वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 991–1000
वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 991–1000
पृष्ठ 991
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थ पारिजातः १८८९ युधिष्ठिराद्युक्ति सर्वथा पराहता वेदितव्या ॥ महाभाष्यकारैर्व्यासजैमिन्यादिभिश्चमहाभाष्यकारैर्व्यास जैमिन्यादिभिश्च मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसज्ञाऽभ्युपगमात् 'गापो- ष्टक्' ( पा ० सू० ३।२।८ ) इति सूत्रस्य 'संज्ञाछन्दसोर्ग्रहणम्' इति भाष्यवार्त्तिके छन्दउदाहरणे 'या ब्राह्मणी सुरापा भवति नैनां देवाः पतिलोकं नयन्ति' इति ब्राह्मणमेवोदाहृतम् । यदि भाष्यकारोद्धृतोदाहरणानि समुपलब्धासु चतसृषु सहितासु , ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि नोपलभ्येरन् तथा तानि लुप्तमन्त्रसंहितासु लुप्तब्राह्मणेष्वासन्निति मन्तव्यम् ॥ महाभाष्यरीत्या त्रयस्त्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखात्मकस्य मन्त्रब्राह्मणसमुदायस्य वेदत्वस्वीकारात् । समाजिना दृष्ट्या सर्वोऽपि वेदः पूर्ण उपलभ्यते । न तत्र प्रक्षेपो न वा न्यूनतास्ति । तर्हि वेदनाम्ना भाष्योदाहृतानि वचनानि स्वसम्मतेषु वेदेषु तैर्दर्शनीयानि ॥ नोपलभ्यन्ते चेत्, तदा वेदसंहिताविषये समाजिमतमशुद्धमेव मन्तव्यम् । 1 ( पा ० सू० ५/ २/ ९ ४ ) इत्यत्र ' सन्मात्रे चषिदर्शनात्' इति वार्तिकविवरणे सन्मात्रे च पुनर्ऋषिः ( वेदः ) दर्शयति मतुपम्, ' यवमतीभिरद्भिः यूपं प्रोक्षति' इति 1। अयं पाठोऽपि ब्राह्मण एव । ऋषिशब्देन वेद एव गृह्यते, 'तस्मात् तदृषिणाभ्यनूक्तम्' ( श० १४| १ | १ | २५ ) इति शतपथोक्त: । 'सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे' ( पा ० सू० १| १ | १६ ) इत्यत्रापि ऋषिशब्देन वेदस्यैव ग्रहणम् । ( पा० सू० ६ ११८४ ) भाष्ये - ' वेदे खल्वपि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेत' अत्रापि ब्राह्मणस्य वेदत्वमुक्तम् । 'चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' ( पा ० सू० २/३/६२ ) इति सूत्रीये 'षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वाच्ये' ति वार्त्तिके ' छन्द- उदाहणे ' या खर्वेण पिबति तस्ये खर्व:' ( तै० स० २/५/१७ ) इति ब्राह्मणमेवोदाहृतम् । 'वा छन्दसि' ( पा० सू० ५।१।१९ ) इत्यत्र निर्वीर्यता वै यजमान आशास्ते अपशुतां गौः' इत्यपि ब्राह्मणमेव । बहून्येतादृशान्युदाहरणानि महाभाष्य उपलभ्यन्ते, '..... यानि समाजिसम्मताभ्यश्चतसृभ्यः सहिताभ्यो भिन्नाना सहिताना ब्राह्मणाना च वचनानि । यथा छन्दसि निष्ट ( पा० सू० ३ | १ | १२३ ) इत्यस्य भाष्ये निष्टक्यं चिन्वीत पशुकामः' इति ब्राह्मणोदाहरम् । छन्दो वेद एवेति दयानन्दोऽपि 'कृष्णयजुर्वेदियों के ही मन्त्र ब्राह्मण दोनो को वेदसंज्ञा दी गई है, अन्यत्र नही ' इस युधिष्ठिरोक्ति को सर्वथा पराहत समझना चाहिये । महाभाष्यकार, व्यास, जैमिनि आदि महर्षियों ने मन्त्र ब्राह्मण दोनो की 'वेद' संज्ञा होना स्वीकार किया है । ( पा० सू० ३१२८ ) सूत्र पर 'सज्ञाछन्दसोर्ग्रहणम्' वार्तिक के छदोदाहरण के रूप में 'या ब्राह्मणी सुरापा भवति नैना पतिलोकं नयन्ति' इस ब्राह्मणवाक्य को ही दिया है । यदि महाभाष्यकार के उद्धृत उदाहरण, साम्प्रत उपलभ्यमान चार संहिताओ एवं ब्राह्मण ग्रन्थो में भी उपलब्ध नही होते है तो उन्हें लुप्त हुई मन्त्र सहिताओ एवं लुप्त हुए ब्राह्मणों में वे थे यह स्वीकार करना ही चाहिये, क्योंकि महाभाष्य की रीति के अनुसार ( १ ९ ३३ ) ग्यारह सौ तैतीस शाखा वाले मन्त्र ब्राह्मण समुदाय को महाभाष्यकार ने ' वेद' शब्द से कहा है । समाजियो की दृष्टि से समूचा वेद पूर्णरूपसे उपलब्ध माना जाता है । उसमें कही कोई प्रक्षेप या न्यूनता नही है । ऐसी स्थिति में वेद के नाम पर महाभाष्यकार के द्वारा उदाहृत किये गये वचनों को अपने सम्मत वेदों में उन्हें दिखाना चाहिये ॥ यदि साम्प्रत उपलभ्यमान वेदों में महाभाष्यकारोद्धृत वाक्य उपलब्ध नही होते हैं तो वेद सहिता के विषय में समाजियों का मत अशुद्ध ही समझना चाहिये । ( पा ० सू० ५/ २/ ९ ४ ) के 'सन्मात्रेवषिदर्शनात्' इस वार्तिक विवरण में ' सन्मात्रे च पुनर्ऋषिः ( वेदः ) दर्शयति मतुपं यवमतीभिरद्भिः यूपं प्रोक्षति' यह पाठ भी ब्राह्मण मे ही है । 'ऋषि' शब्द से ' वेद' का ही ग्रहण किया गया है । क्योकि 'तस्मात् तदृषिणाभ्यनूक्तम् ( श ० प ० १४| १ | १ | २५ ) ऐसा शतपथ में कहा है । ' सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे' -( पा ० सू० १।१।१६ ) यहाँ पर भी 'ऋषि' शब्द से 'वेद' का ही ग्रहण किया गया है । ( पा० सू० ६१११८४ ) के भाष्य में ' गेदे खल्वपि वसन्ते ब्राह्मणोऽ ग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेत ' कहा गया है, यहाँ पर भी 'ब्राह्मण ' को ' वेद' कहा गया है । 'चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' -( पा० सू० २२३३६२ ) इस वार्तिक के छन्दोदाहरण में 'या खर्वेण पिबति तस्यै खर्व.' - (तै० स० २१५| ११७ ) इस ब्राह्मणवाक्य को ही दिया गया है । 'वा छन्दसि' -( पा० सू० ५।१।१ ९ ) यहाँ पर ' निर्वीयंता वै1 यजमान आशास्ते अपशुता गौ ' यह ब्राह्मण वाक्य ही दिया गया है । इस प्रकार के बहुत से उदाहरण महाभाष्य में पाये जाते हैं, जो समा 1 ' ( ) जियो २३७की अभिमत चारों सहिताओं से भिन्न संहिताओ और ब्राह्मणों के हैं । जैसे छन्दसि निष्टचर्य पा० सू० ३।१।१२३ के
पृष्ठ 992
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८९० वेदार्थपारिजातः मनुते । 'छन्दोवेदनिगमश्रुतीनां पर्यायवाचकत्वात्' इति ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां ७ ९-८० पृष्ठे तद्वचनम् । छन्दोमन्त्रनिगमाः पर्यायवाचिनः सन्ति । छन्दआदीनां पर्यायत्वे सिद्धे यो भेदं ब्रूते तद्वचनमप्रमाणमेवास्ति' ( पृ० ८० ) । तस्माद्युधिष्ठिरादयो यच्छ्रुतिछन्दआदीनां वेदभिन्नत्वं मन्यन्ते तद्दयानन्द रोत्याप्यशुद्धमप्रमाणं च । युधिष्ठिरस्तु मीमासासूत्रेषु बहुत्र वेदशब्दमप्य- वेदपरं मन्यते, तदप्यशुद्धमेव । यदपि 'द्वितीया ब्राह्मणे' ( पा० सू० २३/६० ) ' चतुर्थ्यर्थे बहुल छन्दसि' ( पा० सू० २२३/६२ ) अत्रापि पाणिन्याचार्यैर्वेदब्राह्मणयोर्भेदेन प्रतिपादनं कृतमस्ति । यदि छन्दोब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञाभीष्टाऽभविष्यत् तदा 'द्वितीया ब्राह्मण ' इति सूत्राद् ब्राह्मणानुवृत्तो कार्यनिर्वाहे चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसीत्यत्र छन्दोग्रहणं व्यर्थमभविष्यत् ॥ अतो विज्ञायते न ब्राह्मणानां वेदसंज्ञास्तीति ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां ८६-८७ पृष्ठयोरिति । तदपि भ्रान्तिमूलकमेव, तदर्थानवबोधात् । तथाहि- ' द्वितीया ब्राह्मणे ' ( पा ० सं २।३।६० ) इति सूत्रं केवलब्राह्मणार्थं न मन्त्रब्राह्मणार्थम्, ' चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि ' ( पा० सू० २।