वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1061–1070

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1061–1070

पृष्ठ 1061

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1061 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९५९ पदार्थस्मृतयः पर्यवस्यन्ति तावदेकं वाक्यम् । अर्थवादवाक्ये चैताः पर्यवस्यन्ति, विनैव विधिवाक्यं विशिष्टार्थप्रतीतेः । न चैवमपि द्वाभ्यां द्वाभ्यां पदाभ्यां विशिष्टार्थंपर्यवसानात् पञ्चषट्पदवति वाक्ये एकस्मिन्नानात्वप्रसङ्गः, विशेषणानां नानात्वेऽपि विशेष्यस्यैकत्वात् । तस्य सकृच्छ्रतप्रधानभूतस्य गुणभूतविशेषणानुरोधेनावर्तनायोगात् । प्रधानभेदे तु वाक्यभेदो भवत्येव । तस्माद्विधिवाक्यादर्थवादवाक्यमन्यदिति वाक्ययोरेव स्वस्ववाक्यार्थप्रत्ययावसितव्यापारयोः पश्चात् कुतश्चिदपेक्षायां परस्परान्वय इति । देवतामुद्दिश्य हविरवमृश्य तद्विषयस्वत्वत्याग इति यागशरीरम् । न च चेवस्यनालिखितदेवतोद्देष्टुं शक्या, न च रूपरहिता चेतसि शक्यत आलेखितुमिति यागविधिनैव तद्रूपापेक्षिणा यादृशमन्यपरेभ्योऽपि मन्त्रार्थवादेभ्यस्तद्रूप- मवगतं स्यात्तदभ्युपेयते, रूपान्तरकल्पनायां मानाभावात् मन्त्रार्थवादयोरत्यन्तपरोक्षवृत्तिप्रसङ्गात् । यथा हि -'व्रात्यो व्रात्यस्तोमेन यजेत' इति व्रात्यस्वरूपापेक्षायां यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिबेत् स व्रात्य इति व्रात्यस्वरूपमवगतं व्रात्यस्तोमविध्यपेक्षितं तद्विधिप्रमाणकमेव भवति, तथा देवतारूपमपि । ननुद्देशो रूपज्ञानमपेक्षते न पुना रूपसत्तामपि, देवतायाः समारोपेणापि रूपज्ञानमुपपद्यत इति समारोपितमेव रूपं देवताया अर्थवादैरुच्येतेति चेत्; सत्यं रूपज्ञानमपेक्षते, तच्चान्यतोऽसंभवान्मन्त्रार्थवादेभ्य एव, तस्य रूपस्यासति वा बाधकेऽनुभवारूढं तथाभावं परित्यज्यान्यथात्वमननुभूयमानमसाम्प्रतं कल्पयितुम् । तस्माद्विध्यपेक्षितं देवतारूपं मन्त्रा- र्थवादेरन्यपरैरपि बुद्धावुपनिधीयमानं विधिप्रमाणकमेवेति मन्त्रेषु निरुक्तकारास्तत्र तत्रैतिहासिकमपि पक्षमुपस्थापयन्ति । तदाधारेणैव पुराणेतिहासेष्विन्द्रादिदेवानां युद्धादिव्यापारा अपि पूर्वोक्तब्रह्मसूत्र-शाङ्करभाष्य -भामती कल्पतरुवचनैः प्रामा- णिका एवेति मन्तव्यम् । अन्यथा नयन किया जा सकता है । मुख्यार्थ के संभव रहते गुणवाद का आश्रय कौन करेगा? अन्यथा अतिप्रसंग होगा । वाक्यभेद, तात्पर्यभेद, अन्योऽन्याश्रय आदि दोषो की आशकाओ का समाधान संस्कृत भाष्य से अवगत कर लेना चाहिये । तस्मात् विधिवाक्य और अर्थवादवाक्य भिन्न-भिन्न वाक्य हैं, दोनो अपने अपने पृथक् पृथक् व्यापार से अपने अर्थों का बोध करा देते है, पश्चात् किसी कारण- यश अपेक्षा होने पर दोनों वाक्यों का परस्पर अन्वय हो जाता है । देवता को उद्देश्य कर और हवि का अवमर्श कर तद्विषयक स्वत्व का त्याग करना ही याग का शरीर है, अर्थात् स्वरूप है । देवता को तभी उद्देश्य बनाया जा सकता है, जब कि चित्त में वह चित्रित रहे । किन्तु कोई भी रूपरहित वस्तु चित्त में चित्रित नही हो सकती । अतः यागविधि को ही जब उस देवता के रूप की अपेक्षा रहती है, तब अन्यार्थमरक मन्त्र का अर्थवादवाक्यों से जैसा भी + उसका रूप अवगत हो, वैसा मान लिया जाता है । क्योकि रूपान्तर कल्पना करने मे कोई प्रमाण नही है । रूपान्तर की कल्पना करने पर मन्त्र और अर्थवाद मे अत्यन्त परोक्षवृत्ति का प्रसंग प्राप्त होगा । जैसे 'व्रात्यो व्रात्यस्तोमेन यजेत ' अर्थात् व्रात्य व्रात्यस्तोम याग करे । व्रात्य का स्वरूप क्या है, यह जिज्ञासा होने पर ' यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिबेत् स व्रात्य:' - जिसके पिता पितामह $ ने सोम का पान न किया हो वह व्रात्य है— इस वाक्य से अवगत हुआ व्रात्यस्वरूप, व्रात्यस्तोमविधि को अपेक्षित है, अतः वह स्वरूप विधिप्रमाणक ही हुआ, उसी तरह देवतारूप भी विध्यपेक्षित होने से विधिप्रमाणक ही है । इस पर कोई कह सकता है कि उद्देश को रूपज्ञान की अपेक्षा रहती है, रूपसत्ता की नही । देवता का समारोप रहने पर भी रूपज्ञान उपपन्न हो सकता है । अतः देवता के समारोपित रूप को ही अर्थवाद बताते हैं । इस पर समाधान यह है कि उद्देश को रूपज्ञान की अपेक्षा रहती है, यह बात सत्य है, किन्तु वह रूपज्ञान अन्यतः सम्भव न रहने से मन्त्र-अर्थवाद से ही होता है । [ मन्त्रार्थवाद से अभिहित देवतारूप ठीक वैसा ही अनुभवारूढ हो जाता है । उस अनुभवारूढ हुए रूप का किसी बाघक के न रहने पर ' भी त्याग करना और अननुभूयमान रूप की कल्पना करना नितान्त अनुचित है | अतः देवतारूप भी विधिप्रमाणक ही है । इसी कारण निरुक्तकार ने जहां-तहां मन्त्रों के ऐतिहासिक पक्ष को भी उपस्थित किया है । उसी के आधार पर पुराण, इतिहास यदि में वर्णित इन्द्रादि देवताओं के युद्धादि व्यापारो को भी पूर्वोक्त ब्रह्मसूत्र, शाङ्करभाष्य, भामती, कल्पतरु आदि के वचनों से प्रामाणिक । मानना चाहिये ।

