वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1011–1020

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1011–1020

पृष्ठ 1011

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1011 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात' १ ९०९ 'त्रिविधमन्त्रेष्वेव तदन्तर्भावात् । तथव ब्राह्मणभागेषु तादृशलक्षणाभावेऽपि न ऋग्वदादित्वबाधः । अन्यथा ऋग्लक्षणस्य ऋग्वेदस्थयजुः ष्वसम्भवात् तेषु ऋग्वेदत्वाभावप्रसक्तेः । तथैव यजुर्वेदस्थासु ऋक्षु यजुर्लक्षणाभावाद् यजुर्वेदत्वाभाव- प्रसङ्गः, अथर्ववेदे तादृशलक्षणानामसत्त्वाद् वेदत्वाभावप्रसङ्गश्च प्रसज्ज्येयाताम् । ऋग्वेदस्थाना यजुषां यद्यपि ऋङ्मन्त्रत्वं नास्ति, तथापि ऋग्वेदत्वमस्त्येव । एवमेव ब्राह्मणानामृगादि मन्त्रत्वाभावेऽपि ऋग्वेदादिनाम्ना व्यवहारो भवत्येव । यदप्युक्तम्— 'तच्चोदकेषु मन्त्राख्या' ( जे० सू० २।३।३२ ), 'शेषे ब्राह्मणशब्द:' ( जै० सू० २।१।३३ ) इति पूर्वं वेदलक्षणमुक्तम्, द्वितीयेन सूत्रेण ब्राह्मणं लक्षितमिति ब्राह्मणस्य वेदभिन्नत्वमेव ' इति, तदपि सूत्रार्थाऽज्ञानमूलकमेव । 1 यतो हि पूर्वसूत्रेण मन्त्रलक्षणमुक्तं न वेदलक्षणम् । अत एव ' मन्त्राख्या ' इत्युक्तम्, न ' वेदाख्या' इति । यदपि च -' अथापि ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते' (नि० १।१५ ), ' अहिवत्तु खलु मन्त्रवर्णा ब्राह्मणवादाश्च' ( नि० २।१६ ) इत्यत्रापि ब्राह्मणभागस्य मन्त्रभिन्नत्वान्न वेदत्वम्' इति, तदपि प्रमत्तप्रलपितमेव, ब्राह्मणभागस्य मन्त्र- भिन्नत्वेऽपि वेदत्वानपायात् । अन्यथा ब्राह्मणभागभिन्नत्वेन मन्त्रभागस्यावेदत्वापत्तेः । अत एव 'शेषे' मन्त्रभागावशिष्टे भागे ब्राह्मणशब्द इति ब्राह्मणलक्षणोक्तिः । अत एव ब्राह्मणेन रूपसम्पन्नाः के मन्त्रा इत्युत्तरं न वेदा इति । तथैव अहिवत्तु खलु मन्त्रवर्णा इत्युक्तम्, न वेदवर्णा इति । सायणाचार्येण मन्त्रब्राह्मणरूपी द्वावेव वेदभागा इत्यङ्गीकारात् । मन्त्रलक्षणस्य पूर्वमभिहितत्वाद् अवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणमित्येतल्लक्षणम् । कश्चित्तु -' शेषे ब्राह्मणशब्द:' ( जै० सू० २1१1३३ ) इत्यत्र शेषशब्दस्य ' अथातः शेषलक्षणम्, शेषः परार्थ- त्वात्' ( जे० सू० ३| १ | १-२ ) इति सूत्रानुसारेण परार्थत्वमर्थः । तथा च ब्राह्मणभागो मन्त्रभागस्याङ्गमेव न वेदः' इति, तदपि तुच्छम् भिन्नाधिकरणत्वाद् विप्रकृष्टत्वाच्च । यथा 'शेषे यजुः शब्द:' ( जे ० सू० २ १ ३७ ) इत्यत्र शेषशब्दोऽ- वशेषार्थक एव तथैव प्रकृतेऽपि ज्ञेयम्, अन्यथा यजुषामपि तथात्वापत्तेः । अन्यथा 'ऋ ' का लक्षण, ऋग्वेदस्थ यजुओ में सम्भव न होने से उनमे ऋग्वेदत्व का अभाव प्रसक्त होगा । उसी तरह यजुर्वेदस्थ ऋचाओ में यजुर्लक्षण के न होने से उनमे यजुर्वेदत्वाभाव प्रसक्त होगा । और अथर्ववेद मे तो वैसा कोई लक्षण ही न होने से उसमें वेदत्वाभाव ही प्रसक्त हो जायगा । ऋग्वेदस्य यजुओं में यद्यपि ऋमन्त्रत्व नही है, तथापि ऋग्वेदत्व तो है ही । उसी प्रकार ब्राह्मणो मे ऋगादिमन्त्रत्व के अभाव में भी उनका ऋग्वेद आदि नाम से व्यवहार होता ही है । यह जो कहा है कि 'तच्चोदकेषु मन्त्राख्या' -( जै० सू० २।१।३२ ) 'शेषे ब्राह्मणशब्द:' ( जै० सू० २।१।३३ ) इस प्रकार पहले वेदलक्षण बताया, और द्वितीयसूत्र से ब्राह्मण का लक्षण बताया है, इस कारण ब्राह्मणभाग, वेद से भिन्न ही है । ' किन्तु यह कथन भी सूत्रार्थ का ज्ञान न होने से ही है । क्योकि पूर्वसूत्र से मन्त्र का लक्षण बताया गया है, वेद का नही । अतएव 'मन्त्राख्या' कहा है, ' वेदाख्या' नही कहा । निरुक्त का उद्धरण (नि० १।१५, २।१६) देकर, ब्राह्मणभाग, मन्त्र से भिन्न होने के कारण वह वेद नही है ।' यह जो कहा है, वह भी प्रमत्तप्रलाप के समान ही है । यद्यपि ब्राह्मणभाग, मन्त्र से भिन्न है तथापि उसका वेदत्व नष्ट नहीं हो पाता । अन्यथा मन्त्रभाग भी भिन्न होने के कारण उसका भी वेदत्व नष्ट होने लगेगा | अतएव 'शेषे ' का अर्थ 'मन्त्रभागावशिष्टे भागे ' यह अर्थ किया जाता है । उस अवशिष्ट भाग को ही ब्राह्मण शब्द से कहतेहैं ----- यह ब्राह्मण का लक्षण कहा गया है । सायणाचार्य ने मन्त्र-ब्राह्मण ये दो ही वेद के भाग माने है । किसी का यह कहना है कि ' शेषे ब्राह्मणशब्दः' - ( जै० सू० २| १ | ३३ ) यह 'शेष ' शब्द का ' अथातः शेषलक्षणम्' "शेषः परार्थत्वात्' ( जै० सू० ३।१११-२ ) सूत्र के अनुसार 'परार्थत्व' अर्थ है । तथाच ब्राह्मणभाग, मन्त्रभाग का अङ्ग ही है, 'वेद' नही है । ' किन्तु इस कथन में भी कोई सार नही है । क्योकि भिन्नाधिकरण और विप्रकृष्ट होने से उसमें कोई सार ही नही है । जैसे 'शेषे यजुः शब्द:' ( जै० सू० २२११३७ ) यहाँ 'शेष' का अर्थ अवशेष है, वैसे ही प्रकृत में भी समझना चाहिये । अन्यथा यजुओ को भी वैसा मानना होगा । 4