३।६२ ) इति सूत्रं तु मन्त्रब्राह्मणोभयार्थमत छन्दोग्रहणं सार्थकमेवेति । छन्दोग्रहणाभावे 'ब्राह्मणे' इत्यस्यानुवृत्तावपि ब्राह्मण एव कार्यं स्यान्न मन्त्रे, छन्दोग्रहणेन तु मन्त्रब्राह्मणयोरुभयत्र सूत्रकार्यं भवति । यदि छन्दसीति स्थाने मन्त्र इति स्यात्तदा मन्त्र एव तत्कार्यं स्यान्न ब्राह्मणे । अत उभयत्र कार्यंसिद्धयर्थं छन्दसीति ग्रहणं युक्तमेव । पाणिनिर्यदा वेदेकदेशे मन्त्रभागे किञ्चित्कार्यं विधित्सति, तदा 'मन्त्रे' इति वक्ति । यदा च वेदैकदेशे ब्राह्मणभागे किञ्चिञ्चिकीर्षति ' ' तदा ब्राह्मणे इति वक्ति । यदा सम्पूर्ण मन्त्रब्राह्मणात्मके वेदे किञ्चित्कार्यं चिकीर्षति तदा मन्त्रे ब्राह्मणे इत्य- नुक्त्वा छन्दसि निगमे, वेदे इति वा वक्ति । कचिच्च छन्दःशब्देन मन्त्रभागमेव गृह्णाति । कचित्तु छन्दःशब्देन ब्राह्मण- 1 भागमेव गृह्णाति । यथा ' द्वितीया ब्राह्मणे' ( पा ० सू० २।३।६० ) इत्यत्र दिवुधातोर्विशेषार्थे कर्मणि द्वितीया ब्राह्मणभागे भाष्य में 'निष्टक्यं चिन्वीत पशुकामः' यह ब्राह्मण का उदाहरण दिया है । दयानन्द ने भी छन्दस को वेद ही माना है । 'इन्दो- वेद निगमश्रुतीना पर्यायवाचकत्वात्' यह ऋग्वेद भाष्यभूमिका के ७९-८० पृष्ठ पर दयानन्द का वाक्य है । छन्द, मन्त्र, निगम पर्याय- वाचि शब्द है । छन्द आदि शब्दों में पर्यायत्व सिद्ध होने पर भी जो व्यक्ति भेद कहता है अर्थात् उन्हें भिन्न समझता है, उसके कथन को अप्रमाण ही समझना चाहिये, पृ० ८० । तस्मात् युधिष्ठिर आदि जो श्रुति, छन्द आदि को वेद से भिन्न मान रहे हैं, वह दयानन्द की रीति से ही अशुद्ध और अप्रमाण है । युधिष्ठिर तो मीमासा सूत्रों में अनेक स्थलो पर 'वेद' शब्द को भी अवेदपरक मानते हैं, किन्तु वह अशुद्ध ही है । और यह जो कहा है कि 'द्वितीया ब्राह्मणे' -( पा० सू० २२३ | ६० ), ' चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' ( पा० सू० २२३६२ ) यहां पर भी आचार्य पाणिनि ने वेद और ब्राह्मण का भेदेन प्रतिपादन किया है । यदि छन्द और ब्राह्मण दोनों की वेद संज्ञा- मभीष्ट होती, तो 'द्वितीया ब्राह्मणे' इस सूत्र से 'ब्राह्मण' की अनुवृत्ति होही जाती, और उसीसे कार्य का निर्वाह हो जाता, तब ' चतुर्थ्ययें- बहुलं छन्दसि' में छन्दोग्रहण व्यर्थ हो जाता । अतः यह समझ मे आता है कि 'ब्राह्मणों' की संज्ञा ' वेद' नही हैं, यह ऋग्वेदभाष्य भूमिका के ( ८६-८७ ) छयासी सतासी पृष्ठपर लिखा है । किन्तु वह भी भ्रान्तिमूलक ही है । सूत्रार्थं न समझ पाने से भ्रम हो गया है । तथाहि - 'द्वितीया ब्राह्मणे ( पा० सू० २२३ | ६० ) यह सूत्र केवल ब्राह्मण के लिये है, मन्त्रब्राह्मण दोनो के लिये नही । 'चतुर्थ्यर्थं बहुलं छन्दसि' -( पा० सू० २२३१६२ ) यह सूत्र तो मन्त्र ब्राह्मण दोनों के लिये है । अतः छन्दोग्रहण सार्थक ही है, निरर्थक नही है । छन्दोग्रहण यदि न किया जाय तो 'ब्राह्मणे' की अनुवृत्ति होने पर भी 'ब्राह्मण' में ही कार्य होता, मन्त्र में नही । छन्दोग्रहण करने पर तो मन्त्र ब्राह्मण दोनो में सूत्रकार्य हो पाता है । यदि ' छन्दसि' के स्थान में 'मन्त्र' -कह दिया जाय तो मन्त्र मे ही वह कार्य होगा, ब्राह्मण में नहीं होगा । अतः दोनों जगह कार्य हो सकने के लिये 'छन्दसि ' का ग्रहण करना उचित ही है । पाणिनि जब वेद के एकदेश मन्त्र भाग में किसी कार्य का विधान करना चाहते हैं, तो ' मन्त्र' कह देते हैं । और जब वेद के एकदेशभूत ब्राह्मण भाग में कुछ विधान करना चाहते है तब 'ब्राह्मणे' कह देते हैं । और जब सम्पूर्ण मन्त्रब्राह्मणात्मक वेद में कुछ करना चाहते है तब 'मन्त्रे'- 'ब्राह्मणे' ऐसा न कहकर 'छन्दसि निगमे, या वेदे' कह देते हैं । कहीं-कहीं 'छन्दः' शब्द से मन्त्र भाग का ही ग्रहण करते हैं । और 4 i
पृष्ठ 993
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८९ १, ' ( ), भवति न मन्त्रभागे । तथैव मन्त्रे श्वेतवहोक्थ पा० ३।२।७१ इत्यत्र मन्त्रभाग एव ण्विन्प्रत्ययं विदधाति न ब्राह्मणभागे । तथैव 'जनिता मन्त्रे' ( ब्रा० सू० ६| ४| ५३ ) इत्यादिषु छन्दसि इत्यनुक्त्वा मन्त्रे इति कथयति । निरुक्तेऽपि कोत्सेन ' अनर्थका मन्त्राः ( नि० १।१५ ) इत्युक्तम्, न अनर्थका वेदा इत्युक्तम् । तत्र ब्राह्मणभागस्य निराचिकीर्षितत्वात् । वेद छन्दो- निगम श्रुत्याम्नायादिशब्दा मन्त्रब्राह्मणसमुदायवाचकाः सन्ति । मन्त्रब्राह्मणशब्दो तु तत्तद्भागस्यैव वाचको । तथैव वेदशब्दः समुदितसर्ववेदाना बोधको भवति । ऋग्वेदयजुर्वेदादिशब्दास्तु एकस्यैव वेदस्य बोधका न सर्ववेदबोधकाः । समाजिरीत्या यदि छन्दसीत्यत्र छन्द. पदं मन्त्रस्यैव बोधकं स्यान्न ब्राह्मणभागस्य, तर्हि ' या खर्वेण पिबति' (तै ० सं ० २५| १1७) इति ब्राह्मणोदाहरणमनर्थकं स्यात् । अतो महाभाष्यकारस्य ब्राह्मणमपि छन्दस्त्वेनाभीष्टमेव । यदपि---' भाष्यकारेण छन्दोवन्मत्वा ब्राह्मणानामुदाहरणानि प्रयुक्तान्यन्यथा ब्राह्मणग्रन्थस्य प्रकृतत्वात् छन्दो- ग्रहणमनर्थकं स्यात् इति ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां ७७ पृष्ठे दयानन्दीयं वचनम्, तदप्यसङ्गतमेव, निर्मूलत्वात् पूर्वोक्तप्रमाण- विरोधाच्च । अत एव ' सुपा सुलुक् " ( पा० सू० ७| १ | ३९ ) अत्र सूत्रे ' क्त्वापि छन्दसि' ( पा० सू० ७ ११३८ ) इत्यतश्छन्दसी- त्यनुवर्तते । 'सुपां सुलुक् ' इति सूत्रेण यथा 'सविता प्रथमेऽहन्' ( वा० सं० ३९/ ६ ) इति यजुर्वेदमन्त्रे ङिविभक्तेर्लुक्, तथैव ' ( | | | ) - यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः श० १४ ६ ८ ३ इति यजुर्वेदब्राह्मणेऽपि । अनङ्प्रत्ययवतोऽक्षिशब्दस्य ङिविभक्ते लुंग्भवति । ‘न ङिसम्बुद्धयो:' ( पा० सू० ८ २२८ ) इति नलोपाभावः । ङौ तु छन्दस्युदाहरणमिति दीक्षिताद्युक्तेः । ' प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्' ( पा० सू० ७ २२८८ ) इत्याकारस्य प्रत्युदाहरण यथा लोकभिन्ने मन्त्रभागे 'युवं सुराम्' ( वा ० सं ० २०७६ ) इत्यत्र दृश्यते, तथैव 'युवं वै ब्राह्मणौ भिषजौ ( श० ८ २२११३, ५/५/४/२५ ), ' युवमिदं 1 कही-कही 'छन्द शब्द से ब्राह्मणभाग का ही ग्रहण करते हैं । जैसे 'द्वितीया ब्राह्मणे' -( पा० स० २| ३| ६० ) यहाँ पर 'दिवु' धातु से विशेष अर्थ की विवक्षा होनेपर कर्म में जो द्वितीया का विधान है, वह ब्राह्मण भाग में किया गया है, मन्त्रभाग में नही । ' ( ) ' ', उसी तरह मन्त्रे श्वेत वहोक्थ पा० सू० ३।२।७१ यहाँ पर मन्त्रभाग मे ही ण्विन् प्रत्यय का विधान है ब्राह्मणभाग मे नही । तथैव मन्त्रे' -( पा० सू० ६/४/५३ ) इत्यादि स्थलो में 'छन्दसि' न कहकर 'मन्त्रे' कह दिया है । निरुक्त मे भी कौत्स ने ' अनर्थका मन्त्रा:' - -( निरु० १।