दक्षिणा परिकीर्तिता ।
नमोऽस्तु प्रीयतां शर्वस्त्विति वाच्यं च पण्डितैः ॥
पौषे स्नानं च हविषा पूजा स्यात्तगरैः शुभैः ।
धूपो मधुकनिर्यासो नैवेद्यं मधु शष्कुली ॥
समुद्गा दक्षिणा प्रोक्ता प्रीणनाय जगद्गुरोः ।
वाच्यं नमस्ते देवेश त्र्यम्बकेति प्रकीर्तयेत् ॥
माघे कुशोदकस्नानं मृगमदेन चार्चनम् ।
धूपः कदम्बनिर्यासो नैवेद्यं सतिलोदनम् ॥
पयोभक्तं सनैवेद्यं सरुक्मं प्रतिपादयेत् ।
प्रीयतां मे महादेव उमापतिरितीरयेत् ॥
उस तिथि विद्वान् मनुष्यको चाहिये कि गोमूत्र और ३२ जलसे स्नान करे । स्नानके बाद धतूरके पुष्पोंसे शंकरकी पूजा करे । द्विजोत्तम! केसरके गोंदका धूप तथा मधु एवं घृतका नैवेद्य अर्पित करनेके बाद ' विरूपाक्ष ( त्रिनेत्र ) मेरे ऊपर प्रसन्न हों ' - यह कहकर ब्राह्मणको दक्षिणा ३३ तथा सुवर्णके साथ नैवेद्य प्रदान करे ॥ ३०–३३ ॥ इसी प्रकार आश्विनमासमें नवमी तिथिको इन्द्रियोंको वशमें करके उपवास रहकर गोबरसे स्नान करनेके पश्चात् ३४ | कमलोंसे पूजन करे तथा सर्ज वृक्षके निर्यास ( गोंद ) -का धूप एवं मधु और मोदकका नैवेद्य अर्पित करे । अष्टमीको उपवास करके नवमीको स्नान करनेके बाद ' हिरण्याक्ष ३५ मेरे ऊपर प्रसन्न हों ' - यह कहते हुए तिलके साथ दक्षिणा प्रदान करे । कार्तिक ( मास ) - में दुग्धस्नान तथा ३६ कनेरके पुष्पसे पूजा करे और सरल वृक्षकी गोंदका धूप तथा मधु एवं खीर नैवेद्य अर्पितकर विनयपूर्वक ' भगवान् शिव मेरे ऊपर प्रसन्न हों ' - यह उच्चारण करते हुए ३७ ब्राह्मणको नैवेद्यके साथ रजतका दान करे ॥ ३४–३७ ॥ मार्गशीर्ष ( अगहन ) मासमें अष्टमी तिथिको उपवास ३८ करके नवमी तिथिमें दधिसे स्नान करना चाहिये । इस समय ' भद्रा ' औषधिके द्वारा पूजाका विधान है । पण्डित व्यक्ति श्रीवृक्षके गोंदका धूप एवं मधु और ओदनका नैवेद्य देकर ' शर्व ( शिवजी ) - को नमस्कार वे मेरे ऊपर ३ ९ प्रसन्न हों ' – यह कहते हुए रक्तशालि ( लाल चावल ) -की । दक्षिणा प्रदान करे – ऐसा कहा गया है । पौषमासमें घृतका स्नान तथा सुन्दर तगर - पुष्पोंद्वारा पूजा करनी चाहिये । ४० फिर महुएके वृक्षकी गोंदका धूप देकर मधु एवं पूड़ीका नैवेद्य अर्पित करे और ' हे देवेश त्र्यम्बक! आपको नमस्कार है ' - यह कहते हुए शंकरजीकी प्रसन्नताके ४१ लिये मूँगसहित दक्षिणा प्रदान करे ॥ ३८-४१ ॥ माघमासमें कुशके जलसे स्नान करे और मृगमद ४२ ( कस्तूरीसे ) अर्चन करे । उसके बाद कदम्ब - वृक्षके गोंदका धूप देकर तिल एवं ओदन ( भात ) - का नैवेद्य अर्पित करनेके पश्चात् ‘ महादेव उमापति मेरे ऊपर प्रसन्न हों'-४३ | यह कहते हुए सुवर्णके साथ दूध एवं भातकी दक्षिणा