पृष्ठ 1012

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1012 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ १० यत्तु - ' बुद्धिपूर्वा कृतिर्वेदे' ( कणाद० ६।१।१ ) 'ब्राह्मणे संज्ञाकर्म सिद्धिलिङ्गम्' ( कणाद ० ६| १| २ ) इत्यत्र वेदब्राह्मणशब्दग्रहणाद् ब्राह्मणस्य वेदाद्भिन्नत्वं ज्ञायते ' इति, तदपि तुच्छम्, गोबलीवर्दन्यायेन विशेषविवक्षया पृथक् प्रयोगो- पपत्तेः । अन्यथा 'जुष्टार्पिते च छन्दसि' ( पा० सू० ६। १। २० ९ ), 'नित्यं मन्त्रे' ( पा० सू० ६। १।२१० ) इति भिन्नप्रयोगेण मन्त्रस्याप्यवेदत्वापत्तिः । यत्तु - 'निरुक्ते निपातप्रकरणेऽन्वध्यायमित्यस्योदाहरणेषु मन्त्रभागीयनिपाताना मुदाहरणाद् ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं नेष्ट निरुक्तकारस्य इति, तदपि यत्किञ्चित् यास्कदृष्ट्या अन्वध्यायमिति वेदनाम । अधीयते गुरुमुखादित्यध्यायो वेदः । अन्वध्यायं वेदे इत्यर्थः । वेदस्य द्वौ भागी मन्त्रभागो ब्राह्मणभागश्चेति । तथा च मन्त्रभागीयनिपातोदाहरणेनैव ब्राह्मणभागीयनिपातोदाहरणानि वेदितव्यानि । समुदायेषु प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि प्रवर्तन्त इति न्यायात् । यथा न्याय- दर्शने 'तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य: ' ( गो० सू० १ २ ५७ ) इति वेदैकदेशब्राह्मणभागीयाक्षेपपरिहारेणैव वेदाना- माक्षेपपरिहारोऽपि जातः । यथा महाभाष्ये पस्पशाह्निके— ' वेदे खल्वपि पयोव्रतों ब्राह्मणो यवागूव्रतो राजन्य इति केवल- ब्राह्मणभागीयोदाहरणेनैव वेदोदाहरण जातमेव, तथैव प्रकृतेपि ज्ञातव्यम् । यदि निरुक्तकारो निपातप्रकरणे वेदोदाहरणे, न ब्राह्मणभागमुदाहरेत्तदैव ब्राह्मणभागस्यावेदत्वशङ्का सम्भाव्यते । न चैवं तस्मान्न तथा, किन्तु —' अन्वध्यायम्' इत्युक्त्वा यास्केन येषा निपातानां यस्मिन्नर्थे मन्त्रभागस्योदाहरणं दत्तम् ते तस्मिन्नेवार्थे ब्राह्मणभागेऽपि लभ्यन्ते । यथा- ' अग्निरिव', ' इन्द्र इव', इत्युपमार्थे मन्त्रभागे सुलभास्तथैव ब्राह्मणभागेऽपि । यस्मिन्नर्थे ' नूनम्' इति निपातो मन्त्रभागे लभ्यते तस्मिन्नेवार्थे ब्राह्मणभागेऽपि । तत्रैव यास्केन ' शिशिरं जीवनायकम् ( नि० १।१० ) इत्यकम् इत्यनर्थकताया उदाहरणं दत्तम्, न चेदमुदाहरणं समाजिसम्मते पुस्तकचतुष्टयात्मके वेदे समुपलभ्यते । किन्तु कस्यचिल्लुप्तब्राह्मणस्येद- मुदाहरणम् । यद्यपि ' मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनायकम्' ( ऋ० सं ० १० १६। १ ) इति प्रतिपक्षिसम्मतमप्युदाहरणं दातुं शक्यते स्म, तथाप्यन्यशाखीयब्राह्मणोदाहरणदानेन सर्वाः शाखा मन्त्रब्राह्मणरूपा वेदा इति दर्शयितुमेवेदमुदाहरणं दत्तम् । एवमेव 'नेज्जिह्मायन्तो नरकं पतामः' ( नि० १११ ) इत्यत्र ' नेत्' इति निपातोदाहरणमपि भिन्नशाखीयब्राह्मण- मेवोक्तम् । तदपि समाजिसम्मते वेदे नोपलभ्यते । निरुक्तदृष्ट्या निगम आम्नाय समाम्नायादिशब्दा वेदवाचका एव । यह जो वैशेषिक सूत्रो ( ६।१-२ ) को उपस्थित कर उनमें ' वेद' और ' ब्राह्मण' दो शब्दों के देखने मात्र से ब्राह्मण को वेद से भिन्न कह दिया है, वह भी निःसार है । क्योंकि गोबलीवर्दन्याय से विशेष विवक्षा से पृथक् प्रयोग की उपपत्ति हो जाती है । अन्यथा 'जुष्टार्पिते च छन्दसि' ( पा ० सू ० ६।१।२० ९ ) 'नित्यं मन्त्रे' ( पा० सू० ६ १२| १| १० ) यहाँ पर भी भिन्न प्रयोग करने के कारण मन्त्र को भी अवेद कहना होगा । यह जो कहा गया है कि 'निरुक्तकार को ब्राह्मणभाग का वेदत्व इष्ट नही है ' यह कथन भी ठीक नही है । यास्क- दृष्टि में 'अन्वध्यायम्' शब्द, वेद की संज्ञा है । गुरुमुख से जो अध्ययन किया जाता है उसे ' अध्याय' कहते हैं, एवं च अन्वध्याय का अर्थ ' वेद' है । वेद के दो भाग होने से मन्त्रभागीय निवात के उदाहरण से ही ब्राह्मणभागीयनिपातोदाहरणों को समझ लेना चाहिये । समुदायबोधक शब्द, अवयवों के भी बोधक होते है । न्यायदर्शन में ब्राह्मणभागसे सम्बन्धित आक्षेप के परिहार से ही सम्पूर्ण वेद पर किये गये आक्षेप का परिहार अर्थात् सिद्ध हो जाता है । उसी तरह महाभाष्य के पस्पशाह्निक में भी ब्राह्मणभाग के उदाहरण से ही वेद का उदाहरण मान लिया गया है, उसी तरह प्रकृत मे भी समझना चाहिये । और उपर्युक्त शंका इस लिये भी नहीं की जा सकती कि यास्क ने मन्त्रभाग में से जिन निपातो के जिन अर्थों में उदाहरण दिये हैं, उन्ही अर्थों में ब्राह्मणभाग में भी वे उपलब्ध हो रहे हैं । यास्क ने ऐसे भी उदाहरण दिये है, जो समाजियो के सम्मत चार पुस्तक के वेद मे नही हैं । किन्तु वे उदाहरण किसी लुप्त ब्राह्मण के ही कहने होगे । निरुक्तकार प्रतिपक्षीसम्मत उदाहरण को भी दे सकते थे, तथापि उन्होंने अन्यशाखीय ब्राह्मण का उदाहरण देकर यह प्रदर्शित किया है कि समस्त शाखायें मन्त्र-ब्राह्मणरूप वेद हीं है । निरुक्त की दृष्टि में निगम, आम्नाय, समाम्नाय मादि शब्द वेद के 'वाचक ही हैं ।

पृष्ठ 1013

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1013 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ ११ कश्चित्तु -'समाम्नायः समाम्नातः' इत्यत्र निरुक्तकारो मन्त्रमेव समाम्नायपदेनाभिप्रैति । ' छन्दोभ्यः समा- हृत्य समाम्नाताः' इत्यत्रापि छन्दः पदेन मन्त्रा एव विवक्षिताः । ' अथो एतद् रोहात् प्रत्यवरोहश्चिकीर्षितः, आम्नायवचना-देतद्भवति ' अत्र ब्राह्मणे गोण्या वृत्त्या आम्नायशब्दः प्रयुक्तः, न मुख्यया वृत्त्या । एतादृशी आतिदेशिकवाच्यता ' सोऽयम-क्षरसमाम्नाय इति व्याकरणाद्यङ्गेष्वपि प्रवर्तते ' इति, तदपि निर्मूलमेव, ' समाम्नायः समाम्नातः ' इत्यत्र समाम्नायशब्दस्य निघण्टुविषयत्वविरोधात् । नहि निघण्टुगतानि सर्वाणि पदानि प्रतिपक्षिसम्मते वेदे लभ्यन्ते । समाजिनां मते क्षेपकरहिता अन्यूनानतिरिक्ताः सर्वेपि चत्वारो वेदाः शाकल्यादिपुस्तकच तुष्टयान्तर्गता एव । तस्मान्निघण्टुगतैः पदैरपि तत्रावश्यमुपलब्धै-र्भाव्यम् । न चोपलभ्यन्ते । तद्यथा -' वर्बुर' ( निघ० १।१२ ) जलवाचकं नैतद्वेदेषूपलभ्यते । यह: ( निघ० ११ १२ ) भविष्यद् इति जलवाचकौ । ' मल्मला भवन्' ( निघ ० १।१७ ) ज्वलनपर्यायः 1। 'करन्ती' ( निध० २1१ ) कर्मनामसु । एते शब्दाः समाजिसम्मते वेदे नोपलभ्यन्ते । अन्यत्रापि निघण्टुप्रोक्तेऽर्थे च न लभ्यन्ते । अतएव तत्र तत्र निघण्टुव्याख्यायां तद्द्व्या-ख्यात्रा देवयज्वनोक्तम् —' निगमोऽन्वेषणीयः' इति । तस्मात् ११३१ शाखासु विभक्ता मन्त्रब्राह्मणात्मका वेदाः । तेषु मुख्यया वृत्त्यैव वेदाम्नायनिगमादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते । अक्षरसमाम्नायशब्दोऽपि ' अ इ उ ण्' आदिमाहेश्वरसूत्राणा सम्बन्धे प्रयुक्तः, न व्याकरणाङ्गार्थे । चतुर्दशसूत्राणि माहेश्वराणि -' येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तम्' इति पाणिनिशिक्षानुसारेण नित्यत्वादाम्नायरूपाण्येव । अत एव अल्वेद इति प्रसिद्धम् । केचित्तु ' अथो एतद्ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते इत्युदितानुवादः स भवति' ( नि० १।१६ ) इति निरुक्त- रीत्या ब्राह्मणभागो वेदानुवादत्वाद् व्याख्यानमेव । यद्यपि मन्त्रब्राह्मणात्मको वेद:, तथापि ब्राह्मणस्य व्याख्यानरूपत्वान्मन्त्र एवादौ समाम्नातः ।' इति तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिकास्थितसायणवाक्येन 'ऋगादीन् मन्त्रानधीते । अधीत्य ब्राह्मणेभ्यो विधि च श्रुत्वा कर्माणि कुरुते । ( छा० उ० ७ १४। १ ) इति शाङ्करभाष्येण च ब्राह्मणभागो मन्त्रभागस्य व्याख्यानरूपो न किसी का जो यह कहना है कि 'समाम्नायः समाम्नात ' यहाँ पर निरुक्तकार को समाम्नाय पद से मन्त्र ही अभिप्रेत है । ' छन्दोभ्यः समाहृत्य समाम्नाताः' यहाँ भी छन्द पद से मन्त्र ही विवक्षित हैं । 'अथो एतद् रोहात् प्रत्यवरोहश्चिकीर्षित. आम्नाय- वचनादेतद्भवति' इस ब्राह्मण में गौणीवृत्ति से आम्नाय शब्द का प्रयोग किया गया है, मुख्यवृत्ति से नही । इस प्रकार की आतिदेशिक- वाच्यता ' सोऽयमक्षरसमाम्नाय: आदि व्याकरणादि अङ्गों में भी प्रवृत्त होती है । किन्तु यह कहना भी निर्मूल ही है । 'समाम्नाय: समाम्नातः ' के समाम्नाय शब्द को निघण्टुविषयक नही कह सकते । निघण्टुगत समस्तपदो की उपलब्धि, प्रतिपक्षिसम्मत वेद मे नही है और समाजियो के मत से तो क्षेपकरहित, अन्यूनानतिरिक्त समस्त चारों वेद, शाकल्यादि चार पुस्तकों के अन्तर्गत ही होगे । तस्मात् निघण्टुगत पद भी उसमे अवश्य प्राप्त होने चाहिये । किन्तु नही उपलब्ध हो रहे है । जैसे—' बर्बुर' ( निघ० १।१२ ) जल वाचक इनके वेदों में नही है । 'यह ' (निघ० १।१२ ) और ' भविष्यत्' ये दोनों जल वाचक हैं । ऐसे कितने ही नैघण्टुक शब्द इन समाजियो के वेद में नही मिलते हैं । अन्यत्र भी निघण्टु प्रोक्त अर्थ में नही हैं । इसीलिये जहाँ तहाँ उसके व्याख्याकार देवयज्वा ने निघण्टु की व्याख्या } में कहा है कि 'निगमोsन्वेषणीयः । तस्मात् ( ११३१ ) ग्यारह सौ इकत्तीस शाखाओ में मन्त्रब्राह्मणात्मक वेद विभक्त हैं । उनमें मुख्यवृत्ति से ही वेद, आम्नाय निगम आदि शब्दो के प्रयोग किये गये है । अक्षरसमाम्नाय शब्द का प्रयोग भी 'अ इ उ ण्' आदि महेश्वर सूत्रो के सम्बन्ध में है, न कि व्याकरण रूप अङ्ग के अर्थ में । १४ माहेश्वर सूत्र तो पाणिनि शिक्षा 'येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य ' के अनुसार नित्य और आम्नायरूप ही हैं । 1 कुछ लोगो का कहना है कि निघण्टु-निरुक्त, और तैत्तिरीय संहिताभाष्यभूमिका स्थित सायणभाष्य एव छान्दोग्य के 1 शांकरभाष्य के उल्लेखों से प्रतीत होता है कि मन्त्रभाग का व्याख्यानरूप ब्राह्मणभाग, मुख्य वेद नही है । किन्तु उनका यह कथन निःसार है । उन उल्लेखों का अभिप्राय ही वे नही समझ पाये । 'ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधोयन्ते' इससे मन्त्र के आनर्थक्य की आशंका की 11 जाती है । 'रूप' शब्द का अर्थ लिङ्ग है अर्थात् ब्राह्मण के द्वारा लिङ्गयुक्तों का विधान किया जाता है । प्रकट लिङ्ग शब्दो को भी t

