वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1001–1010
वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1001–1010
पृष्ठ 1001
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
' वेदार्थपारिजात १८९९ उत्तरमीमांसायामपि प्रायेणोपनिषदवचनानि विचार्यते । अतो मत्रब्राह्मणयो. समानमेव वेदत्वम्, न कस्यचिदाति-देशिकत्वम् । ' आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' ( जे० सू० १२1१ ) अर्थवादात्मकब्राह्मणभागस्याम्नायत्वम् | अर्थवादाः प्राधान्येन ब्राह्मणभाग एव सन्ति । यदि तेषां वेदत्वं न स्यात्तदा तत्सम्बद्धमीमासा प्रमत्तप्रलाप एव स्यात् । उत्तरपक्षे तेषा वेदत्वं रक्षित्वैव समाधानमुक्तम् | जैमिनि ( १/२ ६ इत्यत्र ) भाष्येऽर्थवादाना वेदभागत्वमुक्तम् । 'श्वस्त्वेषां तत्र प्राक् श्रुतिर्गुणार्था' ( जै० सू० ३ ६ २० ) अत्र ' आग्नेय पशुमालभेत' ( इति ब्राह्मणवचनं श्रुतित्वेनोक्तम् | 'श्रुतितो व्यपदेशाच्च' ( जे० सू ० ४/४/३४ ) 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत ' ' ) ' ' ( | | ) इति ब्राह्मणं श्रुतिरित्युक्तम् । कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् जै० सू० ६ १ ५ इत्यत्र विधिवाक्यानि श्रुतिशब्देनोक्तानि । साख्यदर्शनेऽपि 'श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य' ( सां० सू० ५।१२ ) इति सूत्रे ' अजामेकां लोहित -शुक्ल- कृष्णाम्' ( श्वे० ४| ५ ) इत्युपनिषद्वाक्य श्रुतिशब्देनोक्तम् । ' अपि वा वेदनिर्देशादपशूद्राणा प्रतीयते ' ( जै० सू० ६।१।३३ ) इति सूत्रे, वेदे हि त्रयाणा निर्देशो भवति 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यम्, वर्षासु वैश्यम्' इति ब्राह्मणवचन- स्यैव वेदवचनत्वमुक्तम् ॥ विधौ तु वेदसयोगात्' ( जे० सू० ६१७१२९ ) इति सूत्रे 'भाषान्मे पचत' ( श० १| १ | १| १० ) इति ब्राह्मणवचनस्य वेदशब्देन ग्रहण कृतम् । 'आम्नायवचन तद्वत्' ( जै० सू० ११।२।४१ ) इति सूत्रे ' यदेवाध्वर्यु': ' ( ) ( ) 'करोति इति ब्राह्मणवचनस्य आम्नायवचनत्वमुक्तम् । जे० सू० ३।४।२८ इति सूत्रे पौण्डरीकेऽश्व- सहस्रं दक्षिणा, ज्योतिष्टोमे गौश्च अश्वश्च' इति वैदिकोऽश्वप्रतिग्रह उक्तः । दयानन्देन ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं यत्प्रतिषिद्धं तदपि प्राप्तस्यैव सम्भवति नाप्राप्तस्य । अप्राप्तो सत्या निषेधाऽयो-गात् । यदि सा प्राप्तिर्नार्वाचीनलोकव्यवहरात्; ( यतो हि प्राचीनलोकव्यवहारस्तु साधित एव ), यदि तु 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेद-नामधेयम्' इति कात्यायनादिवाक्याद् व्यवहार इति, तदप्ययुक्तम्, कात्यायनवाक्येन वेदसंज्ञाविधानाभावात्, किन्तु हो ही जाता है । उत्तरमीमासा मे भी प्रायः उपनिषद् के वाक्यो का विचार किया जाता है । अतः मन्त्रब्राह्मण दोनो में ' वेदत्व' समान रूप से है, किसी में भी वह आतिदेशिक नही है । 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' ( जै० सू० १२ १ ) अर्थवादात्मक ब्राह्मणभाग को 'आम्नाय' कहते हैं | अर्थवाद प्रधानतया ब्राह्मणभाग में ही होते है । यदि उन्हें ' वेद' न माना जाय तो उससे सम्बन्धित मीमासा को प्रमत्तप्रलाप ही कहना पडेगा । उत्तरपक्ष में उनके वेदत्व की रक्षा करके ही समाधान दिया गया है । जैमिनिसूत्र ( १२६ ) के भाष्य में अर्थवादों को वेद का एक भाग कहा गया है । ) इस 'श्वस्त्वेकेषा तत्र प्राक् श्रुतिर्गुणार्थी' ( जै० सू० ३।६।२० ) यहा पर 'आग्नेयं पशुमालभेत' ( ब्राह्मण बाक्य को 'श्रुति' कहा है । ' श्रुतितोव्यपदेशाच्च' - ( जै० सू० ४| ४| ३४ ) यहाँ पर दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामोयजेक'-( श्वे० उ० ४।५ ) इस ब्राह्मणवाक्य को 'श्रुति' कहा है । 'क 'व श्रुतिसयोगात्' -( जे ० सू० ६।१।५ ) यहाँ पर विधिवाक्यों ' ' ' -( ) 'को श्रुति शब्द से कहा गया है । साख्यदर्शन में भी श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य सा० स० ५।१२ इस सूत्र में अजामेका लोहितशुक्लकृष्णाम्' ' ) इस उपनिषदुवाक्य को 'श्रुति' शब्द से कहा है । ' अपि वा वेदनिर्देशादपशूद्राणा प्रतीयते' ( जै० सू ० ६।१।३३ ) इस सत्र में 'वेदे हि त्रयाणा निर्देशोभवति, वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, वर्षासु वैश्यम्' इस ब्राह्मण ' ( ) ' ' ( }वचन को ही वेदवचन कहा गया है । विधौ तु वेदसंयोगात् जे० सू० ६।७।२९ इस सूत्र में भाषान्मे पचतइस ब्राह्मणवाक्यय का वेदशब्द से ग्रहण किया है । आम्नायवचनं तद्वत्' ( जे० सू० १११२२४१ ) सूत्र मे 'यदेवाध्वर्यु करोति'( ) ' ' ( ) ' इस ब्राह्मणवचन को आम्नायवचन कहा है । वेदसयोगात् जे० सू० ३।४।२८ सूत्र में पौण्डरीकेऽश्व-सहस्रं दक्षिणा, ज्योतिष्टोमे गोरच अश्वश्चे' वि वैदिक अश्वप्रतिग्रह को बताया गया है । दयानन्द ने ब्राह्मण भाग के 'वेदत्व' का जो निषेध किया है, वह भी प्राप्त का ही सम्भव हो सकता है, अप्राप्त का तो हो नही सकता, क्योंकि प्राप्ति न रहने पर निषेध नही हुआ करता । यदि अर्वाचीन लोगो के व्यवहार से उस ' प्राप्ति' को सिद्ध नहीं कर सकते हैं क्योकि प्राचीन लोगों के व्यवहार से उस 'प्राप्ति ' को सिद्ध कर चुके हैं । यदि कहें कि ' मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इस '
पृष्ठ 1002
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १ ९ ०० मन्त्र -ब्राह्मणयोर्वेद इति नामधेयमस्तीत्येवोक्तम् । तदभावे मन्त्रभागस्यापि वेदव्यवहारोऽर्वाचीन।' एवइति स्यात्न्यायेनानादि। 'एक-योगनिर्दिष्टाना सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः', 'सन्नियोगशिष्टानामन्यतराभावे उभयोरप्यभावः । सनातनधर्मं विरोधिना दयानन्देनकालात् दयानन्दात् पूर्वकालपर्यन्तं मन्त्रभाग-ब्राह्मणभागयोरुभयोरपि वेदत्वमभिमतम् स्यात् । दयानन्दीय-ब्राह्मणभागस्यावेदत्वकथा प्रारब्धा । तथात्वे मन्त्रभागस्यापि सह निर्दिष्टत्वात् तथैव वेदत्वनिवृत्तिः वाक् वाक्' इति मत्र, ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः, ॐ महः, ' ', 'वैदिक सन्ध्यायां ॐ भूः पुनातु शिरसि इति मन्त्रः ॐ तथा च कथं सा सन्ध्याॐ जनः ॐ तपः, ॐ सत्यम्' इति सप्तव्याहृतियुक्तो मत्रश्च तदभिमतेषु वेदेषु नास्त्येव । वैदिकी स्यात् । अन्यसंहितासु ब्राह्मणेषु वा तेषा सत्वं तेनापि मन्तव्यमेव । , यदपि मनुष्यबुद्धिरचितत्वात् ब्राह्मण-भागस्य वेदत्वमुक्तम्, तदपि तुच्छम् का सा मनुष्यबुद्धिर्या ब्राह्मणेऽस्ति च नास्तीत्यस्याद्याप्यसाधितत्वात् ॥ साध्यसमत्वात् हेत्वाभास मंत्रे च नास्ति, कथङ्कार सा ब्राह्मणेऽस्ति मंत्रे एव स हेतुः । , न 'पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ' ( पा० सू० ४| ३| १०५ ) इति सूत्रेण तु ब्राह्मणभागस्य ऋषिप्रोक्तत्वमुच्यते ० सू० १ | १ | ३० ) इतिऋषिकृतत्वम् । प्रोक्तता तु यथा ब्राह्मणभागस्य तथैव मन्त्रभागस्यापि । आख्या प्रवचनात्' ( जे शाकलमित्यादिकम् । तेन सूत्रेण जैमिनिना मन्त्र-ब्राह्मणयोरुभयोरपि प्रोक्तत्वमेवोच्यते । यथा काठकं माध्यन्दिनीय ब्राह्मणभागस्य मनुष्यबुद्धिरचितत्वोक्तिरज्ञानमूलिकैव । होगा, किन्तु कात्यायन के ' ', कात्यायन आदि के वाक्य से उसमे वेद शब्द का व्यवहार किया जाता है किन्तु वह भी ठीक न और ब्राह्मण दोनो का वाक्य से ' वेद ' सज्ञा का विधान नही किया गया है । केवल मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदइति नामधेयमस्ति' = मन्त्र के लिये भी जो वेदव्यवहार किया 'वेद' यह नाम है, इतना ही उनके वाक्य से कहा गया है । उसके अभाव में मन्त्रभाग 1:' -' ' ' निवृत्ति सन्नियोगशिष्टाना-जाता है उसे भी अर्वाचीन हो कहना होगा । एक योगनिर्दिष्टाना सह वा प्रवृत्ति सह वा ब्राह्मण दोनों भागों ' ' ( ) मन्यतराभावे उभयोरप्यभाव । इस न्याय के अनुसार अनादिकाल से ही दयानन्द के पूर्वकालतक मन्त्र और अवेदत्वका ' वेदत्व' सभी को सम्मत रहता आ रहा है, किन्तु सनातन वैदिक धर्म विरोधी दयानन्द ने ब्राह्मण भाग के गेद न होनेकी तरह वदतो- की कहानी गढ़ना प्रारंभ किया । कहानी गढ़ने के दुष्परिणाम को उसने नही सोचा । उस कहानी से उन्मत्तप्रलाप ही हो व्याघात होने लगा । मन्त्र भाग भी सहनिर्दिष्ट होने से उसके भी वेदत्व को निवृत्ति ब्राह्मण भाग के वेदत्व निवृत्ति के रहेसाथहै । इसे जायगी । एक ओर तो मन्त्र भाग को वेद बता रहे है और दूसरी ओर कहानी गढकर उसके वे दत्व को मना भी कर उन्मत्त प्रलाप के अतिरिक्त और क्या कहा जायगा । दयानन्द की वैदिक सन्ध्या में 'ओ भूः पुनातु शिरसि ' यह मन्त्र, 'ओअभिमतवाक् वाक्वेदों' , ' -,,,,, ' यह मन्त्र ओं भूः ओ भुवः ओ स्वः ओ महः ओ जन ओ तप ओ सत्यम् यह सप्तव्याहृवियुक्त मन्त्र ये सब उनके करना ही में हैं ही नहीं । तब इनकी संख्या 'वैदिक' कैसे होगी? अन्य सहिताओं या ब्राह्मणो में उन मन्त्रो का होना उसे भी स्वाकार होगा । तभी अपनी सध्या को वैदिक कह पायगा । ब्राह्मणभाग को वेद न मानने ( अवेदत्व ) मे ' मनुष्यबुद्धिरचितत्वात्' हेतु दिया है, किन्तु वह ठीक नही है, उस हेतु से ब्राह्मणभाग का अवेदत्व सिद्ध नही किया जा सकेगा । कौन सी वह मनुष्य बुद्धि है, जो ब्राह्मणभाग में हैं, और मन्त्र: दयानन्दभाग में नही है । तथा वह मनुष्यबुद्धि ब्राह्मणभाग में है और मन्त्रभाग मे नही है, यह अभी तक किसी प्रमाण से सिद्ध नही हुआ है । अत के द्वारा बताया गया हेतु ( मनुष्यबुद्धिरचितत्वात् ) तो साध्यसम होने से हेत्वाभास ( असद्धेतु ) ही है । उससे ब्राह्मणभाग का अवेदत्व सिद्ध नही हो सकता । 'पुराणोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु' ( पा० सू० ४| ३ | १०५ ) इस सूत्र से ब्राह्मणभाग को ऋषिप्रोक्त कहा गया है, ऋषिकृत नही । 'प्रोता' तो जैसे ब्राह्मणभाग की है वैसे ही मन्त्रभाग की भी है । 'आख्या प्रवचनात् -( जै० सू० १1१1३० ) इस सूत्र से जैमिनि ने मन्त्र ब्राह्मण दोनों को 'प्रोक्त' ही कहा है । जैसे काठक, माध्यन्दिनीय, शाकल इत्यादि । उपर्युक्त प्रमाणों के देखने पर यह स्पष्ट जाता है कि ब्राह्मणभाग को मनुष्य बुद्धिरचित कहना अज्ञानमूलक ही है ।
पृष्ठ 1003
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
देवार्थपारिजातः १९ ०१ 'यत्तु ऋग्वेदादिषु वेदशब्दप्रयोगात् सहितापदप्रयोगाच्च शतपथादिब्राह्मणग्रंथेषु वेदशब्दाप्रयोगादवेदत्व-, - - - - - -मिति तदपि तुच्छम् तथात्वे आयुर्वेद धनुर्वेद गान्धर्ववेद अर्थवेद सर्पवेद पिशाचवेद पुराणवेदादिभिः सार्धं वेदशब्द- - योगात् तेषामपि वेदत्वापत्तेः । सुश्रुतसंहिता चरकसंहिता भेलसहिता हारीतसहिता सनत्कुमारसंहिता-कश्यपसहितादी-नामपि वेदत्वापत्तेश्च । 'ऋचः सामानि जज्ञिरे' ( वा० सं ० ३१।७ ) इत्यत्र वेदशब्दप्रयोगाभावात् ऋगादीनामवेद- - - - त्वापत्तेश्च । शाकल माध्यन्दिन कौथुम शौनकसहितासु वेदशब्दप्रयोगाभावात् तेषामवेदत्वापत्तेश्च । संहिताशब्दयोगेन वेदत्वे तु काठकसंहितामैत्रायणी संहितादीनामपि वेदत्वस्य वक्तव्यत्वात् । किञ्च, दयानन्दोपि ब्राह्मणभागं भागशब्दवाच्यं मनुते । भागस्य च भागित्वेन भाव्यम् । न च मन्त्रभागस्य भागित्वं सम्भवति, तस्य भागत्वात् । तद्यथा - १ वेदो मत्र- भागः, ब्राह्मणभागो व्याख्याभागः ' ( सत्यार्थ प्रकाशे ७ समुल्लासे, १२७ पृष्ठे ) । ' ईश्वरप्रणीत: संहिताभागः' ( सत्यार्थ- प्रकाशे समुल्लासे ३६३ पृ० ) । महाभाष्यकारेण मन्त्रभागस्यैव वेदसज्ञा मता ( ऋ० भा० भू० पृष्ठ ८६ ) । अतो नात्र मन्त्रभागे इतिहासलेशोऽपि' ( ऋ० भा० भू० पृष्ठ ८११८२ ) इति मन्त्र भागः । तथैव ब्राह्मणभागमपि भागत्वेन व्यव- हरति दयानन्दः । तथाहि 'ब्राह्मण भाग को, ( ऋ० भा० भू० ८१ पृष्ठ ), ' उस ब्राह्मण भाग का नाम पुराण है' ( ऋ० भा० भू० ८४ पृष्ठ | कात्यायनेनोक्ते ब्राह्मणभागस्यापि वेदसंज्ञा कुतो नाङ्गीक्रियते ( ऋ० भा० भू० ८० पृष्ठे ), अमर- ----- कोषेऽपि - ' वेदभेदे गुह्यवादे मन्त्रः' ( अ ० को० ३।३।१६७ ) मेदिनीकोषे च- ' मन्त्रो वेदविशेषे ) ( भेदे भागे वा ) तथैव 'ब्राह्मणं ब्रह्मसघाते वेदभागे नपुंसकम्' ( अमरकोष २१४१ ९ ) इत्याद्यमरकोषरीत्या मन्त्रभागस्य यथा वेदभागत्वं तथैव ब्राह्मणभागस्यपि वेदभागत्वमेव । त्रिकाण्डशेषे नानार्थवर्गे ' मन्त्रा वेदे विप्रौधे क्लीबं ना ब्राह्मणो द्विजे? ( त्रिका० शे० ३| ३| ११५ ) इत्यत्र ब्राह्मणस्य मन्त्रभिन्नवदत्वमेवोक्तम् । वैशेषिकसूत्रस्योपस्कारे ( वै ० सू ० ६।१।२ ) ब्राह्मणमिह वेद यह जो कहा है कि ऋग्वेद आदि के लिये ' वेद' शब्द का और ' सहिता' शब्द का प्रयोग होने से और शतपथादिब्राह्मण- ग्रन्थो के लिये 'वेद' शब्द का प्रयोग न किये जाने के कारण वह ' अवेद ' है । किन्तु यह कथन भी सारहीन है । इसके अनुसार तो आयु- र्वेद, गान्धर्ववेद, अर्थवेद, सर्पवेद, पिशाचवेद, पुराणवेद आदि के साथ भी ' वेद' शब्द का प्रयोग रहने से उन सबको भी ' वेद' मानना होगा । उसी तरह सुश्रुतसंहिता चरकसंहिता, हारीत संहिता, सनत्कुमारसंहिता, कश्यपसहिता घेरण्डसहिता आदि ग्रन्थो के साथ 'सहिता' शब्द का प्रयोग रहने से उन्हे भी ' वेद' कहना होगा । 