पृष्ठ 1062

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1062 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ ६० वेदार्थपारिजातः यत्तु - 'सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादी पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ॥ ' ( मनु ० १।१२) इत्यस्य वचनस्य वेदप्रादुर्भावानन्तरं लोके सर्वेषां पदार्थाना व्यक्तीनां च नामानि तत्तच्छन् दधात्वनुसारीणि कर्माणि दृष्ट्वा वेदेभ्य आदाय निर्दिष्टानीति, तत्तु सर्वथाऽशुद्धमेव, पदवाक्य तदर्थाननुसारित्वात् । किन्तु देवताधिकरणरीत्या परमेश्वरो वैदिकैः ! शब्दैस्तांस्तानर्थान् संस्मृत्य सर्वेषां रचनां करोति । तथा च श्रुतिः-'स भूरिति व्याहरद् भुवमसृजत्' इति । यत्तु १२०-१२१ पृष्ठोक्तरीत्या अविकृत सोमात्मकजलानुरोधेन गङ्गेति नामनिरूपणम्, तद् नानिष्टम् । दिष्टथा समाजिनस्तव पुराणेषु विश्वासः समजनि । 'परिवर्तकमाद्विप्रा भाभिरालोकयन्दिश । सूर्य किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः ॥ जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः । आदित्यपीतं सूर्याग्नेः सोम संक्रमते जलम् ॥ नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोका- धानं प्रवर्तते ॥ यत्सोमात् स्रवते सूर्यं तदश्रेष्ववतिष्ठते । मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलं भुवि ॥ एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते च पुनर्जलम् । न चान्तमुदकस्यास्ति तदेव परिवर्तते ॥ संधारणार्थं भूताना मायैषा विश्वनिर्मिता । अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । विश्वेशो लोककृद्देव. सहस्राशुः प्रजापति । धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुदिवाकरः ॥ सार्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसरच्युतम् । सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्य प्रकीर्तितम् ॥ सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्तते 1। शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तो धारयतो जगत् ॥ सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका । ( सोमधारा इति पाठस्तु नास्ति ) | सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ॥ सर्वभूतशरीरेषु आपो अनुगताश्च याः । तेषु सन्दह्यमानेषु ( ), जङ्गमस्थावरेषु च ॥॥ धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः । २२ ते चैवाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसां स्मृतम् । आर्कं तॆजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् ॥ ' इत्येवमादिभिः श्लोकैर्वायुपुराणे ( ५१ ) अध्याये । सुश्रुतचरक- भावप्रकाशेषु वर्णितं गाङ्गं जलमपि गङ्गासम्बन्धादेवोत्तमं भवति । तदुक्तम्-' आकाशगङ्गासम्बन्धि जलमादाय दिग्गजाः । मेघैरन्तरिता वृष्टि कुर्वन्तीति मतं सताम् ॥ गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायो वर्षति वारिदः । सर्वथा तज्जलं ज्ञेयं तथैव चरके वचः । स्थापिते हेमजे पात्रे राजते मृण्मयेऽपि च । शाल्यन्नं येन संसिक्तं भवेदक्लेदिवर्णं यत् । तद् गाङ्गं सर्वदोषघ्नं ज्ञेयं सामुद्रमन्थथा ॥ ' (भावप्रकाशे वारिवर्गे, सुश्रुते सूत्रस्थाने च । गाङ्गमाश्वयुजे मासि मेघः प्रायेण वर्षति 1। शाल्योदनम क्वथित- मविदग्धं च राजतभाजनोपहित वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत । स यदि स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यम् । ( ) ' ' ( ३५१३ । खातात् तत् सोमवाय्वकैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः । शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नमहीगुणैः ॥ चरक- सूत्रस्थान २७ १ ९७ ) इति प्रकारभेदेऽपि तत्त्वमेकरूपमेव । यत्तु "तमु आकृण्वन् मेघं भुवेकम्' ( ऋ० सं ० १० ८८/१० ) इत्यस्या ऋचो व्याख्याने यास्केन -'तमकुर्वस्त्रेधा भावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिः' (निरुक्त ७ २८ ) इत्युक्तम् । ' सर्वेषां तुतु स नामानि ० ' ( मनु ० १ | १२ ) इस मनुवचन को प्रदर्शित कर समाजियों ने जो कहा है कि वेद के प्रादु- भवि के पश्चात् संसार के समस्त पदार्थ और व्यक्तियों के नाम और तत्तच्छब्द- धातु के अनुरोध से कर्मों को जानकर उनका वेदों से संग्रह करके वे निर्दिष्ट किये गये हैं । किन्तु इस प्रकार कहना सर्वथा ही अशुद्ध है, क्योंकि पद, वाक्य और उनके अर्थ का इसमें अनुसरण नही हो पाता है । अतः देवताधिकरण की रीति के अनुसार यह समझना चाहिये कि परमेश्वर वैदिक शब्दों के द्वारा तत्तद् अर्थों का स्मरण कर सबकी रचना करता है । इसी बात को श्रुति भी कह रही है -'स भूरिति व्याहरद् भुवमसृजत्' इति । बड़े सुदैव से समाजियों के मुख से एक बात उचित निकल पड़ी है, उससे प्रतीत होता है कि समाजी पुराणों पर भी अब विश्वास करने लगे हैं । वे १२०-१२१ पृष्ठ पर कहीं गई रीति के अनुसार अविकृत सोमात्मक जल के अनुरोध से 'गङ्गा' इस नाम का निरूपण करते हैं । यह सब निरूपण उन्होंने ( समाजियों ने ) वायुपुराण के ५१ वे अध्याय के क्लोकों को उद्धृत करके किया है । सुश्रुत, चरक, भावप्रकाश आदि ग्रन्थों में वर्णित गांग जल भी गंगा के सम्बन्ध से ही उत्तम माना गया है । ऋग्वेद के 'तमु प्रकृण्वन्०* ( १०१८८११० ) मन्त्र का जो अर्थ समाजियों ने किया है कि देवताओं ने भक्ति को त्रिया विभक्त किया; यह ठीक नहीं है क्योंकि