पृष्ठ 1014

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1014 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात १ ९ १२ मुख्यो वेद: ' इति, तदपि यत्किश्चित् भावार्थानवबोधात् । ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते इत्यनेन मन्त्रानर्थक्य -माशङ्कयते । रूपं लिङ्गम् । ब्राह्मर्णेन लिङ्गयुक्ता विधीयन्ते । प्रकटलिङ्गा अपि सन्तस्तदविवक्षितं कृत्वा कर्मसु विधीयन्ते । यदि ह्यथं- वन्तः स्युस्तदा स्वेनैन लिङ्गेन स्वात्मानमेते कुतो न विनियोक्तुं समर्थाः स्युः । तथा सति ब्राह्मणेन न तेषां विधान स्यात् । विधानं तु दृश्यते ' उरु प्रथस्वेति' ( श० १| १ |६| ८ ) अत्र प्रथनलिङ्गो मन्त्रः प्रथनकर्मणि विहितः । तथा च ' उरु प्रथा उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम्' ( वा ० सं० १।१२ ) हे पुरोडाश, त्वं विस्तीर्णप्रथनः सन् विस्तारयात्मानम् । ते तव यज्ञ- पतिश्चायं यजमानः प्रजा- पशु-हिरण्यादिभिश्चोरुप्रथतां विस्तीर्यताम् । एवमेव प्रोहाणीति प्रोहति । (श० ) इति प्रोहणलिङ्गो मन्त्रः प्रोणकर्मणि विहितः । मन्त्रं विदधद् ब्राह्मणमर्थवत् । अनर्थकाश्च मन्त्राः । नार्थवन्तो दासवद् ब्राह्मणेन विधी- येरन् । विहिताश्च तस्मादनर्थका एते । ब्राह्मणस्यानर्थकत्वाभ्युपगमे देश-काल - कर्तृ -दक्षिणादि कर्माङ्गभूतं कुत उपलभ्येत? तथा च ब्राह्मणस्यानर्थक्येऽभ्युपगम्यमाने वेदेकदेशस्यात्यन्तमेवानर्थकत्वमभ्युपगतं स्यात् । मन्त्राणां तु वाच्यवाचकत्वेना- नर्थकानामपि विनियोगमात्रेणाप्यर्थवत्ता स्यादेव द्रव्यदेवतास्मारकत्वेन । ब्राह्मणेनापि द्रव्यदेवतास्मरणं यद्यपि सम्भवति, तथापि विनियोगसामर्थ्यान्मत्रैरेव द्रव्यदेवते स्मर्तव्ये इति नियमोऽदृष्टार्थकः । अर्थवन्तः शब्दसामान्यादेतद्वै यज्ञस्य समृद्धं ( ) यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुभिर्वाभिवदतीति च ब्राह्मणम् नि० १।१६ इत्यादिभिस्तत्समाधानमुक्तम् । यथा लोके स्वरसंस्कारयुतो गोशब्दोऽर्थवान् तथा वेदेऽपि । य एव लोके गोशब्दः स एव वेदेऽपीति । असति च विशेषहेतो मन्त्रा अपि शब्दसामान्यादर्थवन्त एव । प्रयोगानियमस्तु लोकेऽपि पितापुत्रौ इत्यादिषु भवत्येव । किञ्च 'एतद्वै यज्ञस्य समृद्ध यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्भिर्वाभिवदतीति, ( गो ० ब्रा०२/ २२६, २/४/२ ) इति ब्राह्मणमृग्यजुभिरभ्युदित कर्म समृद्धं वदति । 1 तथा च शब्दसामान्याद्ब्राह्मणप्रामाण्याच्च सार्थका एव मन्त्राः । कथमनर्थकाः सन्तो मन्त्राः कर्माभिवदेयुः । कथं चानभि- वदन्तः कर्म समर्धयेयुः? अर्थवत्त्वं चाभ्युपगतं ब्राह्मणभागस्य पूर्वपक्षिणा । अथापि ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते इत्यत्र 'इहैव स्तं मा वियोष्टं विश्वमायुर्व्यश्नुतम्' इत्यादी समृद्धरूपत्वमुक्तम् । यदुक्तम्- 'ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते' इति, तत्रोच्यते - कस्यचनांशस्य तथात्वेऽपि सर्वस्य ब्राह्मणस्याs तथात्वात् । तदुक्तं दुर्गाचार्येण-' उदितानुवादः स भवति, नासमर्था आत्मानमेते स्वेन रूपेण विधातुमित्यतो ब्राह्मणेन अविवक्षित मानकर कर्मों में उनका विधान किया जाता है । यदि ये अर्थवान् होते तो अपने ही लिङ्ग से अपने को विनियुक्त करने मे क्यों नहीं समर्थ होते? यदि समर्थ होते तो ब्राह्मण के द्वारा उनका विधान न हुआ होता । किन्तु विधान हुआ तो दिखाई देता है । मन्त्र का विधान करने वाला ब्राह्मण सार्थक है, और मन्त्र अनर्थक है । यदि ब्राह्मण को अनर्थक कहा जाय तो देश, काल, कर्ता, दक्षिणा आदि जो कर्माङ्ग है, उनकी उपलब्धि कैसे हो सकेगी? और मन्त्र वाच्यवाचक होने के कारण यद्यपि अनर्थक प्रतीत हो रहे हैं तथापि उनके एक मात्र विनियोग होने से भी उनमें द्रव्य -देवतास्मारकत्व आता है, उस कारण उनकी सार्थकता भी हो जाती हैं । ब्राह्मण से भी द्रव्य देवता का स्मरण यद्यपि हो सकता है तथापि विनियोग के बल पर 'मन्त्रों से ही द्रव्य-देवता का स्मरण करना चाहिये' इस प्रकार का नियम बन जाता है, जिसका अदृष्ट फल माना जाता है । जैसे लोक व्यवहार में स्वर- संस्कारयुक्त 'गो' शब्द अर्थवान् है, वैसे ही वेद में भी उसे वैसे ही समझा जाता है । जो लोक में 'गो' शब्द है, वही वेद में भी है । किसी विशेष हेतु के न रहने पर मन्त्रों को भी शब्द सादृश्य के बल पर अर्थवान् मान ही लिया जाता है । प्रयोग का अनियम तो लोक में पिता-पुत्र आदि स्थलों पर हुआ ही करता है । किञ्च गोपथब्राह्मण ने ऋग्यजु के द्वारा अभ्युदित कर्म को समृद्ध कहा है । तथा शब्द-सादृश्य और ब्राह्मणप्रामाण्य से मन्त्रों को सार्थक ही समझना चाहिये । यदि मन्त्रों को अनर्थक कहा जाय तो वे कर्मों को कैसे बता सकेंगे? और जब वे कर्मों को 2 नही बता सकेंगे तो लोग उन कर्मों का अनुष्ठान भी कैसे कर सकेंगे? इस रीति से यह स्पष्ट होता है कि पूर्वपक्षी ने ब्राह्मण भाग की अर्थवत्ता को मान लिया है । "यह जो कहा है कि 'ब्राह्मणेन रूपसम्पन्नाविधीयन्ते । उस पर समाधान यह है कि कोई अंश वैसा होने पर भी समस्त A