१५ ) कहा है, 'अनर्थका वेदा:' नही कहा । क्योकि वहीं ब्राह्मणभाग का निराकरण करना चाहते हैं । वेद, छन्दस्, निगम, श्रुति, आम्नाय आदि शब्द, मन्त्र ब्राह्मण समुदाय के वाचक होते है । और मन्त्र, ब्राह्मण शब्द तो तत्तद्भाग के ही वाचक होते हैं । तथैव ' वेद' शब्द समुदित सम्पूर्ण वेदों का बोधक होता है । ऋग्वेद, यजुर्वेदादिशब्द एक ही वेद के बोधक होते है, सम्पूर्ण वेदो के नही । समाजियो की रीति के अनुसार यदि ' छन्दसि' में छन्दः पद मन्त्र ही का बोधक हो, ब्राह्मणभाग का न हो तो 'या खर्वेण पिबति' ( तै० सं ० २१५/१1७ ) यह ब्राह्मणोदाहरण देना व्यर्थ होगा । मतः महाभाष्यकार को 'छन्दस्' शब्द से ब्राह्मणभाग भी अभीष्ट ही है । गौर यह जो ऋग्वेदभाष्य भूमिका के ७७ पृष्ठपर दयानन्द ने कहा है-'भाष्यकार ने छन्द की तरह मानकर ब्राह्मणों के उदाहरणों को दिया है, अन्यथा ब्राह्मणग्रन्थ का ही प्रकृत प्रसंग रहने से 'छन्दोग्रहण' निरर्थक होगा' -वह भी निर्मूल एवं पूर्वोक्त प्रमाणो के विरुद्ध होने से असंगत ही है । अतएव 'सुपां सुलुक् "..." ( पा० सू० ७ १।३ ९ ) इस सूत्र में ' क्त्वापि छन्दसि'- ( पा० सू० ७/१३८ ) सूत्र से 'छन्दसि' की अनुवृत्ति होती है । ' सुपां सुलु ' सूत्र से जैसे ' सविता प्रथमेऽहन्' -( वा० सं ० ३ ९।६ ) यजुर्वेद के मन्त्र में ' ङि' विभक्ति का लुक होता है, वैसे ही 'यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः -( ३० १० १४| ६| ८| ३ ) इस यजुर्वेद ब्राह्मण में भी 'अनङ्' प्रत्ययवाले 'अक्षि, शब्द के 'डि' विभक्ति का लुक होता है । और 'न डिसम्बुधो:' -- ( पा० सू० ८२२८ ) इससे 'न' का लोप नहीं होता । 'ङि' परे रहते नलोप का उदाहरण छन्द में मिलेगा, यह दीक्षित आदि का कथन है । ' प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् - ( पा० सू० ७२२८८ ) इस सूत्रसे आकार का प्रत्युदाहरण जैसे लोक से भिन्न मन्त्र- भाग में ' युवं सुराम' -( वा० सं ० २०१७६ ) में दिखाई देता है, वैसे ही ' युवं वै ब्राह्मणी भिषजो' -( श० प० ८ २ ११३१५/५/४/२५ ),
पृष्ठ 994
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८९ २ वेदार्थ पारिजातः निष्कुरुतम्' ( ऐ० ब्रा० २२८ ) इति ब्राह्मणभागेष्वपि दृश्यते । समाजिरीत्या ब्राह्मणस्य भाषात्वात् ( लौकिकत्वात् ) युवा- मिति स्यात्, न युवमिति । 'व्यवहिताश्च' ( पा ० सू० ११४/८० ) इति वैदिकसूत्रे 'आमन्द्रेरिन्द्रहरिभिर्याहि' ( ऋ० सं० ३ |४ | १ ) इति मन्त्रभागे प्रवृत्तं तथैव ' समिधं सोम्य आहर उप त्वा नेष्ये ' ( छा० उ० ४/४/५ ) इति ब्राह्मण उपनिषदादावपि प्रवृत्तम् । यथा ' व्यत्ययो बहुलम्' ( पा० सू० ३।१।८५ ) इति वैदिकसूत्रं न मन्त्रभागे प्रवृत्तम्, तथैव 'आपः पुनन्तु पृथिवी पृथ्वी पूता पुनातु माम् 1। पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् ॥ ' ( तै ० आ ० १० २३ ) अत्र ब्रह्मणस्पतिरित्यत्र अमस्थाने सु: । 'सुपा सुलुक्......... इति छान्दससूत्रेण ब्रह्मपूता इत्यत्र पूतमित्यस्य लिङ्गव्यत्ययः । उपनिषद आरण्यकं च ब्राह्मणान्तर्गतत्वाद् वेद एव । 'आरण्यकं च वेदेभ्यः' ( म० भा ० शा० प० ३४३| १३ ) तथा ( म० भा० १ | १ | १६५ ) इति सिद्धम् । अत्र छान्दसकार्यं न मन्त्र एव, किन्तु ब्राह्मणेऽपि दृश्यते । तेन ब्राह्मणानां मुख्यमेव वेदत्वं नौपचारिकम् । एतेन छान्दसकार्याणि तु गृह्यसूत्रेपि दृश्यन्ते, पुराणेतिहासेष्वपि दृश्यन्ते आर्षोऽयं प्रयोग इति तत्र समाधीयते ॥ यच्च काव्येष्वपि छान्दसप्रयोगो दृश्यते, तथापि पाणिनिसूत्राणि पुराणेतिहासकाव्यानि यथा न वेदा भवन्ति, तथैव ब्राह्मणभागेऽपि छान्दसकार्यसत्त्वेऽपि न वेदत्व किन्तु सूत्रादिवल्लौकिकत्वमेवे' ति कुचोद्यमपास्तं वेदितव्यम् । गौण- मुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्यय इति न्यायेन पूर्वोक्तप्रमाणैर्मुख्य वेदत्वसम्भवे गौणार्थस्यान्याय्यत्वात् । अन्यथा मन्त्रेऽपि गौण- मेव वेदत्वमापद्येत । किञ्च, सूत्रार्थं छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति परिभाषा प्रसिद्धा । तेन तानि छन्दोवत्, न छन्दांसि । अत एव तेषु छान्दसं कार्यं कचिदेव भवति न सर्वत्र । पुराणेतिहासाद्यर्थमपि 'छन्दोवत् कवयः कुर्वन्ति' इति पृथगेव भाष्ये वचनमस्ति । तेन तेषां मुख्यं वेदत्वं नास्ति । 'छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति, छन्दोवत् कवयः कुर्वन्ति इतिवत् छन्दोवद् ब्राह्मणानि भवन्तीति ' युवमिदं निष्कुरुतम्' - -( ऐ० ब्रा० २१२८ ) ब्राह्मणभागमें भी दिखाई देता है । समाजियो की रीति के अनुसार ब्राह्मणभाग --भाषारूप ( लौकिक ) होने से 'युवाम्' रूप होगा, ' युवम्' नही । 'व्यवहिताश्च' - -( पा ० सू० ११४१८० ) यह वैदिकसूत्र 'आमन्द्रैरिन्द्रहरिभिर्याहि' - ( ऋ ० सं ० ३।४।१ ) इस मन्त्र- भाग में प्रवृत्त हुआ है, तथैव 'समिधं सोम्य आहर उपत्वा नेष्ये'-- ( छा० उ ० ४/४/५) ब्राह्मण मे उपनिषदादि में भी प्रवृत्त होता है । जैसे ' व्यत्ययो बहुलम्' --( पा ० सू० ३।११८५ ) यह वैदिकसूत्र मन्त्रभाग में प्रवृत्त नही होता, उसी तरह 'आपः पुनन्तु पृथिवी- पृथ्वी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पति ब्रह्मपूता पुनातु माम् ||' --( तै ० आ ० १०।२३ ) यहाँ ब्रह्मणस्पति में अम् के स्थान में ' सु' होता है । 'सुपासुलुक्".... इस छान्दस सूत्र से ' ब्रह्मपूता' में ' पूतम्' का लिङ्गव्यत्यय हुआ है । उपनिषद् और आरण्यक ये दोनों ब्राह्मण के अन्तर्गत होने से ' वेद' ही हैं । 'आरण्यकं च वेदेभ्यः' - ( म० भा० शा० प ० ३४३।१२ ) तथा ( म० भा ० १ | १ | २६५ ) इन प्रमाणो से भी उसका वेदत्व सिद्ध होता है । यहाँ पर जो छान्दसकार्य है, वह मन्त्र भाग मे जैसे होता है, वैसा ही ब्राह्मणभाग मे भी दिखाई देता है । अत: ब्राह्मणभाग में ' वेदत्व' मुख्यरूप से ही है, औपचारिक नही । ये छान्दसकार्य तो गृह्यसूत्रो में तथा पुराण-इतिहासो में भी दिखाई देते है, और वहाँ 'भार्षोऽयं प्रयोगः "यह समाधान दिया जाता है । अतः 'यद्यपि--काव्यों में भी छान्दसप्रयोग दीखते हैं, तथापि पाणिनिसूत्र और पुराण, इतिहास, काव्यों की जैसे वेद नही कहा जाता, वैसे ही ब्राह्मणभाग में छान्दसकार्य के होने पर भी उन्हें वेद नही कहेंगे, किन्तु सूत्र आदि की तरह उन्हें लौकिक ही कहेंगे' इत्यादि कुचोद्य का निरसन हो जाता है । 'गौण-मुख्ययोर्मुख्येकार्यसम्प्रत्ययः ' इस नियम के अनुसार पूर्वोक्त प्रमाणों से मुख्यवेदत्व के संभव होते गौणार्थ की कल्पना करना उचित नही है । अन्यथा मन्त्र में भी गौण वेदत्व कहना पडेगा । किंच सूत्रार्थ के सम्बन्ध में 'छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति, यह परिभाषा प्रसिद्ध है । उस कारण वे सूत्र छन्दों के तुल्य हैं, वे छन्द नहीं है । अतएव उनमें छान्दस क्वचित् ही होता है, सर्वत्र नही । पुराणइतिहास आदि के लिये भी ' छन्दोवत् कवयः कुर्वन्ति' यह पृथक् वचन ही भाष्य में है । 'इस कारण उनमें मुख्य वेदत्व नही है । 'छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति, छन्दोवत् कवयः कुर्वन्ति' इन वचनों के समान 'छन्दोवत् ब्राह्मणानि !