पृष्ठ 1063

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1063 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ ६१ तदर्थस्तु ' तर्माग्न देवास्त्रेधाभावाय प्रयतितवन्तः, अर्थाद् अग्नि त्रिधा विभक्तवन्त. -पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवि चेति । तदपि यत्किञ्चित्, समाजिना दृष्ट्या देवा विद्वांसो मनुष्या एव न तेऽग्नि त्रिषु लोकेषु त्रिधा विभक्त समर्थाः ॥ दुर्गाचार्यरीत्या -,, त्वस्य वचनस्यायमर्थः तमकृण्वन् तमेवाग्नि कृतवन्तः त्रेधा भवेक त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवि चेति । सम्पूर्णमन्त्रस्तु -'स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनन् शक्तिभि रोदसिप्राम् । तम् अकृण्वत् त्रेधाः भुवे क स ओषधी पचति विश्वरूपाः ॥ ' (ऋ ० सं० १० ८८/१० ) स्तोमेन स्तुतिभि., शक्तिभिः कर्मभि अग्निहोत्रादिभिः दिवि द्युलोके, एतमग्नि- मादित्यात्मना, रोदसि रोधस्योः द्यावापृथिव्योः, देवा अजीजनन् यजमाना अजनयन् । ते हि हविषो दातारः, यदेतामग्ना-वाहुति न जुहुयात्तदिति ' आहुतिभिरेवेन जनयन्ति' इति श्रुते । स एवमवस्थितो जगद्यात्रासिद्धये सर्वावस्थः सर्वावस्था ओषधीः पचति सर्वरूपाः । निरुक्तवचनस्य तादृशार्थाऽभ्युपगमोऽपि । यत्तु -' प्रसुव आपो महिमानमुत्तमं कारुवों चाति सदने विवस्वतः । प्रसप्त सप्त त्रेधा हि चक्रमु प्रसृत्वरीणामति सिन्धुरोजसा ॥ ' इत्यस्य व्याख्याने उक्तम्- हे आप:, कारुः स्तुतिकर्ता, यस्तवोत्तमो महिमा विवस्वतो गृहेऽस्ति तं कथयति- सप्त सप्त विभागेन, त्रेधा त्रिषु स्थानेषु गतिशीला भवन्ति, तासु गतिशीलासु सिन्धुरोजसा गतिमती । पूर्वोक्तनिरुक्तप्रकाशे कथमस्य व्याख्यानं संभवति, पूर्वस्मिन्मन्त्रे सूर्यरूपस्याग्नेस्त्रेधाभाव उक्तः, अत्र त्वपा प्रसङ्ग इति किं केन श्लिष्यते । त्रेधा चक्रमुरिति तु मूल एवोक्तम् । त्वदुक्तो मन्त्रार्थोऽपि न मनोज्ञ । महिमानमुत्तम.....सदने विवस्वत इत्यसम्बन्धात्, अन्वयविप्रकर्षाच्च । 'प्रसुव सिन्धुक्षित्प्रियमेघो नदीस्तुतिर्जागतं तु' इत्यनुक्रमणीरीत्या प्रियमेघपुत्रस्य सिन्धुक्षित आर्षं जागतं -,,नदीदेवताकमिदं नवचं सूक्तम् । ततो नदीस्तुतिरेवाऽस्यार्थः । मन्त्रार्थस्तु सायणरीत्या हे आपः वः युष्माकम् महिमानं महत्त्वं स्तोत्रम्, उत्तमम् उत्कृष्टतमम्, कारुः स्तोता, सिन्धुक्षिदहं विवस्वतः परिचरणवतो यजमानस्य सदने यज्ञ-गृहे, सुष्ठुवो चाति प्रब्रवीमि । ता नद्यः सप्त सप्त भूत्वा त्रेधा पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवि चेति त्रिप्रकारं चक्रमुः प्रावहन् । सृत्वरीणामासां मध्ये सिन्धुरेतन्नामिका नदी ओजसा स्वबलेन, अति सर्वा अपि नदीरतिक्रम्य, प्रवहतीति शेषः । कामं गङ्गाद्यास्त्रिषु लोकेषु प्रवहेरन्, न तावतापि सावयवत्वेन तासां न जननमरणराहित्यम्, तेनाऽनित्य-पदार्थप्रतिपादनेन वेदस्याप्यनित्यत्वं प्रसज्यत एव । समाधानमपि वस्वादित्याग्निप्रभृतीनां विग्रहवतां देवानामिव स्थानवाच- ' ' ' 'कत्वेन जातिवाचकत्वेन वा सुगममेव । आप इति आप्ल व्याप्ती इति धातुनिष्पन्नत्वेन व्यापनशीला समाजियों की दृष्टि से देवता भी विद्वान् मनुष्य ही हैं । इस कारण तीनो लोकों में अग्नि को त्रिधा विभक्त करने में समर्थ नही है । अतः दुर्गाचार्य की रीति के अनुसार उक्त मन्त्र का ठीक-ठीक अर्थ संस्कृत ( मूल ) में देखना चाहिये । उपरि निर्दिष्ट मन्त्रांश का ( १०१८८/१० ) अर्थ यह है कि स्तुतियो के द्वारा अथवा अग्निहोत्रादि कर्म की शक्तियो द्वारा द्युलोक में इस अग्नि को आदित्यरूप से और द्यावापृथिवी पर देवताओं ने उत्पन्न किया, अथवा यजमानो ने उत्पन्न करवाया । इस अर्थ के करने में अन्य श्रुति 'ते हि हविषो दातारः" का तथा निरुक्त वचन का समर्थन भी प्राप्त होता है । 'प्रसुव आपो महिमान०' मन्त्र की व्याख्या में जो कहा है, उसकी संगति निरुक्त के प्रकाश में कैसे हो सकेगी? पूर्व मन्त्र में सूर्यरूप मे अग्नि का त्रिधाभाव कहा है और इस मन्त्र में जल का प्रसंग वर्णित है । अतः किसी का किसी से कोई सम्बन्ध नही बैठ पाता । 'त्रेषा हि चक्रमु ' तो मूल में ही कहा गया है । तुम्हारा कहा हुआ मन्त्रार्थं उचित नही प्रतीत हो रहा है, क्योकि 'सदने विवस्वतः ' से कोई सम्बन्ध नही बैठ रहा है और दूरान्वय भी होता है । सर्वानुक्रमणी के अनुसार इस नौ ऋचा वाले सूक्त का नदी-स्तुति ही अर्थ है । अतः सायणाचार्य का अर्थ ही श्रुति, निरुक्त तथा युक्ति से संगत है । सायणाचार्य के अनुसार प्रवहणशील नदियों में से सिन्धु नाम की नदी अपनी वेगशक्ति से सभी नदियों का अतिक्रमण कर प्रवाहित होती है । यदि कोई यह सन्देह करे कि तीनों लोको में गंगादि नदिया भले ही प्रवाहित होती रहें, उनकी नित्यना सिद्ध नही हो सकती, क्योकि वे सावयव हैं । एव च गंगा आदि सावयव नदियों के प्रतिपादन से वेद में भी अनित्यत्व की प्रसक्ति हो रही है । किन्तु २४६