पृष्ठ 1015

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1015 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ १३ विधीयन्ते । किन्तहि आत्मनियोगाश्रयमुक्तमेव सन्त मन्त्रेणार्थं ब्राह्मणमनुवक्ति विस्तरेण प्रकृत्यर्थं सन्तुष्टूषया । नह्यनुक्तं स्तोतुं शक्यते । तस्मादर्थभूतं ब्राह्मणं मन्त्रार्थमनूद्य संस्तौति । नैतावता सर्वं ब्राह्मणवचनमनुवादमात्रमेव । नियामकश्च विधिर्भवति । यतोऽनेके समानलिङ्गाः प्रकरणे मन्त्रा भवन्ति । ते ह्यहंपूर्विकया एकं प्रयोगं प्रति खले कपोतवत्सन्निपतन्ति । तेषां समुच्चये विकल्पे च प्राप्तेऽभिमत एको नियमार्थं ब्राह्मणेन विधीयते । यदुक्तम्- 'रूपसम्पन्नविधानान्मन्त्रानर्थक्यं मन्त्रार्थवत्वे वा ब्राह्मणानर्थक्यमिति, तदप्ययुक्तम्, पूर्वोक्तरीत्योभयोरपि सार्थक्यात् । कर्म तदङ्गभूतदेशकालकर्तृदक्षिणादि- विधानाच्च ब्राह्मणानामर्थवत्त्व युक्तमेव । अत एव विधिबलादैन्द्रो ऋग् गार्हपत्योपस्थाने विनियुज्यते - 'ऐन्द्रया गार्हपत्य- मुपतिष्ठते ' ( मैत्रायणी स० ३। २। ४ ) इति श्रुतेः । तस्माल्लिङ्गानुगुणविधायकब्राह्मणवचनमेवोदितानुवाद इति न सर्वविधी - नामनुवादकत्वम्, 'विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति' इत्यादिविरोधात् । कचिन्मन्त्रव्याख्यानं तु मन्त्राणा विधानवद् विधानानुगुण मन्त्रसंस्कारकरणमेव । व्याख्यानापेक्षया व्याख्येयस्य पूर्वभावित्वमपि न तयोः पृथक्कालत्वं साधयति, मन्त्रेष्वपि व्याख्यानव्याख्येयभावदर्शनात् । शब्दान्तरेण तदर्थकथनमेव व्याख्यानम्, तच्च भिन्नशाखीयपुरुषसूक्तेषु स्पष्टमेव । अथोत्तराभूयसे निर्वचनायेति निरुक्तोश्च । अत एव केषाञ्चिन्मन्त्रखण्डाना पदाना वा व्याख्यानेऽपि न ब्राह्मणाना मन्त्र- व्याख्यानमात्रत्वम्, कर्मतदङ्गतत्फलादिविधानस्यैव प्राधान्येन तत्र दर्शनात् । अत एव परिबृहकत्व पूरकत्वं च तत्र स्पष्टं दृश्यते । शाङ्करभाष्यं तु न त्वदर्थंसाधकं तस्य भावानवबोधात् । ऋगादीनघतेऽधीत्य च तदर्थमिति पूर्वेणान्वयात् । ब्राह्मणेभ्यो विधि च श्रुत्वा कर्माणि कुरुते, मन्त्रेषु विध्यदर्शनात् । यत्तु युधिष्ठिरेणोक्तम् — 'ब्राह्मणेषु वेदत्वमापस्तम्बादिपरिभाषितमेव न मुख्यमिति, तदपि खण्डितमेव, अनादि- सिद्धस्यैव तैरनूदितत्वात् । अत एव मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञास्तीत्युक्तम्, न वेदसंज्ञा भवेदित्युक्तम् । अत एव 'मन्त्रब्राह्मणयो- वेदनामधेयम्' इत्युक्तम् । नाम तु प्रसिद्धमेव भवति । तच्च यथा मन्त्रभागस्य तथैव ब्राह्मणभागस्यापि । यदि मन्त्राणां वेदसंज्ञासीद् ब्राह्मणानां वेदसंज्ञा नासीत्, ब्राह्मणाना नवीनैव वेदसंज्ञा विहिता स्यात् तदा तत्र विधायकसूत्रे मन्त्रब्राह्मणयो- ब्राह्मण को वैसा मान लेना उचित नही है । दुर्गाचार्य ने इस विषय को सविस्तर और स्पष्ट कर दिया है । यह जो कहा है कि रूप- सम्पन्न का विधान करने से मन्त्रों की अनर्थकता और मन्त्रों को अर्थवान् मानने पर ब्राह्मण की अनर्थकता होती है । किन्तु वह भी ठीक नही क्योकि पूर्वोक्त रीति से दोनों की सार्थकता हो जाती है । कर्मागभूत दक्षिणादि का विधान करने से ब्राह्मणों की अर्थवत्ता उचित ही है | अतएव विधि के बल पर ही ऐन्द्री ऋक् का विनियोग गार्हपत्योपस्थान में किया जाता है । अतः लिङ्गानुगुणविधायक ब्राह्मणवाक्य को ही उदितानुवाद कहते हैं । एवंच समस्त विधिवाक्यों को अनुवादक कहना उचित नही है । जहा कही मन्त्र का व्याख्यान पाया जाता है, वह मन्त्रों के विधान की तरह विधान के अनुगुण मन्त्रसंस्कार रूप ही है व्याख्यान की अपेक्षा व्याख्येय पूर्व भावी रहने पर भी उन दोनों की पृथनकालिकता उससे सिद्ध नही होती, क्योकि मन्त्रो मे भी व्याख्यान -व्याख्येयभाव दिखाई देता है । शब्दान्तर से उसी अर्थ को कहना ही तो व्याख्यान है । ऐसा व्याख्यान भिन्नशालीय पुरुषसूक्तों में स्पष्ट ही हैं । ' अथोत्तरा भूयसे निर्वचनाय' के द्वारा निरु-क्त ने भी वही कहा है अतः कतिपय मन्त्रखण्डो या पदों की व्याख्या करने मात्र से ब्राह्मण को केवल मन्त्रव्याख्यान मात्र समझना अनुचित है । ब्राह्मण में कर्मतदङ्गतत्फल आदि का ही विधान प्रधानतया किया गया है । इसी कारण उसमे परिवृंहकत्व और पूरकत्व स्पष्ट दिखाई देता है । शाङ्करभाष्य से भी तुम्हारे मत का समर्थन नही हो पा रहा है, शांकरभाष्य के व्यभिप्राय को तुमने समझा नही है । युधिष्ठिर ने जो कहा है कि 'आपस्तम्बादि के द्वारा परिभाषित हुआ वेदत्ब ही ब्राह्मणों में हैं, मुख्य वेदत्व नही है उसका भी खण्डन हो जाता है, क्योकि अनादि सिद्ध अर्थ का ही उनके द्वारा अनुवाद किया जाता है । अतएव 'मन्त्र-ब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञाऽस्ति' यह कहा गया है, ' वेदसंज्ञा भवेत्' नही कहा । ' मन्त्र-ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् कहा गया है । नाम तो प्रसिद्ध ही होता है । वह नाम जैसे मंत्र भाग का वैसे ही • ब्राह्मण का भी है । यदि मन्त्रों की वेद सज्ञा थी, ब्राह्मणो की वेदसज्ञा नहीं थी, ब्राह्मणों की नवीन ही वेद संज्ञा यदि विहित होती तो विधायकसूत्र मंत्र ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' में 'मन्त्र' ग्रहण किसक्रिये किया? दोनो का सहनिर्देश करने से तो २४०