पृष्ठ 995
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८ ९ ३ परिभाषाया असत्त्वेन ब्राह्मणेषु छन्दोवव्यवहाराभावेन साक्षाद्वेदत्वोपपत्तेः । नद्यादि सज्ञावद् ब्राह्मणानां वेदसंज्ञाविधायक- सज्ञासूत्रस्य परिभाषासूत्रस्य वाऽभावान्न ब्राह्मणभागे आतिदेशिकं वेदत्वम्, किन्तु साक्षादेव वेदत्वम् । आयुर्वेदादिवदुप- वेदत्वादपि न तेषा वेदत्वम् उपवेदेषु ब्राह्मणानामनन्तर्भावात् । छान्दस कार्यमपि पुराणादिष्विव न ब्राह्मणेषु क्वाचित्कस्, किन्तु मन्त्रे इति त्यक्त्वा छन्दसि निगमे इत्यादिवेदिककार्याणा ब्राह्मणेषु सर्वत्रैव दर्शनात् भाषायामित्यस्य प्रत्युदाहरणत्वेन मन्त्रभागस्येव ब्राह्मणभागस्यापि वचनान्युदाह्रियन्ते । 'मन्त्रे घसरणश..... ( पा० सू० २२४१८० ) इति चिललुग्वि- धायकस्य सूत्रस्य मन्त्रविषयकत्वेऽपि सूत्रस्थजनधातूदाहरणरूपेण मन्त्रस्योपलक्षणं मत्वा ' अज्ञत वा अस्य दन्ताः' इत्यैतरेय- ब्राह्मणमेवोदाहृतम् । तथैव निरुक्ते मन्त्रभागस्य सार्थकत्वसिद्धये कृते पूर्वपक्षे ' अथापि जानन्तं सम्प्रेष्यति ' इत्युत्क्वा ' अग्नये समिद्धयमानायानुब्रूहि' ( श० ११३| २ | ३ ) इति ब्राह्मणभागस्य प्रमाणत्वं मन्त्रभागस्य स्थाने उक्तम् । तदा पक्षपातमन्तरा को वा वक्तु शक्नोति यत् स्तुत्या ब्राह्मणभागे वेदशब्दप्रयोगः । तेन ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं न गुणवादकृतं न वा पारिभाषिकम्, न वा पारिषत्कृतिः न वा ऐकदेशिकम्, नाप्यर्वाचीनम्, किन्तु यावदारभ्य मन्त्रभागस्य वेदत्वं तावदारभ्यैव ब्राह्मणभाग- स्यापि वेदत्वं, तच्च प्राचीनं सार्वत्रिकं वास्तविकं च । यथा मन्त्र इत्युक्त्वा मन्त्रभाग एव विधिर्नब्राह्मणे, तथा ब्राह्मण इत्युक्त्वा ब्राह्मण एव विधिर्भवति न मन्त्रे, तादृशविधेरैकदेशित्वात् । अन्यथा वेदविशेषकार्यं सर्ववेदेष्वपि स्यात्, न चैव दृश्यने । यजुर्वेदसामवेदयोः र श ष स ह इत्यक्षराणां परत्वे अनुस्वारस्य, कारोभवति, न ऋगथर्ववेदयोः । तावता कि यजुर्वेद- सामवेदयोरेव वेदत्वं नर्वेदाथर्ववेदयोरिति । तथैव ' देवसुम्नयोर्यजुषि काठके ' ( पा० सू० ७७४| ३८ ) इतिसूत्रं यजुर्वेदस्य कठशाखायामपकारविधायकं नान्यत्र प्रवर्तते । 'प्रकृत्यान्तःपादभव्य परे' ( पा० सू० ६| १| ११५ ), 'यजुष्युर:' ( पा० सू० भवन्ति' ऐसी परिभाषा नही है, अतः ब्राह्मणभागो में छन्दोवत् व्यवहार न होने से साक्षात् वेदत्व उपपन्न हो जाता है । नदी आदि संज्ञाओ की तरह ब्राह्मणभागो के लिये कोई वेदसंज्ञा-विधायक सज्ञासूत्र या परिभाषासूत्र के न होने से तथा ब्राह्मणभाग के लिये छन्दोवत् व्यवहार न होने से उनमें साक्षात् वेदत्व की उपपत्ति हो जाती है । अतएव नदी आदि संज्ञाओ के समान ब्राह्मणभाग के लिये वेद- संज्ञाविधायक संज्ञासूत्र या परिभाषासूत्र के न होने से ब्राह्मणभाग मे आतिदेशिक वेदत्व नही कह सकते, अपितु उनमे साक्षात् ही वेदत्व है । आयुर्वेदादि के समान उपवेद के होनेसे भी उनमे वेदत्व नही है, क्योकि उपवेदो में ब्राह्मणों का अन्तर्भाव नही हैं । पुराणादि के समान ब्राह्मणो मे छान्दसकार्य भी क्वाचित्क नही है । किन्तु ' मन्त्रे' इति त्यक्त्वा ' छन्दसि निगमे' इत्यादि वैदिककार्य ब्राह्मणो मे सर्वत्र ही दिखाई देता है । अत. 'भाषायाम्' के प्रत्युदाहरण के रूप में मन्त्रभाग की तरह ब्राह्मणभाग के भी वचनो को उदाहरण के रूप में दिया गया है । ' मन्त्रे घसह्वरणश १ ( पा० सू० २२४१८० ) यह ' चिल ' लुग्विधायक सूत्र मन्त्रविषयक रहने पर भी सूत्रस्थ 'जन' धातु के उदाहरण के रूप में मन्त्र को उपलक्षण मानकर -' अज्ञत वा अस्य दन्ता:' इस ऐतरेयब्राह्मणवचन को ही उदाहरण के रूप में दिया है । उसी तरह निरुक्त में मन्त्रभाग को सार्थक सिद्ध करने के लिये पूर्वपक्ष करने पर ' अथापि जानन्तं सम्प्रेष्यति' कहकर ' अग्नये समिद्ध- मानायानुब्रूहि' - ( श ० ५० १।३।२।३ ) इस ब्राह्मणभाग की प्रमाणता मन्त्रभाग के स्थान में बताई गई है । ऐसी स्थिति में पक्षपात ग्रस्त व्यक्ति को छोड़कर कौन व्यक्ति यह कह सकता है कि ब्राह्मणभाग की स्तुति करने के लिये उसे ' वेद' शब्द से कहा गया है । अतः यह स्पष्ट हो जाता है कि ब्राह्मणभाग का वेदत्व न गुणवादकृत है, और न ही पारिभाषिक है, तथा न पारिषत्कृति है और न ऐकदेशिक है एवं न ही अर्वाचीन है । किन्तु जब से मन्त्रभाग को ' वेद ' कहते आ रहे है, तभी से ब्राह्मणभाग को भी वेद कहते आ रहे है । ब्राह्मणभाग की वेदसंज्ञा प्राचीन है, सार्वत्रिक है और वास्तविक है । 'यथा मन्त्रे' कहने से मन्त्रभागों में विधि होता है, ब्राह्मण में नहीं, उसी तरह 'ब्राह्मणे' कहने से ब्राह्मण में विधि होता है, मन्त्र में नहीं, इस प्रकार के 'विधि' एकदेशी होते हैं । अन्यथा वेदविशेष का कार्य सभी वेदों में होने लगेगा । किन्तु ऐसा देखने में नही आता । यजुर्वेद और सामवेद में 'र श ष स ह' इन अक्षरों के परे रहते अनुस्वार को, कार होता है । वह ऋग्वेद एवं अथर्ववेद मे नहीं होता । इससे क्या निष्कर्ष निकाला जायगा कि यजुर्वेद और सामवेद 'ही 'वेद' है, ऋग्वेद और अथर्ववेद 'वेद' नही । वैसे ही ' देवसुम्नयोर्यजुषिकाठके' - ( पा० सू० ७२४१३८ ) यह सूत्र यजुर्वेद की काठक-शाखा में आकार विधायक है, इसकी अन्यत्र प्रवृत्ति नही होती । ' प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे' ( पा० सू० ६| १| ११५ ) 'यजुष्युर:' ( पा०
पृष्ठ 996