पृष्ठ 1064

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1064 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात. १ ९ ६२ इत्यर्थोऽपि न तिरोहितः । द्युलोक व्याप्ता इन्द्रस्य सप्त किरणा एवाप इति तु मूर्खजनप्रतारण एव । तेजसामपाञ्च भेदस्य लोके वेदे च प्रसिद्धत्वात्, तथात्वे नदीसूक्तत्वानुपपत्तेश्च । तैत्तिरीयारण्यके नहि सप्तसंख्याकत्वेन सवषां सप्तसंख्या- कानामनेनैव मन्त्रेण सम्बन्धोऽनिवार्यः सप्ताना महदादीनां सप्तानां रङ्गानामप्यनेन सम्बन्धापातात् । 'वराहव स्वतपसो विद्युन्महतो धूपयः स्वापयो गृहमेधाश्चेत्येते पर्जन्या सप्त पृथिवीमभिवर्षन्ति' । ( तैत्तिरीयारण्यके, ११ ९/ ४/ ५ ) इति सप्त- विधानां मेघानां सप्तविधप्रवाहादीना सत्त्वेऽपि तेषां नदीत्वेन स्तोतव्यत्वाभावात् । किञ्च, तैत्तिरीयारण्यकवचनेन पर्जन्यानां न वर्णनम्, किन्तु तत्र सप्त वातानामेव वर्णनम् । 'यः सप्तरश्मिर्वृषभस्तुविष्मानवासृजत् सर्तवे सप्त सिन्धून् । यो रौहिण- मस्पृशद्वज्ज्रबाहुर्द्यामारोहन्तं स जनास इन्द्रः || ' (ऋ० २।१२।१२) इत्यत्रापि सप्तरश्मिरिन्द्र उक्तः । पूर्वोक्ताः सप्तवायुप्रेरिताः सप्तमेवा एवास्य रश्मिरूपाः । स इन्द्रः सूर्यरूपः तुविष्मान् वृद्धिमान् बलवान् वा सप्त सर्पणस्वभावान् सिन्धूनपः सर्तवे सरणाय अवासृजत् सृष्टवान् । यद्वा गङ्गाद्याः सप्त मुख्या नदीरसृजत । यश्च वज्रबाहुः द्यामारोहन्तं रोहिणमसुरं अस्फुरत् जघान । सर्वथापि वायवो वा पर्जन्या वा नद्यो वा अनित्यास्तु सर्व एव तथापि जातिवाचकत्वेन स्थानवाचकत्वेन वा शब्दार्थसम्बन्धानामौत्पत्तिकत्वे न विरोधः । यदपि १२२ पृष्ठे देवापिशन्तनुशब्दानामपि सामान्यार्थवाचकत्वमेव । यदि यास्को तेतिहासो व्यक्तिविशेषाणां स्यात्तदा कुरुकुलसम्बन्धिनोर्देवापिशन्तन्वोरितिहासेन महान् विरोधः स्यात् । निरुक्तरीत्या ऋॠष्टिषेणस्य ज्येष्ठं पुत्रं देवापि वञ्चयित्वा शन्तनू राजा सम्पन्नः, देवापिर्वनं गतः, ऋषिभिः शन्तनुरुक्त ' - तवाधर्माचरणाद् राज्ये द्वादशवार्षिक्यनावृष्टिर्जाता । शन्तनुर्वनं गत्वा क्षमा प्रार्ध्य देवापि राज्यपालनार्थ मुक्तवान् । देवापिना कथितम् - यदहं पुरोहितो भूत्वा वर्षां कारयिष्यामि । यज्ञं कारयित्वा वर्षा कारिता । बृहद्देवतारीत्या ऋष्टिषेणस्य पुत्रस्त्वग्दोषेण दूषित आसीत् ( ७ १५६) । तेनोक्तं नाहं राज्यार्हः (७/१५७), शन्तनू राजा भवतु ( ८1१ ) । यद्ययं लेखः सत्यः स्यात्तदा शास्त्रमर्यादारीत्या कुष्ठी राज्यानषिकृतः । तदनुमत्येव शन्तनू राजा संजातः । तदा तेन कथमधर्मः कृतः 1। कुतश्चानावृष्टिः संजाता, कथं चाधमचिरणात् क्षमा प्रार्थिता । उक्त सन्देह का समाधान वसु, आदित्य, अग्नि प्रभृति विग्रहधारी देवताओ के समान स्थानवाचक अथवा जातिवाचक मान कर सरलता से किया जा सकता है । 