पृष्ठ 1016

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1016 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ १४ र्वेदनामधेयमिति मन्त्रग्ग्रहण किमर्थं कृतम्? उभयोः सहनिर्देशेन तु एक योगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिरिति परमप्रसिद्धेन न्यायेन पूर्वत एव वेदत्वे उभयोरपि वेदत्वमभावे उभयोरपि वेदत्वाभाव एव प्रसक्तः स्यात् । किञ्च, मन्त्रब्राह्मणयोरिति इतरेतरयोगद्वन्द्व एव समाजिना पक्षं खण्डयति, परस्परनिरपेक्षत्वाभावें द्वन्द्वा-,, ' ( ) नुपपत्तेः । सत्याषाढसूत्रे तु यज्ञ व्याख्यास्यामः स त्रिभिर्वेदैविधीयते मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् स० श्री० सू० १।१ । अत्र त्रिभिर्वेदैर्यज्ञस्य विधानं मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोर्वेदनाम चोक्तम् । यदि कृष्णयजुभिन्नेषु वेदेषु ब्राह्मणाना मिश्रण नासीत्, तदा श्रौतसूत्रकारैस्त्रयाणां वेदानामनुसारेण मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदत्व किमर्थमुक्तम्? तेन स्पष्टं विज्ञायते यन्न केवलं कृष्ण- यजुर्वेद एव, किन्तु चतुर्ष्वपि वेदेषु मन्त्रा ब्राह्मणानि च सन्ति । तथाच मन्त्रब्राह्मणसमुदायस्यैव वेदसंज्ञास्तीति । अत एव कृष्णयजुर्वेद एवेयं संज्ञेत्युक्तिरपार्थैव । किञ्च यदि मन्त्रभागस्य वेदत्वमुपेयते तदा कृष्णयजुर्वेदीयमन्त्रभागस्य कुतो न ? वेदत्वमङ्गीक्रियते वस्तुतस्तु कृष्णयजुर्वेदस्य वेदत्वापलापायेवायं दुष्प्रयासः । शुक्लयजुर्वेदस्य वेदत्व प्रथमत एव प्रसिद्धमासीत् कृष्णयजुर्वेदब्राह्मण मिश्रणाद् वेदत्वमप्रसिद्धमिति तत्र वेदत्वसाधनायेदं मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञाविधायकं सूत्रमिति कथनं तु सर्वथाप्ययथार्थमेव । ऐतिहासिकानां दृष्ट्या शुक्लयजुर्वेदस्य पश्चाद्भावित्वेन कृष्णयजुर्वेदस्यैव पूर्वं प्रसिद्धत्वोपपत्तेः । अत्र शतपथोक्तो याज्ञवल्क्येतिहासः प्रमाणम् । भागवतवायुपुराणादिभिश्च तदेव सिद्धयतीत्युक्तत्वात् । अत एव याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानीत्यत्र प्रत्ययवारणार्थं ' पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मण कल्पेषु' ( पा० सू० ४| ३ | १०५ ) इत्यत्र पुराणग्रहणसार्थक्यमुक्तम् । प्रतिपक्षिभिः कृष्णयजुर्वेदस्य यज्ञादिकर्मकाण्डेन विशिष्टः सम्बन्धो मन्यते । तत एव यज्ञप्रधानमीमांसाशास्त्रेऽपि जैमिनिना समानतन्त्रत्वात् कृष्णयजुर्वेदिनां पारिभाषिकी मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञा स्वीकृतेत्यप्युच्यते । तस्मान्नैतत् सम्भवति यत्पूर्वतनस्य कृष्णयजुर्वेदस्य वेदत्वं प्रसिद्धं नासीत्, पश्चाद्भाविनः शुक्लयजुर्वेदस्य वेदत्वं स्वतः प्रसिद्धं स्यात् । किञ्च प्रतिपक्षिदृष्ट्या 'एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्ति सह वा निवृत्ति: इस नियम के अनुसार पहले से ही वेदत्व के रहने के कारण दोनों को ही वेदत्व होगा और यदि उसका अभाव होगा तो दोनों में ही वेदत्वाभाव भी प्रसक्त होगा । किञ्च ' मन्त्रब्राह्मणयो: इस इतरेतरयोगद्वन्द्व समास से ही समाजियो का पक्ष खण्डित हो जाता है, क्योंकि दोनो को परस्पर निरपेक्ष न मानने पर तो द्वन्द्व की उपपत्ति ही नही हो सकेगी । सत्याषाढ सूत्रकार तो तीनों वेदो से यज्ञ का विधान और मन्त्र-द्राह्मण दोनो की वेद संज्ञा बताते है । यदि कृष्णयजुभिन्न वेदो में बाह्मणों का मिश्रण नही था तो श्रौतसूत्रकार तीनों वेदो के अनुसार मन्त्र- ब्राह्मण दोनों का वेदत्व क्यो बताते? उससे स्पष्ट ज्ञात होता है कि केवल कृष्णयजुर्वेद में ही नही किन्तु चारो वेदो में मन्त्र और बाह्मण हैं । तथाच मन्त्र-ब्राह्मण समुदाय की ही वेद सज्ञा है । अतएव 'कृष्णयजुर्वेद की ही यह संज्ञा है, यह कहना भी व्यर्थ है । किञ्च यदि मन्त्र भाग का वेदत्व आप मानते हैं तो कृष्णयजुर्वेदीय मन्त्रभाग को वेद क्यो नही मानते? वस्तुतस्तु कृष्णयजुर्वेद के वेदत्व का अपलाप करने के लिये ही समाजियो का यह दुष्प्रयास है। 'शुक्लयजुर्वेद तो पहले से ही वेद नाम से प्रसिद्ध था, किन्तु कृष्णयजुर्वेद में बाह्मण का मिश्रण रहने से उसे ' वेद' नाम से नही कहा जाता था । अतः उसे वेद के नाम से कहा जाय, एतदर्थं वेदसंज्ञाविधायक सूत्र ' मन्त्रबाह्मण- योर्वेदनामधेयम्' किया गया है, किन्तु यह कथन तो सर्वथैव अयथार्थ है । ऐतिहासिकों की दृष्टि से शुक्लयजुर्वेद का पश्चाद्भावित्व होने के कारण कृष्णयजुर्वेद की ही पूर्वप्रसिद्धि कही जा सकती है । इसमें शतपथ के द्वारा प्रतिपादित याज्ञवल्क्य का इतिहास ही प्रमाण है । भागवत, वायुपुराण आदि से भी वह सिद्ध होता है । अतएव याज्ञवल्क्यानि बाह्मणानि ' यहा पर प्रत्ययवारणार्थ ' पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु (पा० सू० ४।३।१०५) में पुराणग्रहण की सार्थकता बताई है । प्रतिपक्षी समाजियों का कहना है कि कृष्णयजु का यज्ञादिकर्मकाण्ड के 'साथ विशिष्ट सम्बन्ध रहने से ही यज्ञप्रधान मीमांसाशास्त्र में भी जैमिनि ने समान तन्त्र होने से मन्त्र-बाह्मण के लिये कृष्णयजुर्वेदियों के द्वारा दी गई पारिभाषिक 'वेद' संज्ञा का स्वीकार कर लिया है । तस्मात् यह सम्भव ही नहीं होता कि पूर्वतन कृष्णयजुर्वेद का नेदत्व प्रसिद्ध नहीं था, और पश्चाद्भावी शुक्लयजुर्वेद का वेदत्व स्वतः प्रसिद्ध हो जाय । किञ्च प्रतिपक्षी की दृष्टि से भी कृष्णयजु में मन्त्र माग