'ऋच सामानि जज्ञिरे' ( वा० स० ३१।७ ) यहाँ पर 'वेद' का प्रयोग न होने से ऋगादिको को भी ' वेद' कहना होगा । शाकल, माध्यन्दिन, कौथुम, शौनक संहिताओं में ' वेद' शब्द का प्रयोग न रहने से उन्हें भी ' अवेद' कहना पडेगा । यदि उन्हें 'संहिता' शब्द के ससर्ग से ' वेद ' कहे तो काठकसहिता, मैत्रायणीसंहिता आदि को भी ' वेद' कहना होगा । किञ्च दयानन्द ने भी 'ब्राह्मणभाग' कहकर उसे ' भाग ' शब्द से ही कहना उचित माना है । यह सर्वविदित है कि 'भाग ' भागी के बिना हो नहीं सकता । 'भाग यदि है तो भागी आवश्य ही होना चाहिये । 'ब्राह्मण' यदि भाग है तो उसका 'भागी' कौन होगा? 'मन्त्रभाग' को उसका 'भागी' कहना सम्भव नही है, क्योंकि वह स्वयं 'भाग' रूप है | सत्यार्थप्रकाश के ( ७ ) सातवे समुल्लास मे ( १२७) एक सी सत्ताईसवें पृष्ठ पर दयानन्द ने लिखा है कि " ' वेद' मन्त्रभाग है, और 'ब्राह्मणभागे' व्याख्याभाग है ।" " 'संहिताभाग' ईश्वरप्रणीत है " -( सत्यार्थप्रकाश समुल्लास ३६३ पृ ० ), महाभाष्यकार ने मन्त्रभाग की ही वेदसंज्ञा मानी है ( ऋ० भा० भू० ८६ ), अंतः मन्त्रभाग मे इतिहास की गन्ध भी नहीं है' (ऋ० भा० भू० पृ० ८११८२), इस प्रकार का यह मन्त्रभाग है । उसी तरह ब्राह्मणभाग को भी भाग शब्द से दयानन्द ने कहा है । तथाहि -'ब्राह्मणभाग को ( ऋ० भा० भू० ८१ पृ ० ), उस ब्राह्मणभाग का नाम पुराण है' -( ऋ० भा० भू० पृ० ८४ ) । कात्यायन के द्वारा प्रोक्त ग्रन्थ मे आये हुए ब्राह्मणभाग की भी वेदसंज्ञा क्यो नही मानी जाती' ( ऋ० भा० भू० ८० पृ० ), अमरकोष में भी ' वेदभेदे गुह्यवादे मन्त्रः' ( अ ० को ० ३ | ३ | १६७ ) और मेदिनीकोष में 'मन्त्रो वेदविशेषे' ( भेदे भागे वा ), तथैव 'ब्राह्मणं ब्रह्मसंघाते वेदभागे नपुंसकम् ( अमरकोष २२४४८९ ) इत्यादि E अमरकोष की रीति के अनुसार जैसे ' मन्त्रभाग'; वेद का भाग है, वैसे ही 'ब्राह्मणभाग' भी वेद का ही भाग है । त्रिकाण्डशेष के नानार्थवर्ग में 'मन्त्रा वेदे विप्रौधे क्लीबं ना ब्राह्मणे द्विजे । -- ( त्रिका० शे० ३।३।११५ ) के द्वारा ब्राह्मणभाग को मन्त्रभिन्न वेद
पृष्ठ 1004
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १ ९ ०२ भागः न्यायमालाविस्तरकारिकायाच - 'मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौभागी' इत्यादिना वेदस्यैव द्वो भागो मन्त्रभागो ब्राह्मण भागश्चेति सिद्धयतः । भागी वेद एव । ब्राह्मणभागेन सनातनधर्मसिद्धया समाजिमतं खंडितमेव भवति । तस्मादेव समाजिभिर्ब्राह्मणभागस्यावेदत्वमुच्यते । किश्च, दयानन्देन ऋग्वेदभाष्यभूमिकाया शतपथप्रमाणेन ऋग्वेदादिमन्त्राणां परमात्मनिः श्वसितत्वमुक्तम् । तत्रैवान्तिमांशे ब्राह्मणभागस्यापि परमात्मनिःश्वसितत्वमुक्तम् । तच्च वचनमिदम् -' अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्व-सितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहास: पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राणि अनुव्याख्यानानि अस्यैव एतानि ( श० १४| ५| ४| १० ), तथेतिहासादिरूपेण अष्टविधं ब्राह्मणमुक्तम् । वेदो हि मन्त्र ब्राह्मणभेदेन द्विविधः । ब्राह्मणं चाष्टधा भिन्नम् । तद्भेदास्तु वाजसनेयिभिः शतपथेनाम्नायन्ते । इतिहास, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोक-इत्यादि ( तैत्तिरीयारण्यक ८ प्र पा० २ अनुवाक ) सायणभाष्यम् । शङ्कराचार्यव्याख्यानं त्वन्यत्रोद्धृतम् । यत्तु केनचि-दुक्तम् - इलोकसूत्राणां वेदो नास्तिकनिर्मिताना सूत्रश्लोकानामपि प्रामाण्यापत्त्या एतान्यस्यैव निश्वसितानीति' इति, तदप्ययुक्तमेव, अष्टधा भिन्नस्य ब्राह्मणस्याज्ञानात् । प्राकरणिकार्थस्य शङ्कराचार्यसायणादिभिरेवोक्तत्वात्, नास्तिकानामनी- 'श्वरवादित्वेन तदुक्तश्लोकादीनामीश्वरनिःश्वसितत्वानभ्युपगमाच्च ॥ अस्य महतो भूतस्येति इद शब्देनोपक्रमात् इदं शब्देनैवोपसंहारात् उपक्रमोपसंहारयोरैक्यस्यानिवार्यत्वेन इदंशब्दबोध्यस्य महतोभूतस्य 'परमात्मन एव ग्रहणम् । अत एव पूर्वोक्तार्थदार्थ्यायैव अस्यैवेत्यत्र एव शब्दप्रयोगः । अत्र जीवस्याप्रकृतत्वादेवाग्रहणम् । यदि ऋग्वेदादिप्राकट्य कर्तुस्तस्येति तत्पदेन ग्रहण स्यात्तदा कथश्चित् सम्भाव्येताप्यस्येति पदेन जीवस्य ग्रहणम् । प्रकृते तु अस्येत्यपरोक्षवाचिना इदमेव परमेश्वरस्य ही कहा है । वैशेषिकसूत्र के उपस्कार में ( वै० सू० ६ १/२ ) 'ब्राह्मणमिह वेदभागः' = ब्राह्मणभाग को वेद का भाग कहा है । न्याय- मालाविस्तर और कारिका में मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौ भागी' कहकर मन्त्रभाग और ब्राह्मणभाग ये वेद के ही दो भाग हैं यह सिद्धान्त किया गया है । भागी तो ' वेद' ही है । ब्राह्मणभाग के द्वारा सनातनधर्म का ही समर्थन तथा समाजियो के मत का पूर्णरूप से खण्डन ही हो जाता है । यही कारण है कि समाजियों ने ब्राह्मणभाग को ' अवेद' कहना शुरू कर दिया । अर्थात् 'ब्राह्मणभाग' वेद ही नही है कहने लगे । किञ्च - दयानन्द ने ऋग्वेद भाष्यभूमिका में शतपथ का प्रमाण देकर बताया है कि ' मन्त्र '} परमात्मा के निःश्वसित है । वही पर अन्तिम अंश में 'ब्राह्मणभाग को भी निश्वसितरूप कहा है । वह वचन यह है –' अरे अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसः इतिहास. पुराण विद्या उपनिषदः श्लोका. सूत्राणि अनुव्याख्यानानि अस्यैव एतानि' ( ० १० १४/५/४११ ० ) प्रमाणरूप में दिये हुए इस शतपथ वचन मे इतिहासादिरूपो में अष्टविध ब्राह्मण को बताया है । मन्त्र और ब्राह्मण के भेद से 'वेद द्विविश्व है । तथा ' ब्राह्मण' अष्टधा (आठ प्रकार से ) भिन्न है । उन भेदो को वाजसनेयी लोग 'शतपथ' के नाम से कहते है । यहाँ का सायणभाष्य इस प्रकार है- इतिहासः, पुराणं, विद्या, उपनिषदः, श्लोकः इत्यादि ( तैत्ति० आर० ८ प्रपा० २ अनु० ) । शंकराचार्य का व्याख्यान अन्यत्र उद्धृत है | यह जो किसी ने कहा है कि 'श्लोक, सूत्रो को भी वेद मानने पर नास्तिक के सूत्र, श्लोकों को भी प्रमाण कहना होगा, 'एतानि अस्यैव निश्वसितानि' इस वचन मे ' अस्यैव' का अर्थ ' जीवात्मा का' है । इस कारण पौरुषेय होने से उसका प्रामाण्य परतः सिद्ध होता है ।' किन्तु वह कथन ठीक नही है । क्योकि अष्टधा भिन्न ब्राह्मण का उसे ज्ञान नही है । प्राकरणिक अर्थ तो शंकराचार्य, सायण आदि ने ही कह दिया है । और नास्तिक लोग अनीश्वरवादी है, अत उनके कहे हुए श्लोक आदि को ईश्वरनिश्वसित कहा ही नही जा सकता । 