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात. १८९४ ६।१।११७ ) इति प्रकृतिभाव ॠग्वेदाद्यजुर्वेदाच्चान्यत्र वेदे न भवति । तथैव 'ऋचि तुनु...., ( पा० सू० ६ | ३| १३३ ), 'ऋचित्रेरुत्तर' ( पा ० सू० वा० ६। १ । ३४ ) इत्यत्र ऋक्पदं साभिप्रायम् । एतानि विधानानि ऋग्भ्योऽन्यत्र न भवन्ति, ' ' ' ', ड इत्यस्य वैदिको ल इति ऋग्वेदादन्यत्र न भवति तथापि न समानविधित्वाभावे यजुषामवेदत्वं भवति । न कस्याप्यवेदत्वं भवति ॥ यथा ऋग्यजुरादिनामानि मन्त्रक-तथैव मन्त्रब्राह्मणयोः समानविधित्वाभावेऽपि देशवाचकानि सन्ति तत्कार्याणि पृथक् पृथग् भवन्ति तथैव मन्त्रो ब्राह्मणं चेति नामाप्येकदेश्येव । यथा 'अनर्थका मन्त्राः ( नि० ११५ ) इति कौत्सोक्तमनर्थकत्व मन्त्र एव प्रसञ्जितं न ब्राह्मणे । तत्कस्य हेतोः, चोद्यस्यैक-देशिकत्वाद् यदि दयानन्दरीत्या यथा ( पा० सू० २।३।६० ) सूत्रे ' ब्राह्मणे' इत्युक्त्यै ( पा० सू० ३।३।६२ ) सूत्रे छन्दसी-, ' ( | | )त्युक्त्या ब्राह्मणभागस्य छन्दोभिन्नत्वमाशङ्कयते तथैव मन्त्रे श्वेतवहोक्थशरा पा० सू० ३ २ ७१ सूत्रे मन्त्र इत्युक्त्या 'विजुपे छन्दसि' ( पा० सू० ३।२| ७२ ) इति सूत्रे छन्दोग्रहणेन मन्त्रभागस्यापि वेदभिन्नत्व कथं न स्यात्? तथैक च ' मन्त्रे सोमाश्व...... " ( पा० सू० ६ ३ १३१ ) इति सूत्रतोमन्त्रपदानुवृत्तौ सत्यां 'ऋचि तनुघ' ( पा० सू० ६ | ३| १३३ ) इति ऋग्वेदस्यापि वेदभिन्नत्वं स्यात् । यदि नेदमिष्यते तदा तादृश्यः सर्वा अपि दयानन्दोक्तयो निरथिका एव । यञ्चोक्तम् – ' छन्दोमन्त्रयोर्भेदोऽस्ति ' इति, तदप्यसङ्गतम्, कुतः छन्दोवेदनिगममन्त्रश्रुतीनां पर्यायवाचकत्वात्' ( ऋ० भा० भू० पृ० ७९ ) इति दयानन्दोके । छन्दांसि वेदा मन्त्राश्चेत्पर्यायः पृ० ७९ तथा व्याकरणेऽपि 'मन्त्रेघस् ".. ( पा० सू० २| ४| ८० ), 'छन्दसि लुङ्ललिट: ' ( पा० सू० ३|४| ६ ) 'वा षपूर्वस्य निगमे' ( पा० सु ६०४१ ९ ) 'अत्रापि छन्दोमंत्रनिगमाः पर्यायवाचिनः सन्ति' (ऋ० भा० भू० पृ० ८० ) इति दयानन्दरीत्या छन्दोमंत्रयोः पर्यायवाचकत्वेन पाणिनेः ( ३२| ७१, ७३ ) सूत्रयोर्मन्त्रछन्दसोभिन्नभिन्नशब्दयोः सन्निवेशस्य नैरर्थक्यमेव स्यात् । यदि तत्त्वेऽपि मन्त्रभागस्य वेदत्वम- सू० ६।१।११७ ) इससे प्रकृतिभाव होता है, किन्तु वह ऋग्वेद यजुर्वेद के अतिरिक्त अन्य किसी वेद में नही होता । 'ऋचितनु.....'- पा० सू० ६।३।१३३ ), 'ऋचित्रेरुत्तरः -( पा ० सू० वा० ६ | १ | ३४ ) यहाँ पर 'ऋ ' पद साभिप्राय है । ये विधान ॠ के अतिरिक्त अन्यत्र नही होते हैं । 'ड' के स्थान में वैदिक 'ल' ऋग्वेद के अतिरिक्त अन्यत्र कही नही होता । तथापि समान विधि के होने पर भी 'यजुस्' को अवेद नही समझा जाता । तथैव मन्त्र और ब्राह्मण में समान विधि के न रहने पर भी किसी में अवेदत्व नही माना जाता । जैसे ऋक्, यजुस् आदि नाम मन्त्रैकदेश के वाचक हैं और उनके कार्य भी पृथक पृथक होते है, वैसे हो मन्त्र और ब्राह्मण ये नाम भी एकदेशी ही हैं । जैसे 'अनर्थका मन्त्राः' --( नि० १११५ ) यह कौत्सकथित अनर्थकत्व मन्त्र में ही प्रसक्त होता है, ब्राह्मण में नही । प्रश्न हमेशा एकदेशी हुआ करता है । अत यह प्रश्न हो सकता है कि क्या कारण है कि वह प्रसक्ति मन्त्र में ही होती है, ब्राह्मण में नही । ( पा ० सू० २२३| ६० ) सूत्र में 'ब्राह्मणे, कहा गया है तथा पा० सू० ( ३| ३| ६२ ) मे 'छन्दसि' कहा गया है । यहाँ पर यदि दयानन्द की रीति के अनुसार 'ब्राह्मणभाग, छन्द से भिन्न है,' यह शंका की जाती है, तो उसी प्रकार 'मन्त्रेश्वेतव हो स्थशत......... सूत्र में ' मन्त्र' कहा गया है और ' विजुपे? छन्दसि''- ( पा० सू० ३।२/ ७३' ( ) इस सूत्र में छन्दोग्रहण) किया है, तब' मन्त्रभाग' को भी वेद से भिन्न क्यो नही कहा जा सकेगा उसी तरह मन्त्रे सोमाश्व पा० सू० ६।३।१३१ इस सूत्र से मन्त्र पद की अनुवृत्ति होने पर 'ऋषि' ---( पा० सू० ६।३।१३३ ) से ऋग्वेद को भी वेद से भिन्न कहना होगा । यदि यह अभीष्ट नहीं है, तो इस प्रकार की सभी दयानन्दोक्तियों को निरर्थक ही समझना चाहिये । यह जो कहा था कि 'छन्दोमन्त्रयोर्भेदोऽस्ति = छन्द और मन्त्र भिन्न- भिन्न है- वह भी असङ्गत है । क्योकि 'छन्दो वेदनिगममन्त्रश्रुतीनां पर्यायवाचकत्वात्' ( ऋ० भा० भू० पृ० ७९ ) ऐसा दयानन्द ने ही कहा है । 'छन्दासि वेदा मन्त्राश्चेत्पर्याय', ' ( ) ': ' - ( | | ) ' पू० ७९ तथा व्याकरण में भी मन्त्रे घसरण पा० सू० २२४१८० छन्दसि लुललिट पा० सू० ३ ४ ६ वा षपूर्वस्य नियमे - ( पा० सू० ६१४ /९ ) ' अत्रापि छन्दमन्त्रनिगमाः पर्यायवाचिनः सन्ति' -( ऋ० भा० भू० १० ८० ) इस दयानन्द की रीतिके अनुसार छन्द और मन्त्र पर्यायवाचक होने से पाणिनि के ( ३।२।७१-७३ ) दो सूत्रो में मन्त्र और छन्दस् इन भिन्न भिन्न शब्दों क
पृष्ठ 997
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८९५ बाधितमेव स्यात्तदा ब्राह्मणछन्दः शब्दयोरपि भिन्नभिन्नतया सन्निवेशेऽपि ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं कथमबाधितं न स्यात् । यदि छन्दः शब्दस्य वेदोऽर्थः तर्हि छन्दःशब्देन पूर्वोक्तस्थलेषु ब्राह्मणवचनाना महाभाष्यकारैरुद्धृतत्वात् कथं न ब्राह्मण- भागस्य वेदत्वं स्यात्? यत्तु केनचित् –' नित्यं मन्त्रे' ( पा० सू० ६।१।२१० ) इत्यत्र छन्दोबद्धतारहितयजुषामर्थे मन्त्रशब्द: ' जुष्टार्पिते च छन्दसि' ( पा ० सू ० ६। १२२० ९ ) इत्यत्र छन्दः शब्दो गायत्र्यादिछन्दोबद्धमन्त्रार्थे इति, तदपि तुच्छम् छन्दोबद्धत्वहेतोः छन्दःशब्दस्य वेदेऽप्रयोगात् । 'छादनाच्छन्दः' ( नि० ७/१२ ) इति यास्कोक्तिविरोधात् । तत्र हि अन्यप्रमाणाना छादकत्वात् प्रलयकालेऽर्थस्य छादनाद्वा वेदे छन्दःशब्दप्रयोगः । तत्र प्रथमार्थे 'प्रमाणं परमं श्रुतिः' ( म ० २।१३ ) इति मनुवचनं प्रमाणम् । द्वितीयेऽर्थे ' भूत भव्यं भविष्यञ्च सर्वं वेदात् प्रसिद्धयति' ( म० १२ ९७ ) इति मनुवचनं प्रमाणम् । वस्तुतस्तु यजुर्वेदे ' होता यक्षद्', 'वनस्पतिमभि' इति द्वावेव मन्त्रौ छन्दोहीनौ । तत्र च जुष्ट-अर्पितशब्दो न स्तः । तथा च ' नित्यं मन्त्रे' ( पा ० सू० २/५/१० ) ' मंत्रे श्वेतवहोक्थ...' ( पा० सू० ३।२।७१ ) इत्यादिसूत्राणां नैरर्थक्यापातात् छन्दःशब्दस्य पद्यार्थत्वे ' ढश्छदसि' ( पा० सू० ४| ४| १०६ ) इत्यादिविधयः 'सभेयोयुवास्य' ( वा० सं ० २२ २२ ) इति गद्ये न प्रवर्तेरन् । तथा च कथं सभेय इति सिद्धयेत्? ' या खर्वेण पिबति तस्यै खवं:' ( तै० सं ० २/५/११७ ) इति ब्राह्मणवाक्ये गद्येऽपि ( पा० सू० वा० २२३।६२ ) इति छान्दसचतुर्थी न स्यात् । 'एवं च ' मन्त्रपदघटितसूत्राणि छन्दोबद्धमन्त्रेषु न प्रवर्तेरन् । यदपि ब्राह्मणभागस्यावेदत्वे कात्यायनभिन्नैर्ऋषिभिर्वेदसंज्ञायामस्वीकृतत्वात्; कात्यायनादन्यैर्ऋषिभिरपरि- गृहीतत्वात्' ( ऋ० भा० भू० पृ० २७ ) इति हेतुरप्यहेतुरेव, ब्राह्मणभागस्य वेदत्वे कात्यायनसाक्षित्वस्य दयानन्देन सन्निवेश करना निरर्थक ही रहेगा । निरर्थक मानकर भी यदि मन्त्रभाग में वेदत्व अबाधित ही रह सकता है, तो ब्राह्मण, छन्दःशब्द दोनो का भिन्न भिन्न सन्निवेश रहने पर भी ब्राह्मणभाग का वेदत्व क्यो नही अबाधित रह सकेगा? यदि छन्दस् शब्द का बेद अर्थ है तो पूर्वोक्त स्थलो में छन्द शब्द से महाभाष्यकार के द्वारा ब्राह्मणवाक्य उद्धृत किये गये हैं, अतः ब्राह्मणभाग में वेदत्व क्यो नही रह सकेगा? यह जो किसी ने कहा है कि " नित्यं मन्त्रे -( पा० सू० ६।