पृष्ठ 1017

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1017 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात १९ १५ कृष्णयजुर्वेदेऽपि मन्त्रभाग आसीत् । तस्य च वेदत्वं प्रसिद्धमासोत् तन्मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमित्यत्र मन्त्रग्रहणस्य किं प्रयोजनम्? इत्यस्योत्तर न किमपि वक्तु शक्यते ॥ वस्तुतस्तु शुक्लयजुर्वेदापेक्षया कृष्णयजुर्वेदस्यातिप्राचीनत्वेन तत्र च मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदत्वस्य प्रसिद्धत्वेन पश्चाद्- भाविभिः शुक्लयजुर्वेदीय कल्पसूत्रकारे पूर्वसिद्धस्य साधनाय यत्नो न कृत इति तद्रीत्योत्तरम् । दयानन्दरीत्या तु कात्यायनेन मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमित्युक्तमेव सूत्रम् । तेनापि युधिष्ठिरोक्तिर्मिथ्यैव । शुक्लयजुर्वेदे ब्राह्मणमिश्रणं नास्तीत्यपि मिथ्यैव, उव्वटमहीघरादिभिस्तत्रापि ब्राह्मणमिश्रणाभ्युपगमात् । सहितान्तर्गतत्वाद् यजुर्धर्मेणाधीयमानत्वाच्च तत्र यजुर्मन्त्रत्वव्यव-हार इत्यादिना पूर्वमेतत्प्रत्याख्यानात् । 'अग्नये समिद्धमानायानुब्रूहि' इति कृष्णयजुर्वेदीय मैत्रायणीसहिता ( ११४/४५ ) स्थित- ब्राह्मणभागस्य निरुककारेण मन्त्रानर्थक्यविचारे मन्त्रत्वेनोपस्थापितत्वात् । न च ब्राह्मणस्य यजुरादिकथनेऽपि सिद्धान्तहानिः । तत एव शतपथस्य ब्राह्मणत्वेऽपि यजूंषीति व्यपदेशः । 'अङ्गादङ्गात्सम्भवसि' इत्यस्य शतपथब्राह्मणत्वेऽपि यास्केन ऋक्त्वेनोद्धरणं कृतम् । प्रतिपक्षिरीत्या सामवेदेऽथर्व- वेदे च ब्राह्मणमिश्रणं नास्ति, किन्तु तयोर्ब्राह्मणानि ततः पृथगेव सन्ति । यद्येवं तहि अथर्ववेदीयसूत्रकारैः किमर्थमाम्नाये ब्राह्म- णाना सन्निवेशः कृतः । स्पष्टतया च 'आम्नायः पुनर्मन्त्राश्च ब्राह्मणानि च' (कौशिक गृह्यसूत्रे १ | ३ ) इति मन्त्राणां ब्राह्मणानां चाम्नायत्वमुक्तम् । सत्याषाढ़श्रौतसूत्रकारैस्तु त्रिभिर्वेदैर्यज्ञनिष्पत्तिरुक्ता । तद्रीत्या त्रयाणामपि वेदानां मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनाम- धेयमित्येव लक्षणमुक्तम् । न च त्वया स्वदीयैर्वा ऋक्सामाथर्वसु ब्राह्मणमिश्रणमभ्युपेयत इति त्वद्रीत्या कथं तेषां तादृशल- क्षणं स्यात् । नहि यास्कपाणिनिपतञ्जलिप्रभृतयोऽपि कृष्णयजुर्वेदिन ' । तैश्च सर्वैरपि मन्त्रब्राह्मणयोः समानमेव वेदत्वमुक्तम् । यत्तु परिभाषोदाहरणे ' अदेङ्गुणः' ( पा० सू० १ १ २ ) इति सूत्रमुपन्यस्तम्, तदप्यज्ञानविजृम्भितम्, तस्य संज्ञा- सूत्रत्वेन परिभाषासूत्रत्वाभावात् । तथात्वे च ' मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्, इत्यापस्तम्बसूत्रस्य कथं परिभाषात्वम्? यद्येताः संज्ञा लोकाऽप्रसिद्धत्वाद्रचिता इत्युच्येत, तर्हि पाणिनिप्रोक्ताः परः सन्निकर्षः संहिता' ( पा० सू० ११४| १०९), 'सुप्तिङन्तं तो था ही और उसका वेदत्व भी प्रसिद्ध था । तब ' मन्त्र ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' में मन्त्र ग्रहण की आवश्यकता क्यों हुई? इसका उत्तर समाजी कुछ भी नही दे सकेंगे । एवं च वास्तविक रीति से तथा दयानन्द की रीति से भी युधिष्ठिर का कथन सर्वथैव मिथ्या सिद्ध होता है । 'शुक्लयजु में बाह्मण का मिश्रण नही है । यह कथन भी मिथ्या है । उव्वट-महीधर आदि ने उसमे भी बाह्मण का मिश्रण माना है । संहिता के अन्तर्गत रहने से और मजुर्धर्म से उसका अध्ययन होने से उसमे यजुर्मन्त्रत्व का व्यवहार किया जाता है । कृष्णयजु संहिता में स्थित ब्राह्मण को निरुक्तकार ने मन्त्र शब्द से कहा है । ब्राह्मण को यजु कहने में कोई सिद्धान्त हानि नही होती है, इसी कारण शतपथ ब्राह्मण को यजुशब्द से भी कहा जाता है । ' अंगादङ्गात्संभवसि ' यह शतपथ ब्राह्मण है, तथापि यास्क ने इसे ऋक् शब्द से कहा है । प्रतिपक्षी की रीति से सामवेद और अनेद में ब्राह्मण का मिश्रण नहीं है, किन्तु उन दोनों के ब्राह्मण पृथक् ही हैं । यदि ऐसी बात है तो अथर्ववेदीयसूत्रकारों ने आम्नाय में ब्राह्मणो का सन्निवेश क्यों किया? मन्त्र और ब्राह्मण दोनों के लिये आम्नाय शब्द का स्पष्ट प्रयोग किया है । तीनों गेदों से यज्ञ की निष्पत्ति सत्याषाढश्रौतसूत्रकार ने बताई है । उन्होंने तीनों वेदो का ' मन्त्रब्राह्मणयोर्भेदनामधेयम्' यही लक्षण किया है । किन्तु दयानन्द और उनके अनुयायियों ने ऋक्सामाथ में ब्राह्मण का मिश्रण होना नही माना है, तो उनके मत मे तीनो वेदों का एक अनुगत लक्षण कैसे हो पायगा? यास्क, पाणिनि, पतञ्जलि आदि कोई कृष्णयजुर्वेदी नही थे । किन्तु उन्होने मन्त्र और ब्राह्मण को समानरूप से 'वेद माना है । परिभाषा के उदाहरण के रूप में 'अदेङ् गुणः' सूत्र को प्रस्तुत किया है, ऐसा करना व्याकरण के अज्ञान को स्पष्ट कर रहा 1 है । ' अदेगुणः' सूत्र तो संज्ञासूत्र है, परिभाषासूत्र नहीं है । तब 'मन्त्रब्राह्मणयो:' इस आपस्तम्बसूत्र को परिभाषा कैसे कहते है? यदि इन संज्ञानों को लोक प्रसिद्ध होने से रचित कहा जाय तो पाणिनिप्रोक्त संहिता, पद आदि संज्ञानों को भी वैसा क्यों न माना जाय? 1

पृष्ठ 1018

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1018 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ १६ वेदार्थपारिजातः पदम्' ( पा ० सू० १ |४| १४) इति संहितापदादिसंज्ञास्वपि तथात्वं किन्न स्यात्? नहि संहिता-पदादिसंज्ञा लोकप्रसिद्धाः । तस्मादत्र संज्ञाबोधनमेव संज्ञाविधानम् । अप्रसिद्धसंज्ञाविधानमेवेत्याग्रहे मन्त्राणामपि वेदसंज्ञाया अप्रसिद्धत्वापत्तेः । न चेष्यते युष्माभिस्तथा । यदि मन्त्राणां सा लोकप्रसिद्धा तर्हि ब्राह्माणानामपि तथैव मन्तव्या, विनिगमनाविरहात् । किञ्च यद्येषा संज्ञा कृष्णयजुर्वेदीयानामेव तर्हि कात्यायनेन प्रतिज्ञापरिशिष्टे कथं तादृशी संज्ञा बोधिता? तादृशसूत्रस्य प्रक्षिप्तत्वकथन- मन्यद्वा किञ्चित्कथनं समाजिमत दोब ल्यमेव सूचयति । यथा पाश्चात्त्या युक्ति विनैव ॠग्वेदसंहितायाः प्रथमदशममण्डलयोः प्रक्षिप्तत्वं प्रलपन्ति 1 तद्वदेव त्वदुक्तिरपि । कात्यायनश्रौतसूत्रे तादृशसूत्राभावेऽपि न क्षतिः सर्वशास्त्रेषु मन्त्रब्राह्मणयो- वेदव्यवहारत्वप्रसिद्धेः । समानतन्त्रत्वे कृष्णयजुर्वेदीयसूत्रेभ्योऽपि तद्ग्रहणाङ्गीकारसम्भवाच्च । यद्यपि त्वया तु समानतन्त्र- स्वाज्जैमिनिनापि मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञा तत एव गृहीतेत्युच्यते, तर्हि कात्यायनेन कुतो ना सा कृष्णयजुर्वेदीयात्सूत्रात् स्वीकृता । वस्तुतस्तु जैमिनिव्यास-पाणिनिपतञ्जलिप्रभृतीना शास्त्राणि तु न श्रौतसूत्रेण समानतन्त्राणि । यत्तु ' कैश्चिन्मन्त्राणामेव वेदत्वमिष्यते ' इति हरदत्तधूर्तस्वामिवचनेन मन्त्राणामेव वेदत्वमिति पक्षसमर्थनं तदपि तुच्छमेव कौत्सादिभिर्ब्राह्माणानामेव वेदत्वोपगमनेन तुल्यत्वात् । तादृश मतमेकदेश्येव न सार्वदेशिकमिति तूभयत्र समानमेव, वादिप्रतिवादिसम्मतैर्व्यास-जैमिनिपाणिनिपतञ्जलिगोतम कणाद वात्स्यायनादिभिर्मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरपि वेद- त्वाभ्युपगमान्मुख्यमेतयोर्वेदत्वम् । यत्तु - ' यत् स्वयं वेदप्रतीकं दत्त्वा तस्य व्याख्यानं करोति कथं तस्य वेदत्वम्' इति, तदप्यज्ञानविजृम्भितम्, दत्तोत्तरत्वात् । मन्त्रान्तरेर्मन्त्राणां व्याख्यानस्य दर्शितत्वाच्च । किञ्च, मन्त्रस्य व्याख्यानमिति वक्तव्यम् न वेदस्येति, ब्राह्म णस्यापि वेदत्वाविशेषात् । यदि प्रतीकोद्धरणाद् ब्राह्मणभागस्यावेदत्वं स्यात्तदा 'न तस्य प्रतिमा अस्ति' ( वा० सं० ३२| ३ ) संहिता, पद आदि संज्ञाएँ लोक प्रसिद्ध नहीं है । अतः यहाँ पर संज्ञा बोधन को ही संज्ञाविधान समझना चाहिये । अप्रसिद्ध संज्ञाओं का ही विधान है, ऐसा यदि आग्रह हो तो मन्त्रो की वेद सज्ञा को भी अप्रसिद्ध कहना होगा । किन्तु वैसा कहना तुम्हे इष्ट न होगा । यदि मन्त्रों की वेद संज्ञा को प्रसिद्ध कहो तो ब्राह्मणों की वेद सज्ञा को भी प्रसिद्ध कहना होगा, क्योकि वैसा न कहने में कोई युक्ति नही है । यदि इस संज्ञा को केवल कृष्ण यजुर्वेदियों की ही कहो तो कात्यायन ने प्रतिज्ञापरिशिष्ट में उस संज्ञा को कैसे बताया? उस सूत्र को प्रक्षिप्त या ओर कुछ कह देना समाजियो की दुर्बलता को ही सूचित करता है । जैसे पाश्चात्य लोग बिना युक्ति के ही ऋग्वेद संहिता के प्रथम दशम मण्डल की प्रक्षिप्तता का प्रलाप करते है वैसे ही तुम्हारा भी कथन होगा । श्रौतसूत्र मे उस सूत्र के न होने पर भी कोई क्षति नही होगी । क्योकि समस्त शास्त्रों में मन्त्रब्राह्मण के लिये वेद शब्द से व्यवहार होता हैं । समाजियों के कथनानुसार समानतन्त्र होने से कृष्णयजुर्वेदीय सूत्रों से भी उसका ग्रहण और स्वीकार कर लेना सम्भव है । यह जो समाजियों का कहना है कि समान तन्त्र होने से जैमिनि ने भी मन्त्र ब्राह्मण के लिये वेद संज्ञा वही से ली है, तो हम पूछते हैं कि कात्यायन ने कृष्णयजुर्वेदीयसूत्र से उसे क्यों नही लिया? वस्तुत: जैमिनि, व्यास, पाणिनिः पतञ्जलि प्रभृतियो के शास्त्र तो श्रौतसूत्र के समानतन्त्र नही है | यह जो कहा गया है कि 'कैश्चिन्मन्त्राणामेव वेदत्वमिष्यते' इस हरदत्त, धूर्तस्वामि के वचन से मन्त्रों के ही वेदत्वपक्ष का समर्थन होता है । किन्तु यह कथन भो सारहीन है । क्योकि कौत्स आदि ने ब्राह्मण को ही वेद कहा है । अतः दोनों तुल्य हैं । किन्तु इस प्रकार का मत एकदेशी ही है, सार्वदेशिक नही । अतः वादि-प्रतिवादिसम्मत व्यास, जैमिनि, पाणिनिपक्ष, पतञ्जलि, गोतम, कणाद, वात्स्यायन आदि महर्षियों ने मन्त्र ब्राह्मण दोनो मे हो वेदत्व माना है, एवंच दोनो में वेदत्व मुख्यरूप,है गोण नहीं । से ही यह जो कहना है कि 'स्वयं प्रतीक देकर वह ( वेद ) उसका व्याख्यान करता है, अतः उसे वेद कैसे कहा जाय? किन्तु यह कथन, अज्ञान से ही ओत प्रोत है । इसका उत्तर दे चुके हैं । एक मन्त्र के द्वारा भी दूसरे मन्त्र का व्याख्यान किया गया है, यह प्रदर्शित कर चुके हैं । किञ्च 'मन्त्र' का व्याख्यान ऐसा करना चाहिये, ' वेद का व्याख्यान' नही, क्योंकि ब्राह्मण में भी वेदत्व समानरूप से है यदि प्रतीक का उद्धरण देने मात्र से ब्राह्मणभाग का अवेदत्व कहें तो 'न तस्य प्रतिमा अस्ति' ( वा० सं० ३२/३ ) इसमन्त्र में भी