'अस्य महतो भूतस्य' ऐसा ' इदम्' शब्द से उपक्रम किया गया है और 'इदम्' शब्द से ही उपसंहार किया गया है । उपक्रम और उपसंहार दोनों में एकता रहना आवश्यक होता है । अतः 'इदम्' शब्दबोध्य महान् भूत परमात्मा का ही 'अस्य ' शब्द से ग्रहण 'किया गया है, जीवात्मा का नहीं । अतएव पूर्वोक्त अर्थ की दृढ़ता के लिये ही 'अस्यैव' में 'एव' शब्द का प्रयोग किया गया है । यहाँ पर 'जीव' का कोई प्रसङ्ग हो नही है, इस कारण वह भप्रकृत है । अप्रकृत होने से उसका ( जीव का ) ग्रहण नहीं किया जा सकता । यदि 'तस्य' के तत् पद से ग्रहण हो तो कथञ्चित् 'अस्य' पद से जीव का ग्रहण करना सम्भव भी हो, ऋग्वेदादि4 को प्रकट करने वाले f
पृष्ठ 1005
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थ पारिजातः १ ९ ०३ ग्रहणं दृश्यते । उपसंहारे अस्यैवेति एवकारप्रयोगाच्च प्रकृतस्य महतो भूतस्यैव ग्रहणम् । तत एव अयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि भूतानि अस्यैव एतानि सर्वाणि निःश्वसितानि' इति प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयोर्लोकयोः सर्वभूताना च तस्यैव निःश्वसित- त्वमुक्तम् । न चैतत्सर्वभूतकारणत्व जीवे सम्भवति । तस्मादस्येति पदेन जीवात्मनो ग्रहणमत्यन्तमसङ्गतमेव । दयानन्देनापि ऋग्वेदभाष्यभूमिकाया ८२-८३ पृष्ठयोः पुराणेतिहासशब्देन ब्राह्मणभागस्यैव ग्रहणं कृतम् । 'पुराणं 'यजुषा सह' ( अथर्व १११९/ २४ ) इत्यत्रापि पुराणशब्देन शङ्कराचार्यसायणाचार्याभ्या ब्राह्मणभागस्य ग्रहणं कृतम् । कैश्चिदुच्यते -' बहुभक्तिवादीनि ब्राह्मणानि भवन्ति' ( नि० ७।२४ ) इत्युक्त्याऽर्थवादबाहुल्येन ब्राह्मणभागस्यानादर एव सूचितो यास्केन' इति, तदपि तुच्छम्, तदुक्तयाऽर्थवादाश्रयेण यथेच्छार्थंकरणस्यैव तिरस्कृतत्वात् । प्रकरणत्यागेन ब्राह्म-णाश्रयेण यथेच्छार्थग्रहणे विनिगमनाविरहात् । यास्कस्तु स्वोक्ते: समर्थनाय मन्त्रभागस्य सार्थकत्वसाधनाय च ब्राह्मणभाग- मेवाश्रयते 1। वेदवाचिनिगमशब्देन ब्राह्मणोद्धरणस्य बहुधा दर्शितत्वात् । यथा क्वचिद् ब्राह्मणमिति प्रयुङ्क्ते तथैव क्वचिद् ऋक्शब्दमपि प्रयुङ्क्ते । 'मन्त्रवर्णा ब्राह्मणवादाश्च' ( नि० २।१६ ) इति । यथा वेदशब्दाप्रयोगेऽपि मन्त्रभागस्य वेदत्वं तथैव ब्राह्मणभागस्यापीति विज्ञेयम् । यत्तु — 'ब्राह्मणभागस्य वेदत्व सूत्रकालात्प्रवृत्तं ततः पूर्वं नासीत्' इति, तदपि तुच्छम्; तथात्वे सूत्रकालात् पूर्ण ब्राह्मणभागस्येव मन्त्रभागस्यापिवेदत्वासिद्ध्यापत्तेः । मन्त्रब्राह्मणात्मकेन वेदेन यदा स्वस्य वेदसज्ञा नोक्ता तदा सूत्रैः सा प्रसृता तदा सा कथं मन्त्रभागस्यैव स्यान्न ब्राह्मणस्य । यथा मन्त्रैर्मन्त्राणा वेदसंज्ञा नोक्ता तथैव ब्राह्म-णैरपि वेदसंज्ञा स्वस्मिन्न प्रयुक्तेति । तदा वेदत्वं भवेच्चेत्रादोभयोरपि स्यात्, न स्यात्तदोभयोरपि न स्याद्वेदसंज्ञा । एकयोग- निर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिरिति न्यायात् । सूत्रकाले ब्रह्माणभागस्य वेदसंज्ञोका, तथैव मन्त्रभागस्यापि । किन्तु प्रकृत में 'अस्य' कहकर अपरोक्षवाची 'इदम्' शब्द से ही परमेश्वर का ग्रहण किया गया दीख रहा है । ' अस्यैव' यहाँ 'एव' का प्रयोग करने से प्रकृत महान् भूत का ही ग्रहण किया गया है । उसी से यह लोक, और परलोक, सम्पूर्णभूत ये सब ' अस्यैव' इसी के निःश्वसित है । इस प्रकार प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष लोक और समस्त भूतवर्ग को उसी का निश्वसित कहा गया है । इन सबकी कारणता 'जीव ' में होना सम्भव नही । तस्मात् 'अभ्य' पद से जीवात्मा का ग्रहण करना अत्यन्त ही असङ्गत है । दयानन्द ने भी ॠग्वेदभाष्यभूमिका मे ( ८२-८३ ) ब्यासी, तिरासीवे पृष्ठ पर पुराण, इतिहास शब्द से ब्राह्मणभाग ' ' -( )का ही ग्रहण किया है । पुराणं यजुषा सह यहाँ पर भी पुराण शब्द से शंकराचार्य और सायणाचार्य दोनो ने ब्राह्मणभाग का ग्रहण किया है । कुछ लोगो का कहना है कि बहुभक्तिवादीनि 'ब्राह्मणानि भवन्ति'-( नि० ७।२४ ) यह कहकर अर्थवाद को बहुलता के कारण ब्राह्मणभाग का अनादर ही यास्क ने सूचित किया है । किन्तु वह कहना भी ठीक नही है । अर्थवाद का आश्रयण कर इच्छा के अनुसार अर्थ करने का तिरस्कार ही उसकी उक्ति से प्रतीत होता है । प्रकरण का त्याग करके ब्राह्मण का आश्रय कर यथेच्छ अर्थ का ग्रहण करने में कोई विनिगमना ( युक्ति ) नही है । यास्क ने अपनी उक्ति के समर्थनार्थ एवं मन्त्रभाग की सार्थकता को सिद्ध करने के लिय ब्राह्मणभाग का ही आश्रय किया है । वेदवाचक निगम शब्द से प्रायः ब्राह्मणभाग के उद्धरण ही प्रदर्शित किये है | कही - कही जैसे 'ब्राह्मण' शब्द का प्रयोग करते है; वैसे ही कहीं कही ऋक् शब्दों का भी प्रयोग करते हैं, ' मन्त्र- वर्णा ब्राह्मणवादाश्च'-( निरु० २।१६ ) | जैसे वेद शब्द का प्रयोग न करने पर भी मन्त्रभाग का वेदत्व स्थिर है वैसे ही ब्राह्मणभाग का भी समझना चाहिये । यह जो कहा है- 'ब्राह्मणभाग का वेदत्व, सूत्रकाल से प्रवृत्त हुआ है, उसके पहले नही था, वह भी तुच्छ है । वैसा मानने पर सूत्रकाल के पूर्व ब्राह्मणभाग की तरह मन्त्रभाग का भी वेदत्व-असिद्ध होने लगेगा । मन्त्र ब्राह्मणात्मक वेद ने ही लिये ही उसका प्रसार हुआ और ब्राह्मणभागजब अपने लिये वेद संज्ञा नही बताई और सूत्रों से उसका प्रसार हुआ तब मन्त्रमाग के बताई उसी तरह बाह्मणो ने भी अपने लिये के लिये नही हुआ, यह कैसे कहा जायगा? जैसे मन्त्रों ने मन्त्रो की वेदसंज्ञा नही और यदि वेदसंज्ञा नहीं होगी तो दोनो कीवेदसंज्ञा का प्रयोग नहीं किया । ऐसी स्थिति में वेदत्व होगा तो दोनो को ही होगा ही नही होगी, क्योंकि 'एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः' यह नियम है । सूत्रकाल में ब्राह्मणभाग के लिये वेदसंज्ञा } जैसे प्रदान की गई वैसे मन्त्रभाग के लिये भी दी गई ।
पृष्ठ 1006