'आप ' शब्द के 'आलु व्यासी' धातु से निष्पन्न होने से व्यापनशील अर्थ भी सर्वप्रसिद्ध है । द्युलोक में व्याप्त इन्द्र के सप्त किरण हो 'आप:' है, यह कहना तो मूर्खजनो की प्रतारणा करना ही है । तेज और अप (जल) का भेद तो अत्यन्त स्पष्ट है । यदि तेज और जल को भिन्न भिन्न न माना जाय तो नदी सूक्त ही अनुपपन्न हो जायगा ।..... पर्जन्याः सप्त पृथिवीमभिवर्षन्ति' ( तै० आर० ११ ९/ ४/ ५ ) इस आरण्यक वचन में सप्त संख्या का निर्देश रहने से समस्त सप्त संख्याओ का इसी मन्त्र के साथ सम्बन्ध करना अनिवार्य है । अन्यथा सप्त महानदी तथा सप्त रंगों का भी इस मन्त्र से सम्बन्ध होने लगेगा । सप्त प्रकार के मेघ Lतथा सप्तविध प्रवाह आदि के रहने पर भी वे नदी के रूप में स्तोतव्य नही है । किञ्च तैत्तिरीयारण्यक के वचन मे पर्जन्यों का वर्णन नही हैं, किन्तु वहाँ सप्त वायुओं का वर्णन है । ऋ० सं ० २।१२।१२ के मन्त्र में भी सप्तरश्मि शब्द से इन्द्र को बताया गया है । पूर्वोक्त सप्त वायुओ से प्रेरित सप्त मेघ हो इसके रश्मिरूप है । वह इन्द्र सूर्यरूप हैं । उसी ने वृद्धिमान् अथवा बलवान् सप्त सर्पणस्वभाव के सिन्धुओं ( जलो ) का सरण के लिये निर्माण किया । अथवा गंगादि मुख्य नदियों का निर्माण ( उत्पन्न ) किया । जो बज्रबाहु इन्द्र है, उसने द्युलोक में आरोहण करने वाले असुर को मार दिया । तात्पर्य यह है कि सर्वथापि वायु, पर्जन्य, अथवा नदी सभी कुछ अनित्य हैं, तथापि उन्हे जातिवाचक अथवा स्थानवाचक मान कर शब्द और अर्थ के सम्बन्ध की औत्पत्तिकता ( नित्यता ) में कोई विरोध नही है । पृ० १२२ पर जो कहा है कि 'देवापि' और ' शन्तनु ' शब्द भी सामान्य अर्थ के वाचक ही है । यदि यास्क के द्वारा उद्धृत इतिहास व्यक्तिविशेषों से सम्बन्ध रखता हो तो कुरुकुल से सम्बन्ध रखने वाले देवापि और शन्तनु के इतिहास के साथ महान् विरोध होगा । निरुक्त के अनुसार ऋष्टिषेण के ज्येष्ठ पुत्र देवापि को वञ्चना कर शन्तनु राजा हुआ, देवापि वन को गया, ऋषियों ने शन्तनु से कहा-तुम्हारे अधर्माचरण से राज्य में द्वादशवार्षिकी अनावृष्टि हुई । तब शन्तनु ने वन जाकर देवापि से क्षमा माँगी और उससे राज्य का पालन करने के लिये कहा, तब देवापि ने कहा कि मैं पुरोहित बनकर वर्षा करवाऊंगा और तदनुसार यज्ञ कराकर