१।२१० ) यहाँ पर छन्दोबद्ध न रहनेवाले यजुस् के अर्थ में ' मन्त्र' शब्द, तथा 'जुष्टापिते च छन्दसि' ( पा० सू० ६।१।२० ९ ) यहाँ पर 'छन्द:' शब्द गायत्रीआदिछन्द से बद्ध मन्त्र के अर्थ में प्रयुक्त किया गया है" वह भी तुच्छ है । क्योंकि छन्दोबद्धता के कारण ही छन्दः शब्द का वेद में प्रयोग होता है, और 'छादनाच्छन्द ' ( नि० ७/१२ ) इस यास्क की उक्ति के साथ भी विरोध है । वहीं तो अन्य प्रामाणों के छादक होने से अथवा प्रलयकाल में अर्थ का छादन होने से वेद में छन्दः शब्द का प्रयोग किया गया है । उनमें भी प्रथम अर्थ में 'प्रमाणं परमं श्रुतिः -( मनु ० २११३ ) यह मनु- --वचन प्रमाण है । द्वितीय अर्थ में ' भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं वेदात् प्रसिद्धयति' -( मनु ० २।१३ ) यह मनुवचन प्रमाण है । वस्तुतस्तु यजुर्वेद में 'होता यक्षद्' -- वनस्पतिमभि' ये दो ही मन्त्र छन्दोहीन है । और उनमें जुष्ट-अर्पित ये दोनों शब्द नही हैं । तथाच ' नित्यं ( ) ' ( ) ' मन्त्रे'- पा० सू० २।५।१० मन्त्रेश्वेतवहोक्थ पा० सू० ३।२।७१ इत्यादि सूत्रों के निरर्थक होने के भय से छन्द शब्दका पद्यार्थ' में 'दश्छन्दसि' -( पा ० सू० ४| ४| १०६ ) इत्यादि विधियो की 'सभेयोयुवास्य' ( वा० सं० २२ २२ ) इस गद्य में प्रवृत्ति नही हो सकेगी । तथाच ' सभेय' कैसे सिद्ध हो सकेगा? ' या खर्वेण पिवति तस्यै खर्वः' (----तै ० सं ० ) इस ब्राह्मणवाक्य रूप गद्य में भी ( पा सू० वा ० २।३।६२ ) से छान्दसचतुर्थी भी नही हो पायगी । एवंच मन्त्रपदघटित सूत्रों की छन्दोबद्धमंत्रों में प्रवृत्ति नही हो सकेगी । ब्राह्मणभाग के वेद न होने में जो हेतु दिया है कि कात्यायन के अतिरिक्त अन्य ऋषियो ने उसकी वेदज्ञा का स्वीकार नही किया है- 'कात्यायनादन्यैर्ऋषिभिरपरिगृहीतत्वात्' ( ऋ० भा० भू० पृ० ८७ ) वह हेतु भी वास्तव में हेतु नही है, अर्थात् अहेतु ही है । ब्राह्मणभाग के वेद होने में दयानन्द ने कात्यायन को साक्षी के रूप में स्वीकार किया है । इतना ही नही कात्यायन भिन्न कात्यायन के अतिरिक्त ) अन्य ऋषि जैसे न्यायशास्त्र के सूत्रकार गोतमऋषि, उसके भाष्यकार वात्स्यायन ऋषि उसी तरह
पृष्ठ 998
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८९ ६ च साक्षित्वस्य पूर्वत्रस्वीकृतत्वात् । न्यायशास्त्रस्य सूत्रभाष्यकारयोः, अष्टाध्याय्याः सूत्रकार वार्तिककार-भाष्यकाराणा प्रदर्शितत्वात् । 'तच्चोदकेषु मन्त्राख्या ' ( जै० सू० २| १| ३२ ) इति मीमासास्त्रेण वेदैकदेशस्य मन्त्रभागस्य लक्षणमुक्त्वा च जेमिनिमहर्षिणोक्तम् ।' ' ( | | ) शेषे ब्राह्मणशब्दः जै ० सू० २ १ ३३ इति मन्त्रभागावशिष्टस्य वेदैकदेशस्य ब्राह्मणभागस्य लक्षण मन्त्रभागस्य अन्यथा शेषपदस्य वैयर्थ्यापातः स्यात् । नहि शिशुपालवधस्य शेष उत्तरमीमांसा भवति । तस्माद्वेदेकदेशस्य शेषो ब्राह्मणभागो न वेदादन्यो भवति ॥ जैमिनिसूत्राणा व्याख्यात्रा शबरस्वामिनापि ' मंत्राश्च ब्राह्मणं च वेदः ' इति स्पष्ट मंत्रब्राह्मणयोर्वेदत्वमुक्तम् तत्र मत्रलक्षणे उक्ते परिशेषसिद्धत्वाद् ब्राह्मणलक्षणमवचनीयम्, मंत्रलक्षणेनैव सिद्धम्' ( जै ० सू० २1१1३३ ) इति शाबर- भाष्योक्तेश्च । 'आम्नायः पुनर्मन्त्राश्च ब्राह्मणानि च ' ( को० सू० ११३ ) इत्यथर्ववेदीयकौशिक मुनिसूत्राच्च । ' मंत्रब्राह्मणयो- वेदनामधेयम्' ( बौधायनीयसूत्रं ३१२२६३ ), इदमेवसूत्रमापस्तम्बश्रौतसूत्रे ( २४| १ | ३१ ), इदमेव च सत्याषाढ़ श्रो० स० ३ | १० ) सर्वानुक्रमणी - ( ), ( ), ( / ), ( | १ १ ७ शुक्लयजु.प्रातिशाख्यप्रतिज्ञासूत्रे १२ बौधायनधर्मसूत्रे २१९ ७ तन्त्रवार्तिके १ लक्षण- वृत्तिभूमिकायाम् । षङ्गुरुशिष्ये— ' मंत्रब्राह्मणयोराहुर्वेदशब्दं महर्षयः ।' इति । मत्रब्राह्मणात्मत्वं तावद्वेदस्यादुष्ट। यास्कीयनिरुक्तेऽपि मिति ऋग्वेदभाष्योपोद्घाते सायणाचार्यश्च । ' मंत्रब्राह्मण समष्टिर्वेदः' इति सामवेदभाष्योपक्रमणिकायाम् आप:' इति वेदत्वेन ब्राह्मणोद्धरत्वं दर्शितमेव । 'वेदान्तदर्शने ( ब्र० सू० ३| १ | ५ ) भाष्ये वैदिकप्रयोगदर्शनात् 'श्रद्धा वा इति वाजसनेयि- शङ्करभगवत्पादोक्तिश्च ब्राह्मणस्य वेदत्वे प्रमाणम् । ' स्याद्वा आम्नाय मित्वात् छदसि नियम:' ( ११४ ) प्रातिशाख्यसूत्रव्याख्याने आम्नायो वेद इत्युक्त्वा ब्राह्मणं विध्यर्थवादरूपं मन्त्रस्तु कर्माङ्गभूतद्रव्य देवतास्मारकमित्युव्वटा- चार्यः । धर्मब्रह्मप्रतिपादकमपौरुषेय प्रमाणवाक्य वेद, स च मंत्रब्राह्मणात्मक इति मधुसूदनसरस्वती । ये सभी कात्यायन- अष्टाध्यायी व्याकरण के सूत्रकार पाणिनिऋषि, उसके वार्तिककार कात्यायनऋषि, और उसके भाष्यकार पतञ्जलिऋषि बता चुके है । भिन्नऋषि ब्राह्मणभाग को वेद कह रहे हैं । अत. ब्राह्मणभाग के बेद होने मे इन सभी ऋषियों का साक्षी होना पहले 'तच्चोदकेषु मंत्राख्या' -( जै० सू० २।१।३२ ) इस मीमासा सूत्र के द्वारा वेद के एकदेशभूत मन्त्रभाग का लक्षण बताकर ' शेषे ब्राह्मण शब्द.' ( जै० सू० २।१।३३ ) इस सूत्र से मन्त्रभागावशिष्ट वेदैकदेशभूत ब्राह्मणभाग का लक्षण भी जैमिनि महर्षि ने बताया है । अन्यथा ' शेष ' पद व्यर्थ हो जायगा । 'शेष' पद को चाहे जिस किसी से नही जोडा जा सकता । शिशुपालवधकाव्य का। शेष उत्तर- मीमासा को नही कहा जा सकता । तस्मात् वेदैकदेशभूत मंत्रभाग का शेष 'ब्राह्मणभाग' वेद के अतिरिक्त नही हो सकता जैमिनिसूत्रो के व्याख्याता शबरस्वामी ने भी 'मन्त्राश्च ब्राह्मण च वेद. ' कहकर मन्त्र-ब्राह्मण दोनो का वेदत्व स्पष्ट रूप में स्वीकार किया है । शबरस्वामी तो दृढ विश्वास के साथ कहते है कि मंत्र का लक्षण कह देने पर पारिशेष्यात् अवशिष्ट भाग है, ब्राह्मण है । यह बात विचारशील बुद्धिमान् कोई भी व्यक्ति समझ सकता है, तदर्थ ब्राह्मण का लक्षण करने की कोई आवश्यकता नहीं वह मन्त्र के लक्षण से ही स्पष्ट होता है । जै० सू० २| १ | ३३ का शाबरभाष्य देखने योग्य है । 