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १९ ०४ ऋग्वेदीयाना मण्ड- यत्तु ब्राह्मणभागस्य मन्त्रभागादर्वाचीनत्वोक्तिः, तत्तु पाश्चात्त्यानामन्धानुकरणमेव । तद्रीत्या वा? नान्त्यः,लानामपि भिन्नकालत्वेन मन्त्रभागानामपि पौरुषेयत्वापत्तेः । किञ्च ब्राह्मणकाल. स्त्रकालात्प्राचीनोऽर्वाचीनो स्वापेक्षयाऽर्वाचीनकालिकानां वेदत्वाऽवेदत्वप्रतिपादनासम्भवात् । नाद्यः विकल्पानुपपत्तेः । सूत्रकालात्प्राचीनः कः काल:, स्मृतिकालो वेदकालो वा? नाद्यः, प्रतिपक्षिभिः, स्मृतिकालस्य सूत्रकालादर्वाचीनत्वाभ्युपगमात् । नान्त्य, ब्राह्मणकालस्य वेद- कालत्वेन तेषा वेदत्वस्य स्वतः सिद्धेः । दयानन्देनापि स्वग्रन्थेषु वेदछन्दआद्युदाहरणरूपेण शाखान्तरवचनानि ब्राह्मणवचनानि ' नेज्जि- चोदाहृतानि । तद्यथा ऋग्वेदभाष्यभूमिकायाम् - ' उपसवादाशङ्कयोश्च ' ( पा ० सू० ३।४१८) इति वैदिकसूत्रस्योदाहरणम्२ ) उप-ह्यायन्तो नरकं पताम ' इति ॥ नैतद्वाक्यं तदभिमतेषु वेदेषूपलभ्यते, किन्तु ऋक्परिशिष्टे ( अष्टक ८ अध्याय ६ वर्ग लभ्यते । आख्यातिके ' बहुलं छन्दसि' ( पा ० सू० ३२८८ ) इति वैदिकसूत्रस्योदाहरण ' मातृहा सप्तमं नरकं विशेत्' नेदमपि ' अस्यै वाक्य मन्त्रेषूपलभ्यते । आख्यातिके ९४ पृष्ठे हनस्तश्चिस्त्रियाम्' ( पा ० सू० वा० ३।१।१०८ - २ ) इत्यस्योदाहरणम् छन्दसि निष्ट ' ' ' ' ' त्वा ब्रह्महत्याये चतुर्थं प्रतिपद्यते ' इति । नेदमपि वाक्य तदीयेषु वेदेषु विद्यते किन्तु ब्राह्मणवाक्यमेतत्किन्तु। ' ब्राह्मणवाक्यमेवैतत् (पा० स ३| १ | १२३) इत्यस्य निष्टक्यं चिन्त्रीत पशुकाम:' इत्युदाहरणम् । एतदपि न तदीयेषु वेदेषु देवाः पतिलोकं नयन्ति ' ' (:) ( ) ' ' - बहुलं तणि संज्ञाछन्दसो पा ० आख्यातिके ३१ पृष्ठे ) तदपि न तद्वेदे सू० ३।२८| आख्यातिकेइति वातिकोदाहरणम्३२५ पृष्ठे ' विजुपे छन्दसिया ब्राह्मणी' ( पासुरापी० सू० ३नैनं| २| ७४ ) इति सूत्रे छन्दो ग्रहणं ब्राह्मणं ब्राह्मणविषयार्थम्' इति तदुक्तिः । आख्यातिके ३६३ पृष्ठे 'भाव लक्षणे ' ( पा० सू० ३|४| १६ ) अस्योदाहरणम् ( २/५/५/१५ ) ब्राह्म- 'काम भाविजनितोःसम्भवाम' इति । इदमपि तदीयवेदेषु नोपलभ्यते । किन्त्विदं तैत्तिरीयसहितावचनम् ' ( १० सु ० ३।३।१३० ) णम् । तथा च ब्राह्मणानामपि वेदत्वं तद्रीत्यापि सिद्ध्यति | आख्यातिके ३ ९० पृष्ठे ' अन्येभ्योऽपि दृश्यते । उनकी रीति के; मन्त्रभाग की अपेक्षा ब्राह्मणभाग के लिये अर्वाचीन बताना तो पश्चात्यो का अन्धानुकरणमात्र सूत्रकालहै से प्राचीन है अनुसार ऋग्वेद के मण्डल भी भिन्नकालिक होने से मन्त्रभागो को भी पौरुषेय कहना होगा । किञ्च -वेदब्राह्मणकालया अवेद का प्रतिपादन करना या अर्वाचीन? अर्वाचीन तो कह नही सकते, क्योंकि अपनी अपेक्षा अर्वाचीनकालिको के लिये भी नही कह सकते, क्योकि विकल्पानुपपत्ति है |। सूत्रकालसूत्रकाल से प्राचीनकाल सम्भव ही नही है । ब्राह्मणकाल को सूत्रकाल से प्राचीन से अर्वाचीन माना है । स्मृतिकाल है या वेदकाल है? प्रथम पक्ष तो ठोक नही है? क्योंकि प्रतिपक्षियों ने स्मृतिकाल कोहो सूत्रकालजाता है । दयानन्द ने भी अपने, - अन्तिम पक्ष भी ठीक नही है क्योकि ब्राह्मणकाल वेदकाल होने से उनका वेदत्व तो स्वतः सिद्ध इस प्रकार हैं ऋग्वेद- ग्रन्थों में वेद छन्द आदि के उदाहरणो के रूप में शाखान्तरीय वचनो को और ब्राह्मण वचनो को दिया है । जो पताम' दिया है । किन्तु भाष्यभूमिका में - ' उपसंवादाशङ्कयोश्च ' ( वा० सू० ३१४८) इस वैदिकसूत्र का उदाहरण 'नेज्जिह्मायन्तो नरकं मे मिलता है | आख्यातिक ( ) ', यह वाक्य उसके अभिमत वेदो में उपलब्ध नही है । यह वाक्य ऋक्परिशिष्ट अष्टक ८ अध्या० ६ वर्ग २ दिया है किन्तु यह प्रकरण के 'बहुलं छन्दसि' ( पा० सू० ३१२२८८ ) इस वैदिक सूत्र का उदाहरण 'मातृहा सप्तम नरकं विशेत्० वा० ३| १ | १०८) का वाक्य भी मन्त्रो में नही मिलता । आख्यातिक प्रकरण के ९ ४ पृष्ट पर 'हनस्त च' ' हनस्तश्चिस्त्रियाम्' ( पा० सू तो ब्राह्मण वाक्य है । उदाहरण 'अस्यै त्वा ब्रह्महत्यायं चतुर्थ प्रतिपद्यते' दिया है । किन्तु यह वाक्य भी उनके गेदों में नहीं है, यहभी उनके वेदो मे नही '.... ( ) ' ' ' छन्दसि निष्ट पा० सू० ३।१।१२३ का उदाहरण निष्टक्यं चिन्वीत पशुकामः दिया है । यहया ब्राह्मणी नैनं देवाः , ' ' ( ) है यह तो ब्राह्मण वाक्य है । बहुलं तणि पा० सू० ३।२८ इस वार्तिक का उदाहरणआख्यातिक प्रकरण के ३२५ ', पतिलोकं नयन्ति आख्यातिक प्रकरण के ३१ पृष्ठ पर दिया है किन्तु वह भी उनके वेद में नही है । आख्यातिक प्रकरण ' ' ( | | ) ' ' पृष्ठपर विजुपेछन्दसि' पा० सू०( ३ २ ७४ इस सूत्र) पर छन्दोग्रहण'ब्राह्मणविषयार्थम् यह उन्होंने' कहा है, । वह भी उनके के ३६३ पृष्ठपर भावलक्षणे पा० सू० ३२४८ १६ का उदाहरण वेदों में उपलब्ध नही है । वह तो तैत्तिरीय संहिता का ब्राह्मण वाक्य काममाविजनितोः( २/५/५/१५ ) है सम्भवाम। तथा च दियाब्राह्मणभागहै किन्तुका वेदत्व उनकी 'रीति से भी सिद्ध होता है । आख्यातिक प्रकरण के ( ३ ९ ० ) तीन सौ नब्बे पृष्ठ पर 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते ( पा० सू० ३।३।१३०
पृष्ठ 1007
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात १९०५ 'सुदो नाम कृणोद् ब्रह्मणे गाम्' इति वैदिकोदाहरणम् । नेदमपि तदभिमते पुस्तकचतुष्टये विद्यते । आख्यातिके ३९४ पृष्ठे 'क्वापि छन्दसि' (पा० सु० ७| १ | ३८ ) इत्यस्य वैदिकोदाहरण ' कृष्णं वासो यजमानं परिधापयित्वा' इति ब्राह्मणवचनम् । पाणिनिर्मंदा ब्राह्मणमपि वेदं मन्यते तदा दयानन्दादीना तद्विरुद्धोतिर्निर्मूलैव । सामासिके ५८ पृष्ठे 'छन्दसि च ' ( पा० सू० ६।३।१२६ ) इत्यस्योदाहरणं 'आग्नेयमष्टाकपाल निर्वपेत्, अष्टा हिरण्या दक्षिणा' इत्यपि दयानन्देन वेदत्वेन ब्राह्मणमेवोदा- हृतम् । सामासिके ' छन्दसि' ( पा० सू० ५| ४ | १४२ ) इत्युदाहरण ' पत्र दन्तमालभेत, उभयदन्तमालभेत' इति ब्राह्मणवाक्य- मेव । अव्ययार्थे २१ पृष्ठे ' तवे तुमर्थे छन्दसि ' इति छान्दस प्रत्ययस्योदाहरणम्, 'बाह्मणेन न म्लेच्छितवे, नापभाषितवे ' इति नैतद् दयानन्दसम्मतवेदिकोदाहरण सम्भवति । 'मन्त्रे घसजनिभ्योले ' ( पा० सू० २/४/८० ) मन्त्रविषय इदं सूत्रं प्रवर्तते । तत्र दयानन्दस्तदुदाहरणं ' अज्ञत' इति । तच्च ऐतरेयब्राह्मणे ( ७।१४ ) इत्यत्र लभ्यते न मन्त्रभागे । ' उत्सर्गश्छन्दसि' (पा ० सू० ३| १| १७१ ) इति वार्त्तिके छन्दसि वेदे इति दयानन्दः । तदुदाहरण तु 'सेदि:' इति । नैतत्पदं तद्वेदे, किन्तु शतपथब्राह्मणे ( श ० ७| ३| १।