पृष्ठ 1065

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1065 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ ६३ निरुक्तस्येतिहासस्य भारतस्थदेवापिशन्तन्वोः शुद्धेतिहासेन भयङ्करो विरोध । निरुक्त बृहद्देवतयोरपि कथानके पर- स्परं विरोध एव । वेदे देवापेः शन्तनोश्च कुरुकुलेन सम्बन्धो भ्रातृत्वञ्च न संकेतितम् । अतो निरुक्तकारण बृहद्देवता- } कारेण च मन्त्रस्थदेवापिशन्तनुशब्दयोर्लोकिकनामभिः सादृश्यमाधृत्य ऋग्वेदीयवृष्टिविज्ञानपरक सूक्तस्यार्थावबोधनाय तादृशं कथानकं कल्पितम् । अत एव निरुक्तबृहद्देवतयोरुक्तस्येतिहासस्य पुराकल्परूपार्थवादरीत्या वेदेन कुरुकुलसम्बन्धिनो- स्तयोरितिहासनिर्देशः सभवति । अत एव स्कन्दस्वामिना नित्यपक्षे ॠष्टिषेणो मध्यमस्थानीयः पर्जन्यः, तत्रोत्पन्नो देवापिः विद्युत्, वृष्टिरूप शन्तनुः । प्रथमं विद्युत् विद्योतते, पश्चाद् वृष्टिर्भवतीत्युक्तम् | दुर्गाचार्येणापि तथैवोक्तमिति तदपि सर्वतोऽभिशङ्कि काकचेष्टितमेव भट्टपादेन सत्यमेवोक्तम्-' अल्पेनापि निमित्तेन विरोध योजयन्ति च' । यो निरुक्तकारं यास्कमाप्तं मन्यते, तदर्थानुसारेणैव दयानन्दीय भाष्यं समर्थयितु यतते स एव तमपि न तृणाय मन्यते । व्यासो जैमिनिः शबरस्वामी, कुमारिलः, पतञ्जलिः, पाणिनि; कात्यायनादयस्तावदेव मान्या यावद्दयानन्दीयस्योच्छृङ्खलस्य मतस्य तद्वचनैः पोषणं स्यात्तदपधातकत्वे तु दयानन्दस्तदीयाश्च वेदानप्यवेदान् मन्यन्ते, स्वाभिमतवेदेष्वपि बलात्कार एव क्रियते । नास्तिका' सर्वत्र विरोधमुद्भावयन्ति, व्याकुलीकुर्वन्ति च शास्त्राणि । आस्तिकास्तु सर्वथाऽऽर्षवचनानां विरोधवत्प्रतिभास- मानानामपि समन्वयं कुर्वन्ति । महाभारते ( उद्योगपर्वणि १४९ अध्याये ) प्रतीपस्य देवापिबाह्लीकशन्तनुनामानस्त्रयः पुत्रा उक्ताः । देवापिस्त्वग्दोषी धार्मिकः, सत्यवादी, पितृशुश्रूषुः सर्वहृदयङ्गम आसीत् । तदभिषेकार्थमुद्यतं राजानं वृद्धा ब्राह्मणाः पौरजानपदैः सह मिलित्वा देवापेरभिषेचनं निवारयामासुः, हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवता:' इति । ततो देवापिर्वनं गतः, बाह्लीकस्तु मातुलकुलं गतः । पितर्युपरते शन्तनू राजा सञ्जात । श्रीभागवते ( ९१२२ ) पूर्वोक्तमेव वृत्त- मुक्त्वा -' समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभुः । शन्तनुर्ब्राह्मणैरुक्तः परिवेत्तायमग्रभुक् ॥ राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराज्य- विवृद्धये । एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत् ॥ तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद्विभ्रंशितो गिरा । ( १६) वेदवादातिवादान् वे तदा देवो ववर्ष ह । ( १७) । ' दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजेस्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवृत्तिस्तु पूर्वजः ॥ ' इति स्मृति- रीत्या ज्येष्ठे सभुवोऽग्रजे भुनक्ति स त्वं परिवेत्तोक्तस्तद्दोषपरिहाराय राज्यमग्रजाय देहि, ततो वृष्टिर्भविष्यतीत्युक्तः शन्तनुर्वनं गत्वा ज्येष्ठं छन्दयामास -प्रजापालनादिः परो धर्मोऽतो राज्य स्वीकुर्विति प्रार्थितवान् । ततः पूर्वमेव तस्य मन्त्रिणा अस्म- वर्षा करवा दी । बृहद्देवता के अनुसार ऋष्टिषेण का पुत्र चर्मरोग से रुग्ण था, ( ७ १५६ ) उसने कहा कि मैं अब राज्य करने योग्य नही हूँ, ( ७११०५७ ) अब शन्तनु राजा हों, ( ८1१ ) | यदि इस लेख की सत्यता हो तो शास्त्र की मर्यादा के अनुसार कुष्ठी राज्य का अधिकारी होने से उसकी अनुमति से ही शन्तनु राजा बना था । तब उसने अधर्माचारण किया, यह कैसे कहा जायगा? अनावृष्टि का होना किस कारण से संभव है? अधर्माचरण के कारण क्षमा की प्रार्थना करना कैसे उपपन्न होगा । निरुक्तवर्णित इतिहास का महाभारत वर्णित देवापि शन्तनु के शुद्ध इतिहास से भयंकर विरोध है । निरुक्त और बृहद्देवता के कथानक में भी परस्पर विरोध है । वेद में देवापि और शन्तनु का कुरुकुल के साथ सम्बन्ध तथा भ्रातृत्व की ओर कोई संकेत नही है । अत प्रतीत होता है कि निरुतकार मानकर ऋग्वेदीय वृष्टिविज्ञानपरक सूक्त केतथा बृहद्देवताकार ने मन्त्रस्थ देवापि और शन्तनु शब्द का लौकिक संज्ञाओं के साथ सादृश्य अर्थावबोधनार्थ वैसे कथानक की कल्पना की है । अत एव निरुक्त और बृहद्देवता में उक्त इतिहास के पुराकल्परूप अर्थवाद की रीति के अनुसार वेद में कुरुकुल से सम्बन्ध रखने वाले उन दोनो के इतिहास का निर्देश सम्भव होता है । अत एव स्कन्दस्वामी ने नित्य पक्ष में h कहा है कि ॠष्टिषेण मध्यमस्थानीय पर्जन्य है और देवापि उससे उत्पन्न विद्युत् है, वृष्टिरूप है । प्रथम विद्युत् चमकती है, पश्चात् L Iवृष्टि होती है । दुर्गाचार्य ने भी उसी तरह कहा है । उन सभी में सर्वदा शंका करते रहना काकचेष्टित के तुल्य ही है । भट्टपाद ने सत्य ही कहा है- 'अल्पेनापि निमित्तेन विरोधं योजयन्ति च' दुष्ट लोग अल्पस्वल्प निमित्त को पाते ही विरोध बना लेते हैं—जो कोई निरुक्तकार यास्क को आप्त मानकर उसके किये हुए अर्थ के अनुसार दयानन्दीय भाष्य को समर्थित करने का प्रयत्न करता है, वहो व्यक्ति उसका कभी अनादर नही करेगा, किन्तु व्यास, जैमिनि, शबरस्वामी, कुमारिल, पतञ्जलि, पाणिनि, कात्यायन आदि परमाप्त 1