पृष्ठ 99
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १६ ] देवताओंका शयन - तिथियों और उनके
एवमेव समुद्दिष्टं षड्भिर्मासैस्तु पारणम् ।
पारणान्ते त्रिनेत्रस्य स्नपनं कारयेत्क्रमात् ॥ ४४ ।
गोरोचनायाः देवं समालभ्य च पूजयेत । प्रीयस्व भवन्तमीश मच्छोकनाशं प्रकुरुष्व योग्यम् ॥ ४५
ततस्तु फाल्गुने मासि कृष्णाष्टम्यां यतव्रत ।
उपवासं समुदितं कर्तव्यं द्विजसत्तम ॥ ४६
द्वितीयेऽह्नि ततः स्नानं पञ्चगव्येन कारयेत् ।
पूजयेत्कुन्दकुसुमैर्धूपयेच्चन्दनं त्वपि ॥ ४७
नैवेद्यं सघृतं दद्यात् ताम्रपात्रे गुडोदनम् ।
दक्षिणां च द्विजातिभ्यो नैवेद्यसहितां मुने ।
वासोयुगं प्रीणयेच्च रुद्रमुच्चार्य नामतः ॥ ४८
चैत्रे चोदुम्बरफलैः स्नानं मन्दारकार्चनम् ।
गुग्गुलं महिषाख्यं च घृताक्तं धूपयेद् बुधः ॥ ४ ९
समोदकं तथा सर्पिः प्रीणनं विनिवेदयेत् ।
दक्षिणा च सनैवेद्यं मृगाजिनमुदाहृतम् ॥ ५०
नाट्येश्वर नमस्तेऽस्तु इदमुच्चार्य नारद ।
प्रीणनं देवनाथाय कुर्याच्छ्रद्धासमन्वितः ॥ ५१
वैशाखे स्नानमुदितं सुगन्धकुसुमाम्भसा ।
पूजनं शंकरस्योक्तं चूतमञ्जरिभिर्विभो ॥५२
धूपं सर्जाज्ययुक्तं च नैवेद्यं सफलं घृतम् ।
नामजप्यमपीशस्य कालघ्नेति विपश्चिता ॥ ५३
जलकुम्भान् सनैवेद्यान् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
सोपवीतान् सहान्नाद्यांस्तच्चित्तैस्तत्परायणैः ॥ ५४
ज्येष्ठे स्नानं चामलकैः पूजार्ककुसुमैस्तथा ।
धूपयेत्तत्त्रिनेत्रं च आयत्यां पुष्टिकारकम् ॥ ५५
सक्तूंश्च सघृतान् देवे दध्नाक्तान् विनिवेदयेत् ।
उपानद्युगलं छत्रं दानं दद्याच्च भक्तिमान् ॥ ५६
नमस्ते भगनेत्रघ्न पूष्णो दशननाशन ।
इदमुच्चारयेद् भक्त्या प्रीणनाय जगत्पतेः ॥ ५७ ।
अशून्यशयन आदि व्रतों एवं शिव पूजनका वर्णन ८ ९ प्रदान करनी चाहिये । इस प्रकार छः मासके बाद ( प्रथम ) पारणकी विधि कही गयी है । पारणके अन्तमें त्रिनेत्रधारी महादेवका क्रमसे स्नान - कार्य सम्पन्न कराये । गोरोचनके सहित गुड़द्वारा महादेवकी प्रतिमाका अनुलेपन कर उसकी पूजा करे तथा इस प्रकार प्रार्थना करे कि ' हे ईश! मैं | दीन हूँ तथा आपकी शरणमें हूँ; आप मेरे ऊपर प्रसन्न हों तथा मेरे दुःख - शोकका नाश करें'॥४२–४५ ॥ व्रतधारी द्विजसत्तम! इसके बाद फाल्गुन मास की कृष्णाष्टमीको उपवास करना चाहिये । दूसरे दिन नवमीको पञ्चगव्यसे भगवान् शिवको स्नान कराये तथा कुन्दद्वारा अर्चनकर चन्दनका धूप और ताम्रपात्रमें घृतसहित गुड तथा ओदनका नैवेद्य प्रदान करे । उसके बाद ' रुद्र ' शब्दका उच्चारण कर ब्राह्मणोंको नैवेद्यके साथ दक्षिणा तथा दो वस्त्र प्रदान कर महादेवको प्रसन्न करे । चैत्र मासमें गूलरके फलके जलसे स्नान कराये और मदारके फूलोंसे पूजा करे । उसके बाद बुद्धिमान् व्यक्ति घृतमिश्रित ' महिष ' नामक गुग्गुलसे धूप देकर मोदकके साथ घृत उनकी प्रसन्नताके लिये अर्पित करे एवं ' नाट्येश्वर ( भगवान् )! आपको नमस्कार है ' – यह कहते हुए नैवेद्यसहित दक्षिणारूपमें मृगचर्म प्रदान करे । इस प्रकार पूर्ण श्रद्धायुक्त होकर महादेवजीको प्रसन्न करे ॥ ४६-५१ ॥ नारदजी! वैशाखमासमें सुगन्धित पुष्पोंके जलसे स्नान तथा आमकी मञ्जरियोंसे शंकरके पूजनका विधान है । इस समय घी- मिले सर्ज- वृक्षके गोंदका धूप तथा फलसहित घृतका नैवेद्य अर्पित करना चाहिये । बुद्धिमान् व्यक्तिको इस समय श्रीशिवके ' कालघ्न ' नामका जप करना चाहिये और तल्लीनतापूर्वक ब्राह्मणको नैवेद्य, उपवीत ( जनेऊ ) एवं अन्न आदिके साथ पानीसे भरा घड़ा दक्षिणा देनी चाहिये । ज्येष्ठमासमें आँवलेके जलसे स्नान कराये तथा मन्दारके पुष्पोंसे उनकी पूजा करे । उसके बाद त्रिनेत्रधारी पुष्टि - कर्त्ता श्रीशिवको धूपदानमें धूप दिखलाये । फिर घी तथा दही मिला सत्तूका नैवेद्य अर्पित करे । जगत्पतिके प्रीत्यर्थ ' हे पूषाके दाँत तोड़नेवाले, भगनेत्रघ्न शिव! आपको नमस्कार है ' - यह कहकर भक्तिपूर्वक छत्र एवं उपानद्युगल ( एक जोड़ा जूता ) दक्षिणामें प्रदान करना चाहिये॥५२-५७ ॥
पृष्ठ 100
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ०
आषाढे स्नानमुदितं श्रीफलैरर्चनं तथा ।
धत्तूरकुसुमैः शुक्लैर्धूपयेत् सिल्हकं तथा ॥
नैवेद्याः सघृताः पूपाः दक्षिणा सघृता यवाः ।
नमस्ते दक्षयज्ञघ्न इदमुच्चैरुदीरयेत् ॥
श्रावणे मृगभोज्येन स्नानं कृत्वाऽर्चयेद्धरम् ।
श्रीवृक्षपत्रैः सफलैर्धूपं दद्यात् तथागुरुम् ॥
नैवेद्यं सघृतं दद्याद् दधि पूपान् समोदकान् ।
दध्योदनं सकृसरं माषधानाः सशष्कुलीः ॥
दक्षिणां श्वेतवृषभं धेनुं च कपिलां शुभाम् ।
कनकं रक्तवसनं प्रदद्याद् ब्राह्मणाय हि ।
गङ्गाधरेति जप्तव्यं नाम शंभोश्च पण्डितैः ॥
अमीभिः षड्भिरपरैर्मासैः पारणमुत्तमम् ।