२३ ) । ' णेश्छन्दसि ' ( पा ० सु ० ३ २ १३७ ) इत्यत्र छन्दसि वेदविषये इति दयानन्दः । तदुदाहरणं धारविष्णुः' इति । तच्च शाङ्खायनारण्यके ( १२२२१७ ) 'बहुल छन्दसि' ( पा० सू० ३२२८८ ) अत्र छन्दसि वेदविषये इति दयानन्दः । तदुदाहरणं ' मातृहा' इति । एतदपि तद्वेदे नास्ति, किन्तु छान्दोग्योपनिषदि ( ७| १५| २३ ) ' ईदूतौ सप्तम्यर्थे' ( पा० सू० १| १| १८ ) छन्दोविषयमिदमिति दयानन्द । तदुदाहरणं तु मामकी तनूः इति । यत्तु कैश्चित् समाजिभि: स्वपक्षबाध दृष्ट्वा आख्यातिकादीनि पुस्तकानि न दयानन्दकृतानीत्युच्यते, तच्च पलायनमेव, तत्र दयानन्दनामोल्लेखात् । यत्तु परिभाषाप्रकरणे पठितत्वात् 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इत्यापस्तम्बसूत्रस्य यज्ञ एव मन्त्रब्राह्मण- योर्वेदसंज्ञा नान्यत्र' इति, तदपि तुच्छम् सङ्कोचे मानाभावात् । मन्त्राणामपि तत्त्वापत्तेश्च । वेदानां यज्ञ एव मुख्यो का वैदिक उदाहरण 'सुदो नाम कृणोद् ब्रह्मणे गाम्' दिया है, किन्तु वह भी उनके अभिमत चारो पुस्तको में नही है । आख्यातिक के ( ३ ९ ४ ) तीन सौ चौरानबे पृष्ठपर ' क्त्वापि छन्दसि' ( पा० सू० ७ ११३८ ) का वैदिक उदाहरण ' कृष्णं वासो यजमानं परिघापयित्वा' यह ब्राह्मण वाक्य दिया है । जब कि पाणिनि स्वयं ब्राह्मणभाग को भी ' वेद' मान रहे हैं, तब उनके विरुद्ध दयानन्दादिको की उक्ति निर्मूल होने से अप्रमाण ही है । सामासिक प्रकरण के ( ५८ ) अठावनों पृष्टपर 'छन्दसि च' ( पा ० सू० ६ | ३ | १२६ ) का वैदिक उदाहरण 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्, अष्टाहिरण्या दक्षिणा' इस ब्राह्मण वाक्य को ही दयानन्द ने दिया है । सामाजिक प्रकरण के 'छन्दसिच' (पा. सू. ५/४/१४२) का उदाहरण 'पत्रदन्तमालभेत, उभयदन्तमालभेत ' इस ब्राह्मण वाक्य को ही दिया है । अव्ययार्थ प्रक-रण के ( २१ ) इक्कीसवे पृष्ठ पर ' तवै तुमर्थे छन्दसि' तथा ब्राह्मणेन न म्लेच्छित, नापभाषित वै' यह छान्दस उदाहरण; प्रत्यय का दिया है, किन्तु वह दयानन्दसम्मत वेद का उदाहरण नही हो सकता । ' मन्त्रे धस जनिभ्यो ले: (पा. सू. २/४/८० ) मन्त्र के विषय में यह सूत्र प्रवृत्त होता है । वहाँ पर दयानन्द ने उसका उदाहरण ' अज्ञत' दिया है । किन्तु वह ऐतरेय ब्राह्मण (७/१४) में उपलब्ध होता है, मन्त्र भाग में नही । 'उत्सर्ग इछन्दसि' (पा. सू. ३।२।१७१ ) इस वार्तिक पर दयानन्द ' छन्दसि वेदे' छन्दसि का अर्थ ' वेदे' करते हैं; और उसका उदाहरण 'से दि:' देते हैं । किन्तु यह पद उनके वेद में नहीं है, अपितु शतपथ ब्राह्मण ( रा. प. ७७३।१।२३ ) में है । 'णेश्छन्द-सि' (पा. सू. ३।२।१३७ ) यहां पर 'छन्दसि' का अर्थ 'वेदविषये ' दयानन्द ने किया है । और उसका उदाहरण 'धारविष्णुः' दिया है । यह उदाहरण शौखायन के आरण्यक ( १२/२२७) में है । ' बहुलं छन्दसि' -( पा. सू. ३ २१८८) यहा पर 'छन्दसि का अर्थ ' वेदविषये ' दयानन्द ने किया है । और उसका उदाहरण ' मातृहा' दिया है । यह भी उनके वेद में नही है, किन्तु छान्दोग्योपनिषद् में ( ७/१५/२३ ) है । 'ईदूतों -सप्तम्यर्थे । पा. सू. १।१।१८ ) यह छन्दोविषयक है, ऐसा दयानन्द ने लिखा है, और उसका उदाहरण 'मामकी तनूः' दिया हैं, जो उनके वेद में नही है । अपने पक्ष का बाघ होता देखकर किन्ही समाजियों द्वारा जो यह कहा जाता है कि आख्यातिक मादि 1पुस्तकें दयानन्द की निर्मित नही है । किन्तु यह कथन तो पलायन का एक प्रकार है, क्योंकि उन पर दयानन्द के नाम का स्पष्ट उल्लेख है । यह जो कहना है कि आपस्तम्ब सूत्र के परिभाषाप्रकरण में पठित होने से ' मन्त्र -ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इससे प्रतिपादित २३९
पृष्ठ 1008
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १९०६ विषय इति वेदयज्ञयोनित्यसम्बन्धात् - नित्येव मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञा युक्ता । 'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः' इति लगधज्योतिषे ७ खण्डे । ' वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ताः ' इति सिद्धान्तशिरोमणी कालमानाध्याये, 'चत्वारो वेदास्तेर्यज्ञस्तायते ' ( गोपथ ब्रा० ), ':' ( | | ), '.. ' १।४।२४ यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठित गोपथ ब्रा० १ १ ३८ एदमगन्म देवयजनं ऋक्सामाभ्यां सन्तरतो यजुभिः ( वा० सं ० ४। १ ) अत्र यज्ञ ऋग्वेदादिभिः पूर्यत इत्युक्तम् । 'यः समिधा य आहुती यो वेदेन ददाश मर्तो अग्नये ' ( ऋ० सं० ८/ १ ९/ ५ ) अत्र वेदमन्त्रैरग्निपरिचरणरूपो यज्ञः सूचितः । 'यज्ञं मित्राय कवयो मनीषा ऋक्सामाभ्यां प्रवर्तयन्ति' (ऋ० स० १० ११४।६ ) इत्यत्रापि यज्ञ एवोक्तः । निरुक्तेऽपि ' यजुर्यजते. ' ( नि० ७/१२ ) तेन हि विशेषत इज्यत इति दुर्गाचार्य: । ' यजुषि एनं नयन्ति' ( नि० ३।१ ९ ) यत्र यजुभिर्यज्ञपूर्तिरुक्ता । तेनात्र यजन्ति एभिरिति व्युत्पत्त्या सर्वेऽपि ऋग्यजुः सामाथर्वाणो मन्त्रा यजूंष्युच्यन्ते । अत एव यास्काचार्येण 'ऋग् यष्टुं भवतीति ( नि० ३।१ ९ ) ऋत्विक् शब्दस्य विग्रह उक्तः । ऋग्भिर्ह्यसौ यजतीति दुर्गाचार्यः । अर्चन्ति आभिरिति ऋचो मन्त्राः । एतेन सर्वेषामपि मन्त्राणां यज्ञो विषय: 1। 'यज्ञो मन्त्रब्राह्मणस्य ( वेदस्य ) विषय. ' ( गो० सू० ४।१।६२ ) इति वादिप्रतिवादिसम्मतो वात्स्यायनमुनिः । 'मन्त्रब्राह्मणे यज्ञस्य प्रमाणम्' ( आपस्तम्ब - श्री ० सू० ३३ ) ' दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम्' ( म० १ २३ ) इति सर्वस्यैव वेदस्य यज्ञार्थमेवाविर्भावः स्मर्यते । एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे' ( भ० गी० ४।३२ ), यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः कर्म ब्रह्मोद्भवंविद्धि' ( भ० गी० ३।