पृष्ठ 1066

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1066 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ ६४ वेदार्थ पारिजातः रावसंज्ञेन पाषण्डीकृत्य राज्यानहं कर्तुं ये प्रहिता विप्रास्तैः पाषण्डमताश्रयया गिरा वेदाद्विभ्रंशितः सन् वेदवादस्याति- वादान् निन्दावचनानि सोऽब्रवीत्, ततस्तस्य पातित्येन राज्यानर्हत्वे जाते शन्तनोर्दोषाभावाद् देवो ववर्षेति । निरुक्तकारस्तु तत्रेतिहासमाचक्षते - देवापिश्चष्टषेणः शन्तनुश्च कौरव्यों भ्रातरो बभूवतुः । स शन्तनुः कनीयानभिषेचयाञ्चक्रे । देवापिस्तपः प्रतिपेदे । ततः शन्तनो राज्ये द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्षं । तमूचुर्ब्राह्मणा अधर्मस्त्वया चरितो ज्येष्ठं भ्रातरमन्तरित्याभि- षेचितम्, तस्मात्ते देवो न वर्षतीति, स शन्तनुर्देवापि शिक्षितो राज्येन तमुवाच देवापिः पुरोहितस्तेऽसानि याजयानि च त्वेति तस्यैतद्वर्षं कामस्य सूक्तम् । ( निरुक्त २११० ) । शौनकस्तु बृहद्देवतायाम् - ' अष्टिषेणस्तु देवापिः कौरव्यश्चैव शन्तनुः । भ्रातरौ कुरुषु त्वेतौ राजपुत्रौ बभूवतुः ॥ ज्येष्ठस्तयोस्तु देवापिः कनीयाश्चैव शन्तनुः । त्वग्दोषी राजपुत्रस्तु ऋष्टिषेणसुतोऽभवत् ॥ राज्येन छन्दयामासुः प्रजा स्वर्गं गते गुरौ । स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रजास्ताः प्रत्यभाषत ॥ ( १५५। १५७) । न राज्यमहमहमि नृपतिर्वोऽस्तु शन्तनुः । तथेत्युक्त्वाऽभ्यषिञ्चस्ता प्रजा राज्याय शन्तनुम् ॥ ततोऽभिषिके कौरव्ये वनं देवापिराविशत् । न वर्षार्षाथ पर्जन्यो राज्ये द्वादश वे समाः ॥ ( १-२ ) । ततोऽभ्यगच्छद्देवापि प्रजाभिः सह शन्तनुः । प्रसादयामास चैनं तस्मिन् धर्मव्यतिक्रमे ॥ ( ३ ) । शिशिक्ष चैन राज्येन प्रजाभिः सहितः स ह । तमुवाचाथ देवापिः प्रह्वं तु प्राञ्जलि स्थितम् ॥ न राज्य- महमर्हामि त्वग्दोषोपहतेन्द्रियः । याजयिष्यामि ते राजन् वृष्टिकामेज्यया स्वयम् ॥ ततस्तं तु पुरोऽधत्त आत्विज्याय स शन्तनुः । स चास्य चक्रे कर्माणि वार्षिकाणि यथाविधि ॥ बृहस्पते प्रतीत्यृग्भिः ईजे चैव बृहस्पतिम् । द्वितीयमास्य सूक्तस्य बोधिते जातवेदसा ॥ ( ७ ) | आस्येते द्युमती वाचं दधामि स्तुहि देवताः । ततः सोऽस्मै ददौ प्रीतो वाचं देवीं तया च सः ॥ ८ ॥