पृष्ठ 1019

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1019 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ १७ इति मन्त्रेऽपि ' हिरण्यगर्भ इत्येष ' (वा० सं० २५ | १० - १३), 'मा मा हिसीरित्येषा' ( वा० सं ० १२ १०२) ' यस्मान्न जात' इत्येषा' (वा० सं० ८ ३६-३७ ), इति मन्त्राणां प्रतीकोद्धरणदर्शनेन कथमस्य वेदत्वम्? दयानन्देनापि यज्ञकर्मसु पाठाय तत्रो- पन्यासस्य स्वीकाराच्च 1। 'तं प्रत्नथा - अयं वेनः ' इति प्रतीकयोरपि कर्मकाण्डविशेषे पाठार्थं तत्राङ्गीकारात् । न च प्रती- कोद्धरणमात्राद् यजुर्वेदस्याऽवेदत्वमङ्गीक्रियते वादिभिः । यदपि च 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इति कात्यायनश्रौतसूत्रस्य प्रतिज्ञापरिशिष्टे परिभाषाप्रकरणेऽसत्त्वात् कात्यायनेन मतान्तरप्रदर्शनार्थमेव लिखितम् इति, तदपि पलायनमात्रम्, परिभाषाप्रकरणे तल्लेखेऽपि तस्य पारिभाषिकत्वेन सङ्कुचितत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेन परिभाषाप्रकरणाभावेन तस्य सार्वत्रिकत्वाय तदन्यत्रोल्लेखस्यौचित्यात् । 'एके', 'केचित् ' इत्यादिप्रयोगादर्शनेन तस्य अन्यमतप्रदर्शनोक्तिरपि निर्मूलैव । कथञ्चित् परमतत्वेऽपि 'अप्रतिषिद्धं परमतमनुमत भवति' इति न्यायेनानुमतमेव कात्यायनस्य भवति, अन्यथा वादिनेव खण्डितमेव स्यात् । यथाद्यत्वे लेखकैः स्वपुस्तकेषु लिखितं परिशिष्टं लेखकीयमेव भवति नान्यस्य कस्यचित्, तथैव कात्यायनसूत्रलिखित परिशिष्टं कात्यायनस्यैव भवति नान्यस्य कस्यचित् । दयानन्देनापि ' मृतश्चाह पुनर्जातः ' इत्यादिनिरुक्तस्य पुनर्जन्मसाधकं परिशिष्टं यास्ककृतमेव स्वीकृतम् । ऋग्वेद- भाष्यभूमिकायाम् ऋक्परिशिष्टस्य 'भद्रं वद दक्षिणतः, इत्यादयो मन्त्रा निरुक्ते ( ९ / ५ ) ऋक्त्वेन स्वीकृताः, न मतान्तरम् । ' तर्कषि प्रायच्छन्' इति निरुक्तपरिशिष्टवचनं यास्कस्यैवेति समाजिभिरप्युच्यते ऋ ० भा० भू० रीत्या । 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेद- नामधेयम् इति वचनं शुक्लयजुःश्रौतसूत्रकारस्य कात्यायनस्यैवेति भ्रमोच्छेदन ग्रन्येऽपि स्वामिदयानन्देन तदभ्युपगतमेव । तस्मान्मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसज्ञा शाश्वतीति वादिप्रतिवादिसम्मतैविद्वद्भिर्ऋषिभिश्च स्वीक्रियते । कृत्रिमसिद्धान्तावलम्बने नानाविधा दोषा भवन्त्येव । तस्मात् ११३१ शाखानामपि महाभाष्यादिरीत्या वेदत्वमेव । ननु 'तदु हैके अन्वाहुः होता यो विश्ववेदस इति तीन भिन्न भिन्न मन्त्रो के प्रतीकों के उद्धरण दिये गये है, तो बताओ कि इन मन्त्रो को वेद कहते हो या नही । दयानन्द ने भी यज्ञकर्मो में पाठार्थ वहीं उपन्यास करना स्वीकार किया है । 'तं प्रत्नथा-अयं वेन. ' इन दोनों प्रतीकों को भी कर्मकाण्ड विशेष मे पाठार्थ स्वीकृत किया है । प्रतीकोद्धरण करनेमात्र से समाजियो ने यजुर्वेद को अवेद नही माना है । यह जो कहना है कि 'कात्यायन श्रौतसूत्र के प्रतिज्ञापरिशिष्ट के परिभाषाप्रकरण में 'मन्त्र -ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ' यह नहीं कहा है, उसे मतान्तरप्रदर्शनार्थ ही लिख दिया है ।' किन्तु इस प्रकार कहना भी पलायनमात्र ही है । यदि परिभाषा प्रकरण में उसे लिख भी दिया जाता तो उसे पारिभाषिक होने से संकुचित कहना भी शक्य हो जाता । एवंच परिभाषाप्रकरण में उसके न होने से उसकी सार्वत्रिकता सूचित करने के लिये उसका अन्यत्र उल्लेख करना ही उचित समझा गया । 'एके ', ' केचित्' इत्यादि प्रयोगों को न देखके कारण उसे अन्य का मत प्रदर्शन' कहना भी निर्मूल ही है । कथंचित् उसे परमत भी समझ लिया जाय तो भी 'अप्रतिषिद्धं परमतमनुमतं भवति' इस नियम के अनुसार कात्यायन को भी वह सम्मत ही है, यह समझना चाहिये । अन्यथा वादी की तरह खण्डित ही हो जायगा । जैसे आजकल लेखकगणो के द्वारा अपने पुस्तको में परिशिष्ट जोड़ा जाता है, और उसे लेखकीय ही समझा जाता है, किसी दूसरे का नही । उसी तरह कात्यायनसूत्र में लिखा हुआ परिशिष्ट कात्यायन का ही है, अन्य किसी का नही । दयानन्द ने भी ' मृतश्चाहं पृनजतिः इत्यादि निरुक्त के पुनर्जन्म साधक परिशिष्ट को यास्ककृत ही स्वीकृत किया है । ऋग्वेद भाष्य भूमिका में ऋपरिशिष्ट के मन्त्रों को निरुक्त में ऋक् के रूप में स्वीकृत किया है । उन्हें मतान्तर नही कहा । 'तर्कसृषि प्रायच्छन्' इस निरुक्तपरिशिष्टवचन को समाजियों ने भी यास्क का ही माना है । ऋग्वेदभाष्यभूमिका की रीति के अनुसार ' मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' यह वचन, शुक्लयजुः श्रौतसूत्रकार कात्यायन का ही है- यह भ्रमोच्छेदन ग्रन्थ मे स्वामी दयानन्द ने भी स्वीकार किया है । तस्मात् 'वेद' यह संज्ञा मन्त्र -ब्राह्मण दोनों की शाश्वतिक ' है - यह बात वादि -प्रतिवादि सम्मत विद्वानों और ऋषियों ने कही है । अतः कृत्रिम सिद्धान्तों को नही अपनाना चाहिये, उसके अपनाने में नाना प्रकार के दोष उपस्थित होते हैं । - महाभाष्य की रीति के अनुसार ११३१ शाखाओं का वेदत्व सुस्थिर हो ही जाता है । शंका करने वाले फिर भी प्रश्न