'आम्नाय: पुनर्मन्त्राश्च ब्राह्मणानि च' --( कौ ० सू० १1३ ) इस अथर्ववेदीय कौशिकमुनि के सूत्र से तथा ' मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' ( बौ० सू० ३३२/६३ ), यही सूत्र आपस्तबश्रौतसूत्र में ( २४| ११३१ ) तथा सत्याषाढ श्रौतसूत्र में ( ११११७ ), और शुल्कयजुः प्रातिशाख्य प्रतिज्ञासूत्र में ( १२ ), बौधायन सूत्र में ( २१ ९ १७ ), तन्त्रवार्तिक मे सर्वानुक्रमणीवृत्ति भूमिका मे, षड्गुरुशिष्य ने 'मन्त्रब्राह्मणयोराहुर्वेदशब्द महर्षयः । स्पष्ट कहा है । सायणाचार्य ने अपने ऋग्वेद भाष्योपोद्घात में 'मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं तावद् वेदस्य अदुष्टं लक्षणम्' कहा है । सामवेदभाष्य की उपक्रमणिका में 'मन्त्र ब्राह्मणसमष्टिर्वेद ' तथा यास्क के निरुक्त में भी वेद के रूप में ब्राह्मण के उद्धरण दिये गये है । और 'वेदान्तदर्शन में ब ० सू० ३ | ११५ के भाष्य में "वैदिकप्रयोगदर्शनात् 'श्रद्धा वा आप ' इति" यह शकरभगवत्पादोक्ति ब्राह्मणभाग के वेद होने में प्रमाण है । 'स्याद्वा आम्नायघमित्वात् छन्दसि नियम: ' ( ११४ ) इस वाजसनेयिप्रतिशाख्यसूत्र के व्याख्यान में आम्नायो वेद इत्युक्त्वा ब्राह्मणं · विध्यर्थवादरूपं मन्त्रस्तु कर्माभूनद्रव्य देवतास्मारकम्' ऐसा कहकर उन्क्टाचार्य ने ब्राह्मणभाग का वेदत्व स्पष्ट किया है । उसी तरह ',. ' धर्म प्रतिपादकमपौरुषेयप्रमाणवाक्यं वेदः सच मन्त्रब्राह्मणात्मक यह मधुसूदन सरस्वती ने कहा है । $
पृष्ठ 999
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८ ९७ ' उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यज्ञः इतीयं वैदिकी श्रुति. ( म० २।१५ ) इत्येतरेयादि- ब्राह्मणभागस्य ( ५ | २ ९ ) वैदिकी श्रुतित्वोक्त्या ब्राह्मणभागस्य वेदत्वमुक्तम् । ' राज्ञश्च दद्युरुद्वारमितीयं वैदिकी श्रुतिः' ( म० ७ ९७ ) इति श्रुतिरपि ब्राह्मणभाग एव, न मंत्रेषूपलभ्यते । मनुस्मृतिः सृष्ट्यादावासीत् । तस्याः प्रामाण्यं दयानन्देन सत्यार्थप्रकाशे ११ समुल्लासे १७५ पृष्ठे स्वीकृतम् । तेन सृष्ट्यादावेव ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं प्रसिद्धमासीदिति गम्यते । मनु- स्मृतिप्रवक्तुभृंगोरपि दृष्टया मनुस्मृते: ( १1३५ ) सृष्ट्यादौ सत्त्वं सिद्धयति । ' वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' ( म० २२६) इत्यत्र वादिगणमान्येन मेधातिथिना लिखितं यद्वेदशब्देन ऋग्यजुः सामानि ब्राह्मणसहितान्युच्यन्ते ॥ स वेदो बहुधा भिन्नः सहस्रवर्त्मा सामवेदः सात्यमुग्रिराणायनीयादिभेदेन । एकशतमध्वर्यूणां भेदः काठकवाजसनेयकादिभेदेन | एकविंशतिधा बाह्वच्यम्, आश्वलायनैतरेयादिभेदेन । नवधाऽथर्वाणः, मोदकपैप्पलादकादिभेदेन । स वेदो विशिष्टः शब्दराशिरपोरुषेयो मन्त्रब्राह्मणाख्योऽनेकशाखाभिन्नो धर्मस्य मूलम् । 'एकदेश तु वेदस्य' ( म० २ १४१ ) इत्यत्र वेदस्यैकदेशं मत्र ब्राह्मण चेति कुल्लूकभट्टः 1। तथैवान्येऽपि मनुटीकाकाराः । 'वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्य:' ( म० २।१६५ ) सामवेदो मत्रब्राह्मणात्मकः सोपनिषत्क इति कुल्लूकभट्टः । वेदो मन्त्रब्राह्मणसमुदायात्मिका शाखामाचष्टे' इति मेधातिथिः । ' अत ऊध्वं तु छन्दासि ' ( म० ४ ९८ ), छन्दासि मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेदमिति कुल्लूकभट्टः । मन्त्रब्राह्मणवाक्यसमुदायात्मकान् वेदान् पठेदिति मेधातिथिः । ' छन्दसि अर्थात् बुध्वा ' ( का० गृ० सू० ३ १ ) इति काठकगृह्यसूत्रे । 'छन्दसि वेदे ऋग्यजुःसामलक्षणमन्त्र- ब्राह्मणार्थवादनामधेयभेदयुक्ते' इति देवपालः । ' विध्यर्थवादवचनविनियोगात्' ( गो० सू० २| १ | ६१ ) इति न्यासूत्रवृत्तो ' उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यज्ञः इतीयं - वैदिकी श्रुतिः - ( मनु ० २।१५ ) इस प्रकार मनु ने ऐतरेयादि ब्राह्मणभाग - ( ५।२ ९ ) के लिये 'वैदिकी श्रुति' शब्द का प्रयोग करते हुए ब्राह्मणभाग का वेदत्व स्पष्ट किया है । और ' राज्ञश्च दद्युरुद्वारमितीयं वैदिकी श्रुतिः -( मनु ० ७१ ९७ ) यह श्रुति भी ब्राह्मणभाग के लिये ही उपलब्ध हो रही है, मन्त्रभाग के लिये नही । ' मनुस्मृति' सृष्टि के आदि में थी । दयानन्द ने अपने सत्यार्थ प्रकाश के ( ११ ) ग्यारहवें समुल्लास के ( १७५ ) एक सौ पचहत्तर पृष्ठ पर मनुस्मृति के प्रामाण्य का स्वीकार किया है । अतः यह स्पष्ट हो जाता है कि सृष्टि के आदिकाल से ही ब्राह्मणभाग का वेदत्व प्रसिद्ध है । मनुस्मृति के प्रवक्ता भृगु की सम्मति के अनुसार भी मनुस्मृति ( १।३५ ) का सत्व सृष्टि के आदि मे सिद्ध है ॥ ' वेदोऽखिलो धर्ममूलम् ' ( मनु २१६ ) पर वादिगणमान्य मेधातिथिने लिखा है कि 'वेदशब्द से ब्राह्मण के सहित ऋ यजुस्, साम कहे जाते हैं । वह वेद अनेक प्रकार से भिन्न हुआ है, सात्यमुग्रि, राणायनीय आदि भेदों से सामवेद के एक सहस्र प्रकार हैं । , ( ) ( ) ( )काठक वाजसनेयक आदि भेद से अध्वर्युवेद यजुर्वेद के एकशत सौ प्रकार है । आश्वलायन ऐतरेय आदि भेद से बाह्रच्य ऋग्वेद के ( २१ ) इक्कीस प्रकार है । मोदक, पैप्पलादक आदि भेद से अथर्ववेद के नव ( नौ ) प्रकार है । वह वेद, विशिष्ट शब्दराशिरूप एवं अपौरुषेय और मन्त्र-ब्राह्मण नाम से प्रसिद्ध तथा अनेक शाखाओं में विभक्त है, और वही धर्म का मूल है । 'एकदेशं तु वेदस्य' ( मनु २१४१ ) यहाँ पर ' वदस्य एकदेशं मन्त्रं ब्राह्मणं च' ऐसा कुल्लूकभट्ट ने कहा है । उसी तरह मनु के अन्य टीकाकार भी कहते हैं । ' वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्य: ' -( मनु ० २।१६५ ) यहाँ पर भी 'सामवेदो मन्त्रब्राह्मणात्मकः सोपनिषत्कः' ऐसा कुल्लूकभट्ट ने कहा है । मेधातिथि भी 'वेदो मन्त्रब्राह्मणसमुदायात्मिकां शाखामाचष्टे' ऐसा ही कहते है । 'अत ऊर्ध्वं तु छन्दासि ' ( मनु ४ ९ ८ ) यहाँ पर ‘ छन्दासि ' का अर्थ ' मन्त्र -ब्राह्मणात्मक वेद' कुल्लूकभट्ट ने किया है । और ' मन्त्र-ब्राह्मणवाक्यसमुदायात्मक वेदो को पढ़े' इस प्रकार मेधातिथि ने अर्थ किया है । 'छन्दसि अर्थान् बुध्वा' (का० गु० सू० ३।१ ) इस काठकगृह्यसूत्र के ' छन्दसि' का अर्थ 'ऋग्यजु सामलक्षण मन्त्रबाह्मणार्थ-वादनामधेय भेद से युक्त वेद में' ऐसा देवपाल ने किया है । 'विध्यर्थवादवचनविनियोगात्' ( गो० सू० २।१।६१ ) इस प्रकार न्यायसूत्रवृत्ति में मन्त्रब्राह्मण भेद से वेद के दो भाग हैं । उनमें यह विभाग ब्राह्मण का है, यह कहा है । दयानन्द ने सत्यार्थ प्रकाश के ( ६ ) छठें २३८