एवं संवत्सरं पूर्ण सम्पूज्य वृषभध्वजम् ।
अक्षयाँल्लभते कामान् महेश्वरवचो यथा ॥
इदमुक्तं व्रतं पुण्यं सर्वाक्षयकरं शुभम् ।
स्वयं रुद्रेण देवर्षे तत्तथा न तदन्यथा ॥
श्रीवामनपुराण [ अध्याय १७ आषाढमासमें बिल्वके जलसे भगवान् शिवको ५८ स्नान कराये तथा धतूरके उजले पुष्पोंसे उनकी पूजा करे; सिल्हक ( सिलारस - वृक्षका गोंद ) - का धूप दे और घृतके सहित मालपूएका नैवेद्य अर्पित करे ५ ९ एवं - हे दक्षके यज्ञका विनाश करनेवाले शंकर! आपको नमस्कार है - यह ऊँचे स्वरसे उच्चारण करे । श्रावणमासमें मृगभोज्य ( जटामासी ) - के जलसे स्नान ६० कराकर फलयुक्त बिल्वपत्रोंसे महादेवकी पूजा करे तथा अगुरुका धूप दे । उसके बाद घृतयुक्त पूप, मोदक, ६१ दधि, दध्योदन, उड़दकी दाल, भुना हुआ जौ एवं | कचौड़ीका नैवेद्य अर्पित करनेके बाद बुद्धिमान् व्यक्ति ब्राह्मणको श्वेत बैल, शुभा कपिला ( काली ) गौ, स्वर्ण एवं रक्तवस्त्रकी दक्षिणा दे । पण्डितोंको चाहिये कि ६२ । शिवजीके ' गङ्गाधर ' इस नामका जप करें ॥ ५८–६२ ॥ इन दूसरे छः महीनोंके अनन्तर द्वितीय पारण | होता है । इस प्रकार एक वर्षतक वृषभध्वज ( शिवजी ) -६३ का पूजन कर महेश्वरके वचनानुसार मनुष्य अक्षय कामनाओंको प्राप्त करता है । स्वयं भगवान् शंकरने यह कल्याणकारी पवित्र एवं सभी पुण्योंको अक्षय करनेवाला
व्रत बतलाया था । यह जैसा कहा गया है, वैसा ही है ।
६४ । यह कभी व्यर्थ नहीं जाता ॥ ६३-६४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें सोलहवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ १६ ॥
सत्रहवाँ अध्याय देवाङ्गोंसे तरुओंकी उत्पत्ति, अखण्डव्रत - विधान, विष्णु - पूजा, विष्णुपञ्जर स्तोत्र और महिषका प्रसङ्ग पुलस्त्य उवाच
मासि चाश्वयुजे ब्रह्मन् यदा पद्मं जगत्पतेः ।
नाभ्या निर्याति हि तदा देवेष्वेतान्यथोऽभवन् ॥
कंदर्पस्य कराग्रे तु कदम्बश्चारुदर्शनः ।
तेन तस्य परा प्रीतिः कदम्बेन विवर्द्धते ॥
यक्षाणामधिपस्यापि मणिभद्रस्य नारद ।
वटवृक्षः समभवत् तस्मिंस्तस्य रतिः सदा ॥
पुलस्त्यजी बोले – नारदजी! आश्विन मासमें जब जगत्पति ( विष्णु ) - की नाभिसे कमल निकला, १ तब अन्य देवताओंसे भी ये वस्तुएँ उत्पन्न हुई— कामदेवके करतलके अग्रभागमें सुन्दर कदम्ब २ वृक्ष उत्पन्न हुआ । इसीलिये कदम्बसे उसे बड़ी प्रीति रहती है । नारदजी! यक्षोंके राजा मणिभद्रसे वटवृक्ष ३ । उत्पन्न हुआ, अतः उन्हें उसके प्रति विशेष प्रेम है ।