१४-१५ ), 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' ( जै ० सू० १ २ १ ), ' वेदेर्यज्ञाः समुत्पन्नाः' ( म० भा० व० प० १५०/५८ ), 'यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद् यदृचा तद् दृढस्' ( तै स० ६/५/१०/३ ) तस्मात् सर्वेषां वेदानां यज्ञसम्बन्धः । चत्वारि शृङ्गा इति वेदा वा एते उक्ताः, त्रिधा बद्ध इति मन्त्रः, कल्पो ब्राह्मणम्, एव ह वै महान् देवो यज्ञः' ( गोप ० ब्रा० १ २ १६ ) इति गोपथवचनेनापि यज्ञो मन्त्रकल्पब्राह्मणैः सम्बन्धो विज्ञा-यते । तत एष गोपथे ( २/२/५ ) इत्यत्र मन्त्रकल्पब्राह्मणानामप्रयोगाद् यज्ञछिद्रमुक्तम् । निरुक्तेऽपि यज्ञस्य चत्वारि शृङ्गा इति वेदा वा एते उक्ताः । त्रिधा बद्धो मन्त्रब्राह्मण कल्पेः' ( नि० १३ ७ ) महाभाष्ये ( पा० सू० १| १ | १ ) इति सूत्रे ' ' वेदेऽपि याज्ञिकाः संज्ञां कुर्वन्ति स्फ्यो यूपश्चषाल इति वेदस्यासाधारणो यज्ञसम्बन्ध उक्तः । न सर्वैलिङ्गेन च ' वेद' संज्ञा यज्ञ मे ही उपयुक्त होती है, अन्यत्र नही । वह भी सारहीन है, क्योकि वैसा संकोच करने में कोई प्रमाण नही है । दूसरी बात यह भी है कि ' मन्त्रों' को भी वैसा ही मानना होगा अर्थात् यज्ञ के अतिरिक्त मन्त्रो' की भी सज्ञा नही रहेगी । वेद और यज्ञ का नित्य सम्बन्ध रहने से वेदों का मुख्य विषय ' यज्ञ' ही है । अतः मन्त्रब्राह्मण दोनों की 'वेद' संज्ञा नित्य ही है, और वह उचित भी है । क्योकि लगधज्यौतिष के ( ७ ) सातवे खण्ड मे ' वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः' कहा है । सिद्धान्तशिरोमणि के कालमानाध्यायसंज्ञक नवें ( ९ ) अध्याय में 'वेदास्तावत् यज्ञकर्मप्रवृत्ताः' कहा है । 'चत्वारो वेदास्ततैर्यज्ञस्वायते' - -( गोपथ ब्रा. १/४/२४ ), ' यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठित '- (गोपथ ब्रा॰ | | ), '.' -(१ १ ३८ एदमगमदेवयजनम् ऋक्सामाभ्यां सन्तरतो यजुभि वा सं ४१ यहां ऋग्वेद आदि के द्वारा यज्ञ की पूर्ति बताईगई है । 'य. समिधा य आहुती यो वेदेन ददाश मर्तो अग्नये' - ( ऋ. सं ० ८ १ ९ १५) इससे वेद मन्त्रो के द्वारा अग्निपरिचरणरूप यज्ञ सूचित किया गया है । ' यज्ञं मिमाय कवयो मनीषा ऋक्सामाभ्या प्रवर्तयन्ति'-(ऋ. सं ० १० ११४ ६) यहा भी यज्ञ ही बताया गया है । निरुक्त में भी 'यजुर्यजते.' -(निरु. ७/१२) इसका विवरण ' तेन हि विशेषत इज्यते ' ऐसा दुर्गाचार्य कर रहे है । ' यजूंषि एवं नयन्ति'-(निरु. ३।१ ९ ) यहां पर यजुओ से यज्ञ पूर्ति कही गई है । अतः यहा पर 'यजन्ति एभि:' इस व्युत्पत्ति से ऋक्, यजुस्, साम, अथर्व के सभी मन्त्रों को ' यजुस्' कहते है । अतएव यास्काचार्य ने 'ऋम् यष्टुं भवति - ( निरु. ३११ ९ ) यह ऋत्विक् शब्द का विग्रह किया है । ऋचाओं द्वारा वह याग करता है, ऐसा दुर्गाचार्य कहते है । 'अर्चन्ति आभिरिति ऋचो मन्त्रा ' अर्थात् ऋक् शब्द का अर्थ मन्त्र है । इससे यह स्पष्ट है कि सभी मन्त्रो का विषय 'यज्ञ ' है । 'यज्ञ ' मन्त्र ब्राह्मणात्मक वेद का विषय है, इस बात को गोभिल, वात्स्यायन, आपस्तम्ब, मनु, श्रीमद्भगवद्गीता, जैमिनि, महाभारतकार व्यास आदि सभी ने यज्ञ को ही मन्त्र-ब्राह्मणात्मक वेद का विषय बताया [] सभी वेदों का यज्ञ से सम्बन्ध है यह वैत्तिरीय संहिता भी बता रही है । मन्त्रकल्प ब्राह्मणों का प्रयोग न करने पर यज्ञ का सछिद्र
पृष्ठ 1009
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
1 वेदार्थपारिजातः १९ ०७ सर्वाभिवभक्तिभिर्वेदे मन्त्रा निगदिताः । ते चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथ विपरिणमयितव्याः । याज्ञे कर्मणि स नियमः, इत्येतेनापि वेदस्य यज्ञो विषय इति स्पष्टं भवति । वेदाध्ययनाधिकारार्थं यज्ञोपवीतं धार्यते । यज्ञोपवीतं च यज्ञस्य वस्त्रमेव भवति । तस्माद् युक्त्यापि यज्ञो वेदस्य विषयः । 'वैदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति । यज्ञे नष्टे देवनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति ॥ ' ( वायुपुराणे ६०/६ ) इत्यत्रापि वेदयज्ञयोरसाधारणः सम्बन्धः । 'आध्वर्यव यजुभिस्तु अग्निहोत्रं तथैव च । औद्गात्र सामभिश्चेति ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः || ' ( वायुपुराण ६०।१८ ) (ऋचां त्वः पोषमास्ते' ( ऋ० स० १०/७१/ ११ ) इत्यत्रापि तदेवोक्तम् । 'यज्ञ: प्रख्यातं यजति कर्मेति नैरुक्ताः । यजुरुन्नो भवतीति वा यजूंष्येन नयन्तीति वा' ( नि० ३।१ ९।६ ), 'अग्निहोत्रफला वेदा:' ( म० भा० स० प० ५।११२ ) इति महाभारते । 'स त्रिभिर्वेदैविधीयते, मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्, यजुर्वेदेन अध्वर्युः करोति, ऋग्वेदेन होता, सामवेदेनोद्गाता, सर्वैर्ब्रह्मा' ( सत्याषाढ श्री० सू० १1१ ), ' अध्वर्युक्रतुः' ( पा० सू० २/४१३ ) इति- सूत्रेण यजुर्वेदीयो यज्ञ उक्तः । अत्रेकवचनं कर्त्तव्यम्, इषुवत्री सामवेदे' इति सामवेदीययज्ञेषु नैकवचम् । इत्यनेनापि वेदानां यज्ञो विषय: । ' छन्दासि च दधतोऽध्वरेषु' ( ऋ ० सं ० १० ११४/५ ) इति यज्ञेषु वेदानामुपयोग उक्तः । चतसृषु संहितासु यज्ञशब्दस्य यजधातोश्च बाहुल्येन प्रयोगो दृश्यते । स्वामिविश्वेश्वरानन्दीयर्वेदानुक्रमण्यां ३२२.३२५ पृष्ठानां नवस्वनुच्छेदेषु { तथा प्रयोगो दृश्यते । यजुर्वेदीयपदानुक्रमण्यां च ७८-७९ पृष्ठेषु, सामवेदपदानुक्रमण्यां ७४ पृष्ठे, अथर्ववेदपदानुक्रमण्यां सार्धं चतुष्कानुच्छेदेषु च तत्प्रयोगः । मख क्रतु -सत्रशब्दाना तु प्रयोगाः पृथगेव । एतेनापि वेदानां यज्ञविषयता सिद्धयति । शतपथब्राह्मणादिषु वेदनामसम्बन्धाभावान्न तेषा वेदत्वम् । ऋग्वेदादिषु वेदनामसम्वन्धाद्वेदत्व तेन मन्त्र- भागस्य वेदत्वं सिद्धम्, न ब्राह्मणभागस्य इति, तदप्यज्ञानविजृम्भितम् समानयोगक्षेमत्वात् । यथा ब्राह्मणभागस्य शतपथ- ब्राह्मण-ऐतरेयब्राह्मण -ताण्ड्यब्राह्मण गोपथब्राह्मणादिविशेषनाम्नामुल्लेख:, तथैव मन्त्रभागेऽपि शाकल्यसंहिता- वाजसनेयि- - -: संहिता कौथुम संहिता शौनकसहितेत्यादिविशिष्टनाम्नामुल्लेख समान एव । यथा शाकल्यसहिता शाखा ऋग्वेदनाम्ना व्यवह्रियते । वाजसनेयिसंहिता शुक्लयजुर्वेदसंहिता यजुर्वेदनाम्ना ख्यायते । कौथुमशोनकसंहिते च सामाथर्वसम्बन्धित्वात् होना गोपथ ने बताया है । निरुक्तकार एवं महाभाष्यकार ने भी यज्ञ के साथ वेद का असाधारण सम्बन्ध बताया है । इन सभी उल्लेखों से 'वेद का विषय यज्ञ है' यह स्पष्ट हो जाता है । 1 वेदाध्ययन का अधिकार प्राप्त करने के लिये यज्ञोपवीत को धारण किया जाता है । यह यज्ञोपवीत यज्ञ का वस्त्र ही है । f एवंच युक्ति से भी वेद का विषय यज्ञ ही है । वायु पुराण, ऋक् सहिता, निरुक्त, महाभारत, सत्याषाढश्रौतसूत्र, आदि ग्रन्थों से भी वेद और यज्ञ के असाधारण सम्बन्ध को बताया गया है । 'अध्वर्युक्रतुः -( पा. सू. २२४१३ ) इस सूत्र ने यजुर्वेदीय यज्ञ को बताया । यहां एकवचन करना चाहिये, 'इषुवत्री सामवेदे ' इससे सामवेदीय यज्ञों में एकवचन का निषेध बताया गया है, इससे भी सिद्ध होता है कि वेदों का विषय यज्ञ है । 