पृष्ठ 1000
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात' १८९८ मन्त्रब्राह्मणभेदाद् द्विधा वेद. । तत्र ब्राह्मणस्यायं विभागः । शुक्रनीतिर्दयानन्देन सत्यार्थप्रकाशे ६ समुल्लासेऽन्ते प्रमाणिता । तत्र 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनाम प्रोक्तमृगादिषु' ( शु० नी ० ४।२७१ ) अत्रापि मन्त्रभागेन समानमेव ब्राह्मणभागस्य वेदत्वमुक्तम् । ' सगंश्च प्रतिसर्गश्च ' इति पुराणश्लोकः । समाजिभिर्लज्जया पुराणनाम्ना नोद्ध्रियते शुक्रनीतिनाम्नोद्द्यिते । ' बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदे ' ( वे० सू० ६| १| १ ) इत्यस्य भाष्ये ' स्वर्गकामो यजेत' इति ब्राह्मणवाक्यस्य वेद- नाम्ना स्मरणात् । कणादमुनिदृष्ट्यापि ब्राह्मणस्य वेदत्वमेव । याज्ञवल्क्यस्मृती प्रायश्चित्तप्रकरणे ( ३।२४ ९ ) इत्यत्र मिताक्ष- रायां मन्त्रब्राह्मणात्मक वेदम्, तत्रैव श्राद्धप्रकरणे वेदार्थविद् इत्यस्य मिताक्षराया मन्त्रब्राह्मणयोरर्थं वेत्तीति वेदार्थविद् इत्युक्तम् । ' श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' ( ब्र ० स० २१ २७ ) इत्यादिषु बहुत्र श्रुतिप्रमाणरूपेण उपनिषद उदाह्रियन्ते । 'श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेय:' ( म ० २।१० ) इति श्रुतिर्वेद एव । वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' ( म० २।६ ), 'श्रुतिप्रमाणो धर्मः' ( म० भा० वनपर्व २०६।४१ ), वेद एव धर्मस्य मूलम्', ' चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म. ' ( जे० सू० १ १/२ ), 'विहितकर्मजन्यो धर्मः' इति तर्कसंग्रहः । ' स्वर्गकामो यजेत', ' अहरहः सन्ध्यामुपासीत', अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यादिवाक्यान्येव चोदनापदेन व्यपदिश्यन्ते । 'कुर्यात्', 'क्रियेत' ' कर्त्तव्यं' ' भवेत् 'स्या' दितिपञ्चमम् । एतत् स्यात् सर्ववेदेषु नियत विधिलक्षणम् ॥ ' ( मीमांसादर्शने ४| ३ | ३ ) इत्युक्तानां विधीनां मन्त्रभागे सत्त्वमेव नास्ति, ब्राह्मणेष्वेव सत्त्वात् । अन्यथा 'वेदोऽखिलो धर्म- ' ' ' ( ) मूलम् इत्यादिकं निर्विषयमेव स्यात् । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः । प्रेत्य चानुत्तमां गतिम् ॥ म ० २।९ इत्यादिकं च निर्विषय स्यात् । ' धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परम श्रुतिः' ( म ० २।१ ) ब्राह्मणभागस्यैव ग्रहणस्, इत्यत्र श्रुति- शब्देन धर्मविधेस्तत्रैव सत्त्वात् । मीमांसादर्शनस्य द्वादशाध्याये षष्टिपादेषु ९०० अधिकरणेषु सर्वत्र ब्राह्मणवाक्यान्येवोद्धृत्य विचार्यन्ते । मन्त्रभागवाक्यान्यल्पीयांस्येव सन्ति । यदि ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं न स्यात्तदा मीमांसा नाम वेदविचार एव । वेदवाक्यान्येवेभिर्व्याख्यास्यन्ते, ( मीमांसाशावरभाष्ये १| १ | १ ) इति निरर्थकान्येव स्युः । तेनापि ब्राह्मणभागस्य वेदत्वमेव । समुल्लास के अन्त में 'शुक्रनीति' को प्रमाण माना है । उस शुक्रनीति मे भी ' मन्त्रब्राह्मणयोर्वेद नाम प्रोक्तमृगादिषु' ( शु ० नी०४।२७१) कहकर मन्त्रभाग के समान ही ब्राह्मणभाग का वेदत्व बताया है । 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च' यह पुराण का श्लोक है । किन्तु समाजियो ने लज्जा से अभिभूत होने के कारण उसे पुराण का न बताकर शुक्रनीति का बताया है । 'बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिवैदे' ( वै० सू० ६।१।१ ) के भाष्य मे 'स्वर्गकामो यजेत' इस ब्राह्मणवाक्य का ' वेद' के नाम से स्मरण करने से कणादमुनि की दृष्टि में भी 'ब्राह्मण' का वेदत्व स्पष्ट है । याज्ञवल्क्यस्मृति के प्रायश्चित्तप्रकरण में ( ३।२४ ९ ) मिताक्षरा - कार ' मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेदम्', उसी के श्राद्धप्रकरण में 'वेदार्थवित्' की व्याख्या -' मन्त्र और ब्राह्मण दोनों के अर्थ को जो जानता है, वह वेदार्थवित् है' - करते हैं । 'श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात्' ( ब्र ० सू० २।१।२७ ) इत्यादि अनेक स्थलो पर उपनिषदो को श्रुतिप्रमाण के रूप में उद्धृत किया गया हैं । 'श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेय:' ( मनु ० २1१० ) के अनुसार वेद ही श्रुति है । 'वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' ( मनु०२।६ ), ' श्रुतिप्रमाणोधर्मः' ( म० भा० ब ० प० २०६/४१ ), 'वेद एव धर्मस्य मूलम्', 'चोदनालक्षणोऽर्थोधर्मः ' ( जै० सू० १ | १ | २ ), 'विहित- कर्मजन्यो धर्मः ' ( त ० सं ० ), 'स्वर्गकामो यजेत', अहरहः संध्यामुपासीत', ' अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यादि वाक्यों को ही ' चोदना' शब्द से कहा जाता है । 'कुर्यात्' ' क्रियेत ' ' कर्तव्यं ' ' भवेत्' ' स्या' दिति पञ्चमम् । एतत्स्यात्सर्ववेदेषु नियतं विधिलणम् ॥ ' ( मी ० दर्श० ४।३।३ ) इन उक्त विधियों की सत्ता मन्त्रभाग मे कही है ही नहीं । केवल ब्राह्मणो में ही उनकी सत्ता दृष्टिगोचर होती है । अन्यथा ' ', ' ' " ' ( ) वेदोऽखिलो धर्ममूलम् श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः प्रेत्य चानुत्तमा गतिम् ॥ मनु २१ ९ इत्यादि वाक्यो का कोई विषय ही नहीं रहेगा । 'धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः' ( मनु २११३ ) यहाँ पर श्रुतिशब्द से ब्राह्मणभाग का ही ग्रहण किया जाता है । क्योंकि समस्त धर्मविधियाँ ब्राह्मणभाग में ही होती है । मीमांसादर्शन के बारह अध्यायों के ( ६० ) साठ पादों के ( ९ ०० ) नौसो अधिकरणों में सर्वत्र ब्राह्मणवाक्यों को ही उद्धृत कर विचार किया गया है । मन्त्रभाग के वाक्य तो अल्प ही हैं । यदि ब्राह्मणभाग को 'वेद' न माना जाय तो मीमांसाशावरभाष्य में ( १११११ ) जो 'वेदवाक्यान्येवै भिस्यास्यन्ते ' कहा गया हैं उसे निरर्थक ही कहना होगा । 'मीमांसा' शब्द का अर्थ ' वेदविचार' है । वेदविचार को ही मीमांसा कहते है । इस कारण भी ब्राह्मणभाग का वेदत्वस्पष्ठ