पृष्ठ 1020

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1020 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९१८ नेतरमिममात्मानं ब्रवाणीति तदु तथा न ब्रूयात् मानुषं ह ते यज्ञे कुर्वन्ति तस्माद्यथैवचनूक्तमेव अनुब्रूयात् होतारं विश्व- वेदसम्' ( श० १ |४| १ | ३५ ) इति प्रमाणेन ( ऋ० सं ० ११ १२ १ ) होतार विश्ववेदसमित्येव पाठं ब्रूयात् । तद्भिन्नं 'होता यो विश्ववेदस इति पाठं नानुब्रूयात्, तस्य मानुषत्वात् तस्मात् शाखाभ्योऽन्यो मूलवेदो ज्ञायते' इति चेन्न, मूलवेदत्वेन समाजिसम्मतानां वेदानामपि शाकल्यवाजसनेयी- कौथुमीशन कीसंहितानामपि शाखात्वाविशेषात् । अन्यसंहितापाठस्य मानुषत्वोक्तिस्तु स्वशाखानिष्ठादार्याय निन्दार्थवाद एव, नहि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते, अपि तु विधेयं स्तोतुमिति न्यायात् । 'यः स्वशाखोक्तमुत्सृज्य परशाखोक्तमाचरेत् । अप्रमाणमृषिं कृत्वा सोऽन्धे तमसि मज्जति ॥ ' इति ( २| ६| ३ ) गृह्यसङ्ग्रहवचनात् । यदि मानुषत्वोक्त्याऽवेदत्वं स्यात्तदा तु 'यजुर्वेदस्तु मानुष:' ( म० ४।१२४ ) इत्युक्त्या यजुर्वेदस्या- वेदत्वापत्तिः स्यात् । शतपथोक्तपाठस्यैव मूलवेदत्वे तु ' इत्येतदुक्तप्रत्युक्तं पञ्चदशचं बह्वचा: प्राहुः; ( श० ११।५।१।१० ) इति शतपथब्राह्मणरीत्या उर्वशी पुरुरवस्सूक्तस्य पञ्चदशर्चस्यैव मूलवेदत्वं स्यात् । तथात्वे च प्रसिद्धाया ऋग्वेदसंहिताया अवेदत्वमेव स्यात् । तत्र तत्सूक्तस्याष्टादशर्चत्वात् । 'होता यो विश्ववेदसः' इति पाठः कस्याः संहिताया इति दर्शयितुम- शक्यत्वाच्च । तथात्वे च निरुक्त ( ६ २८ ) रीत्या यास्कमतेन समाजिसम्मताया: शाकल्यसंहिताया मूलवेदभिन्नत्वापत्तिश्च स्यात् । तद्रीत्या ' वा' 'य' इति पाठस्य मानुषत्वमेव । समाजिसम्मतविश्वेश्वरानन्दीय ऋग्वेदीय पदसूच्यां यास्कसम्मतस्य 'वा' ' य' इति पाठस्याभावाद् इति प्राग् दर्शितमेव । ऋग्वेदशौनकीयशाखायामपि ( २०१७६ १ ) 'वाय' इति पाठो नास्ति, 'वा ' 'य' इति पाठ एव विद्यते । शतपथे ' स होतुरिह निलिम्पति' इत्यारभ्य ' देवाय इदं हविर्जुषताम्' ( ११४| ८| १ ) इत्यन्तस्य १४-३७ इति चतुर्विंशतिखण्डेस्तैत्तिरीय ब्राह्मणे ( ३।५।१३ ) पठिताना मन्त्राणामाशीर्वादादिकर्मसु विधानमुक्तम् । तस्मात् सर्वाः शाखा मिलित्वैव वेदो भवति | कृष्णयजुर्वेदसहितायाः सत्त्वं पूर्वमेवासीत् । शुक्लसंहितास्तु याज्ञवल्क्येन सूर्यादवाप्ताः । तस्मान्मन्त्रब्राह्मणनमुदायरूप एकत्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखात्मको मानवबुद्धिग्राह्यो वेदः । परमात्मबुद्धिस्थास्तु अनन्ता एव वेदा:, ' अनन्तावै वेदा:' (तै० ब्रा० ३।१०।११।४ ) इति तैत्तिरीय ब्राह्मणवचनात् । करते हैं कि शतपथ ( १/४/१/३५ ) के प्रमाण से प्रतीत होता है कि ऋ ० सं ० १११२११ 'होतारं विश्ववेदसम्' इस प्रकार के पाठ को ही बोले । उससे भिन्न 'होता यो विश्ववेदस' इस पाठ को न बोले, क्योकि वह मानुष है । तस्मात् शाखाओं से अन्य कोई मूलवेद होगा ऐसा ज्ञात होता है । किन्तु यह शंका ठीक नही है क्योंकि मूलवेद के रूप में समाजिसम्मत वेदो की भी शाकल्य, वाज-सनेयी, कौथुमी, शौनकी सहिताओं में शाखात्व समानरूप से है । अन्यसंहिता पाठ को मानुषत्वोक्ति कहना अपनी शाखा में निष्ठा की दृढता के लिये निन्दार्थवाद के रूप में ही है । और उससे विधेय की स्तुति ही प्रतीत होती है । यदि मानुषत्वोक्ति से अवेदत्व होता हो तो 'यजुर्वेदस्तु मानुषः' ( म० ४।१२४ ) इस उक्ति के अनुसार यजुर्वेद को भी अवेद कहना होगा । शतपथोक्त पाठ को मूलवेद माना जाय तो ' इत्येतदुक्तप्रत्युक्तं पञ्चदशचं बहवृचा. प्राहु ' ( श० १० ११/५/१/१० ) इस शतपथ ब्राह्मण की रीति के अनुसार पन्द्रह ऋचा वाले उर्वशी- पुरूरवस सूक्त को ही मूलवेद कहना होगा । तब प्रसिद्ध ऋग्वेद संहिता को अवेद मानना पड़ेगा ।, क्योंकि उसमें वह सूक्त अठारह ऋचा का है, और 'होता यो विश्ववेदसः' यह पाठ किस संहिता का है यह बताना भी अशक्य है । तब निरुक्त ( ६।२८ ) की रीति के अनुसार यास्क के मत से समाजियों को सम्मत शाकल्यसंहिता को मूलवेद से भिन्न कहना होगा । क्योकि उनकी रीति से तो 'वा' 'य" ये पाठ तो मानुष हो है । समाजियो को सम्मत विश्वेश्वरानन्दीय ऋग्वेदीय पद सूची मे यास्कसम्मत ' वा' ' य' यह पाठ नहीं है, यह पहले बता ही चुके हैं । ऋग्वेद की शौनकीयशाखा में भी ( २०१७६।१ ) 'वाय' पाठ नही है, 'बा' ' य' यही पाठ है । शतपथ में 'सहोतुरिह निलिम्पति' आरंभ कर 'देवाय इदं हविर्जुषताम्' तक चौबीस खण्डो में तैत्तिरीय ब्राह्मण पठित मन्त्रों का अशीर्वादादि कर्मों में विधान बताया गया है । तस्मात् समस्त शाखा मिलकर ही वेद है । कृष्णयजुर्वेद की संहिता का सत्व पूर्व से ही था । शुक्लयजुर्वेद की संहिताओ को याज्ञवल्क्य ने सूर्य से प्राप्त किया था । तस्मात् मन्त्रब्राह्मण समुदायरूप ( ११३१ ) एकत्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखात्मक मानवबुद्धिग्राह्य बंद है । परमात्मा की बुद्धि में स्थित तो अनन्त वेद है, इसमें ' अनन्ता वै वेदाः' यह तैत्तिरीय वचन प्रमाण है ।