'छन्दासि च दधतोऽध्वरेषु' ( ऋ० सं० १० | ११४/५ ) के द्वारा यज्ञों में वेदों का उपयोग बताया गया है । चारों संहिताओं में 'यज्ञ ' शब्द का और ' यज्' धातु का बहुल प्रयोग दिखलाई पड़ता है । स्वामी विश्वेश्वरानन्द की ॠग्वेदानुक्रमणी में ३२२- ३२५ पृष्ठों के नो अनुच्छेदों में बैसा प्रयोग दिखाई देता है । यजुर्वेद की पदानुक्रमणी में ७८-७९ पृष्ठ पर, सामवेद की पदानुक्रमणी में ७४ पृष्ठ पर, अथर्ववेद की पदानुक्रमणी में साढ़े चार अनुच्छेदों में यज्ञ और यज धातु का बहुल प्रयोग किया गया है । मख, क्रतु, सत्र शब्दो का प्रयोग तो पृथक ही किया गया है । इससे भी वेदों की यज्ञविषयता सिद्ध होती है । 'शतपथ ब्राह्मण आदि में वेदनाम का सम्बन्ध न होने से उनमें वेदत्व नही हैं अर्थात् उनको वेद नही कहते । ऋग्वेदादिकों में वेद नाम का सम्बन्ध होने से उन्हें वेद कहते हैं, मत मन्त्रभाग का वेदत्व और ब्राह्मणभाग का अवेदस्व सिद्ध होता है ।' किन्तु ऐसा कहना समान योगक्षेम रहने के कारण मज्ञानविजूभित ही है । जैसे ब्राह्मणभाग का शतपथब्राह्मण, ऐतरेयब्राह्मण, ताण्ड्यब्राह्मण, गोपथब्राह्मण आदि विशेष नाम से उल्लेख है, वैसे ही मन्त्रभाग का भी शाकल्यसंहिता, वाजसनेयी सहिता, कौथुमसंहिता, शौनकसहिता आदि विशिष्ट नाम से उल्लेख समान ही हुआ है । जैसे शाकल्यसंहिता शाखा ऋग्वेद के नाम से, वाजसनेयि संहिता शुक्लयजुर्वेदसहिता
पृष्ठ 1010
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १ ९०८ सामवेदाथर्ववेदनामम्यां व्यवह्रियेते । तथैव ऐतरेयब्राह्मणस्य ऋक्संहितासम्बन्धेन ऋग्वेदनाम्ना व्यवह्रियते । ताण्डयब्राह्मणं सामवेदनाम्ना गोपथब्राह्मणमथर्ववेदनाम्ना व्यवह्रियते । तद्यथा न्यायभाष्ये वात्स्यायनेन --' ते वा खल्वेते अथर्वाङ्गिरस 'एतदितिहासपुराणमभ्यवदन् इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदम् इति ब्राह्मणसम्बन्धेन अथर्वाङ्गिरस इति नाम्नो व्यवहारः । ‘ अथर्वाङ्गिरसो मुखम्' ( अथर्व १०/७/२० ) इति मन्त्रेऽप्यथर्वाङ्गिर इति नामप्रयोगः । तथैव यजुर्वेदसंहिता वाजसनेयीति नाम्ना व्यवह्रियते । 'वाजसनेयिनश्च आमनन्ति तद् यद् इदमाहुः, अमुं यज' ( श० १४ |४| २| १२ ) इति शतपथब्राह्मणेऽपि वाजसनेयिपदप्रयोगः सायणेन कृतः । 'आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते' ( शतपथब्राह्मणेऽन्ते ) इति शतपथब्राह्मणमपि वाजसनेयिनाम्ना व्यवह्रियते । यथा मन्त्रभागस्य संहितेति विशेषनाम भवति, तथैव ब्राह्मणभागस्य ब्राह्मणमिति विशेषनाम भवति । वेद-छन्दः श्रुत्या नायनामानि तुभयोः समानान्येव । ऋचः सामानि यजुरित्यादिषु वेदनामसंयोगाभावेऽपि यथः न वेदत्वहानिस्तथैव ब्राह्मणमित्यादिषु वेदनामयोगाभावेऽपि न वेदत्वहानि: । वेदविरुद्धमतखण्डने दयानन्देनापि ब्राह्मणवेद इति नाम गृहीतम् । अन्यत्र पुराणवेदः, इतिहासवेद इत्यपि लिखितम् । तत्र त्रयीमन्त्रसंहितादिशब्दा मन्त्रेष्वेव प्रयुज्यन्ते, न ब्राह्मणेषु । तथैव ब्राह्मण-विध्यर्थवादादिशब्दा ब्राह्मणेष्वेव प्रयुज्यन्ते, न मन्त्रभागेषु । वेदाम्नायनिगमछन्द आदिशब्दास्तूभयत्र मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च प्रयुज्यन्ते । समुदाये प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते पूर्वे पाञ्चालाः, उत्तरे पाञ्चालाः घृतं युक्तम्, ( पा० सू० ५| १| ११५ ) इति महाभाष्यरीत्या वेदादिशब्दा मन्त्रब्राह्मण-समुदायेऽपि प्रवर्तन्ते 1। केवले ब्राह्मणे कैवले मन्त्रे च प्रयुज्यन्ते । यत्तु — ' यत्र पादव्यवस्था सा ऋक्, गीतिषु सामाख्या, शेषे यजुः शब्द:' इति जैमिनिना ऋग्वेदादीनां लक्षणान्युक्तानि । तानि च ऐतरेयादिब्राह्मणेषु न घटन्त इति तेषां न वेदत्वम् इति तत्तु मूर्खजनप्रतारणमेव, जैमिनिना ऋगादिमन्त्राणामेव लक्षणोक्तः, ऋग्वेदादिलक्षणानुक्तेश्च । अत एव लक्ष्यप्रयोगे 'सा ऋक्' इत्युक्तम्, न स ऋग्वेद इति । ' सामाख्या ' इत्युक्तं न सामवेद इति । ' यजु शब्द' उक्तः, न यजुर्वेदशब्द इति । अत एव नाथर्ववेदस्य पृथग्लक्षणमुक्तम्, यजुर्वेद के नाम से, कोथुम और शौनकसंहिता साम और अथर्व से सम्बन्धित होने के कारण सामवेद, अथर्ववेद के नाम से, कही जाती है, तथा ऐतरेय ब्राह्मण का ऋक् सहिता के साथ सम्बन्ध रहने से ऋग्वेद के नाम से, ताण्ड्यब्राह्मण सामवेद के नाम से, गोपथब्राह्मण अथर्ववेद के नाम से कहा जाता है । जैसे न्यायभाष्य में वात्स्यायन ने गोपथ ब्राह्मण के साथ अथर्व का सम्बन्ध होने से उसका अथवगि-रस नाम से व्यवहार किया है । 'अथर्वाङ्गिरसो मुखम् ( अथर्व वे ० सं ० १०/७/२० ) इस मन्त्र मे भी ' अथर्वाङ्गिरस' नाम का प्रयोग किया है । उसी तरह यजुर्वेदसंहिता को 'वाजसनेयी' नाम से कहा गया है । उसी तरह शतपथ ब्राह्मण के लिये भी वाजसनेयी शब्द का प्रयोग सायण ने किया है । जैसे मन्त्रभाग के लिये 'संहिता' यह विशेष नाम दिया है, वैसे ही ब्राह्मणभाग के लिये 'ब्राह्मण ' यह विशेष नाम दिया गया है । 'वेद, छन्द, श्रुति आम्नाय ये नाम दोनो के लिये समान ही है । जैसे 'ऋचः सामानि यजु, ' यहाँ 'वेद' इस नाम के न रहने पर भी वेदत्य की हानि नही होती, उसी तरह 'ब्राह्मणम्' इत्यादि मे ' वेद' के नाम का सम्बन्ध न रहने पर भी वेदत्व की हानि नही है । वेदविरुद्ध-मतखण्डन मे भी दयानन्द ने 'ब्राह्मणवेद' इस नाम का उल्लेख किया है । अन्यत्र पुराणवेद, इतिहासवेद ये नाम भी लिखे हैं । वहाँ पर 'त्रयी, मन्त्र -संहिता आदि शब्दों का प्रयोग मन्त्रो में ही किया जाता है, ब्राह्मणो मे नही ।' उसी तरह ब्राह्मण विधि, अर्थवाद आदि शब्दों का प्रयोग ब्राह्मणो मे ही किया जाता है, मन्त्रभागो मे नही । किन्तु वेद, आम्नाय, निगम, छन्द आदि शब्दो का प्रयोग तो मन्त्रब्राह्मण दोनों के लिये किया जाता है । महाभाष्यकार ने भी उपर्युक्त अभिप्राय का समर्थन किया है । यह जो कहा है कि जैमिनि का किया हुआ ऋग्वेद आदि का लक्षण ऐतरेयादि ब्राह्मणो में घटित न हो पाने से उन्हें ' वेद' नहीं कहा जा सकता । किन्तु यह कहना केवल मूर्ख प्रतारणा मात्र है । जैमिनि ने तो ऋगादि मन्त्रों के ही लक्षण कहे हैं, ऋग्वेद आदि के नहीं । बतएव लक्ष्य के प्रयोग में 'सा ऋक्' कहा है, 'स ऋग्वेदः' नहीं कहा है । 'सामाख्या' कहा है; 'सामवेदः ' नहीं कहा, उसी तरह ' यजुः शब्दः " कहा है, ' यजुर्वेद " नहीं कहा । अतएव अथर्ववेद का पृथक् लक्षण नही कहा, क्योंकि तीन प्रकार के मन्त्रो में ही उसका अन्तर्भाव हो जाता है । उसी तरह ब्राह्मणभागों में वैसा कोई लक्षण न होने पर भी उन्हें ऋग्वेद आदि कहने में कोई बाधा नहीं होती ।