ऋग्भिश्चतसृभिर्देवाञ्जगी वृष्टद्यर्थमेव तु । अग्नि च सूतशेषेण कर्मेन्द्रं सूक्तमुत्तरम् ॥ ( १ ९ ) । एवं महाभारते, श्रीभागवतादि-| पुराणेषु, निरुक्ते, शौनकीय बृहद्देवतायामुपलभ्यमानमितिहासमपलप्य यथेष्टं प्रलपति कश्चिन्मीमांसकंमन्यः । सर्वे चैते आर्षग्रन्थाः । तेषां समन्वयो युक्तो न विरोधोद्भावनेनापलापः । महाभारतेऽनावृष्टिर्नोक्ता । भागवते, निरुक्ते, बृहद्देवता- याञ्चानावृष्टिरुक्ता । तत्र बहूनामनुरोधादनावृष्टिरैतिहासिकी मन्तव्या, उतैकत्राभावात् सा मिथ्या कल्पना मन्तव्येति संशये महर्षि लोग इन समाजियो को तभी तक मान्य है, जब तक दयानन्द के उच्छृङ्खल मत का उनके वचनों से समर्थन कर पाते हैं । किन्तु दयानन्द के मत का जब महर्षियों के वचनो से खण्डन होता है, तब तो दयानन्द के अनुयायी और दयानन्द वेदो को भी अवेद कहने लगते हैं, अर्थात् वेदों को भी नही मानते हैं । यहाँ तक कि स्वाभिमत वेद की चार पुस्तकों पर भी बलात्कार करने लगते है । नास्तिक लोग सर्वत्र विरोध किया करते हैं और शास्त्रो को व्याकुल ( अव्यवस्थित ) करते है । किन्तु आस्तिक लोग ऋषियों के वाक्यों में आपाततः विरोध प्रतिभासित होनेपर उनका समन्वय किया करते हैं, न कि अव्यवस्था । महाभारत में ( उ० १० १४ ९ ) प्रतीप के देवापि, बाल्हीक और शन्तनु नाम के तीन पुत्र बताये गये है । उनमें से देवापि धार्मिक, सत्यवादी, पितृभक्त और सर्वहृदयंगम था, तथापि वह धर्म- रोगी ( त्वग्दोषी ) था । उसके अभिषेकार्थं उद्यत हुए राजा को देखकर वृद्ध ब्राह्मणो ने एवं नागरिको ने उसे मना किया । द्वितीय ' ' पुत्र बालक अपने मामा के यहाँ गया था । ऐसी स्थिति में पिता की मृत्यु के पश्चात् शन्तनु राजा बना । उसके राज्य करते समय जब अनावृष्टि सहसा उपस्थित हुई, तब राज्य के विद्वान् ब्राह्मणों ने उसे समझाया कि धर्मशास्त्र के अनुसार यह बात है कि ज्येष्ठ सहोदर भ्राता के रहते तुम राज्य का उपभोग ( राजा बने हो ) कर रहे हो । अतः तुम परिवित्ति दोष से दूषित हो गये हो, अर्थात् तुम 'परिवेत्ता' हो गये हो । अब तुम अपने परिवित्ति दोष के परिहारार्थ अपने ज्येष्ठ भ्राता को राज्य अर्पित करो, तब दृष्टि अवश्य होगी । ब्राह्मणों के मुख से जब यह सुना तब शन्तनु तपोवन में जाकर अपने ज्येष्ठ भ्राता को कहने लगा कि प्रजापालन आदि ही परम धर्म है, अतः आप राज्य को स्वीकार करें, इस प्रकार प्रार्थना करने लगा । किन्तु उसके पूर्व ही अस्मराव संज्ञक उसके मन्त्री ने पाखण्ड रचकर उसे राज्य के अयोग्य ठहराने के लिये जिन ब्राह्मणो को भेजा, उन्होने पाखण्ड मत की बातें बताकर उसे वेद के सिद्धान्तों से भ्रष्ट कर दिया था, अतः वह वैदिक सिद्धान्तों के प्रतिकूल निन्दा वचनों को बोलने लगा, जिस कारण वह पतित हो गया था, उसके इस प्रकार पतित हो जाने से वह राज्य के अनर्ह ( अयोग्य ) हो गया था । ऐसी स्थिति में शन्तनु का कोई दोष न होने से पर्जन्य वृष्टि हुई । निरुक्तकार ने भी -इनका इतिहास बताया है । बृहद्देवता में शौनक ने भी इनका इतिहास लिखा है । इस प्रकार महाभारत, श्रीमद्भागवतादि पुराण,

पृष्ठ 1067

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1067 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ ६५ गुणोपसंहारन्यायेन ऐतिहासिकी सा मन्तव्या । यथा पश्चाग्निविद्याया षष्ठमपरमग्नि केचिच्छाखिन आमनन्ति, अन्ये तु पञ्चैव पठन्ति । तथा प्राणसंवादादिषु केचिदूनान् वागादीनामनन्ति केचिदधिकानिति तत्र समन्वये येषां शाखिनां येऽनुक्ता अंशास्तेऽन्यत उपसंहर्तव्या भवन्ति, तद्वत् प्रकृतेऽपि । तत्र महाभारते वर्षकामयागप्रसङ्गाभावेन तदकीर्तनं ':' संगच्छते । निरुक्ते बृहद्देवताया च तत्प्रसङ्गात्तत्कीर्तन युक्तमेव । यत्तु हीनाङ्ग पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवता इति भारतवचनेन तस्य राज्यानर्हस्य देवापे राज्येऽनभिषेकस्य दोषत्वाऽभावे कुतो धर्मव्यतिक्रमः" कुतो वा धर्मव्यतिक्रमाद् द्वादशवार्षिकी स्यादनावृष्टिरिति तन्न, बहुसमताया आर्षवचनाच्छ्रुताया अनावृष्टेरुपपत्तये श्रुतार्थापत्त्या तस्य साधारण- त्वग्दोषत्वे इन्द्रियोपघातकत्वग्दोषाभावकल्पनात् । पामादयोऽनेके त्वग्दोषा भवन्ति, ये गलितकुष्ठवन्नेन्द्रियोपघातिनो भवन्ति । अत एव होनाङ्गत्व विकलेन्द्रियत्वं वा देवापेरासीदेवेत्यनावृष्टिबलादेव कल्पनीयम् । यथा जीविनो देवदत्तस्य गृहेऽसत्त्व श्रवणेन बहिः सत्त्व कल्प्यत इति तद्वत् । अत एव श्रीमद्भागवतेऽपि तस्य वेदवादातिवादित्वापादनेन पातित्यापादनेन राज्याभिषेकानर्हत्वेन शन्तनोर्दोषा- भावेन वृष्टिर्जाता । निरुक्तादिरीत्या तु वर्ष कामेष्टिसम्पादनेन वृष्टिर्जाता । कल्पभेदेनात्रापि व्यवस्था कर्तव्या । तदितिहास- स्यैवापलापे तु मन्त्राणां प्रसिद्धार्थापलापः क्लिष्टकल्पनया विद्युदादिपरत्व मन्त्राणां कल्पनीयं स्यात् । मीमांसादृष्ट्यापि य एव लौकिकाः शब्दास्तदर्थाश्च त एव वैदिकाः । अत एव क्लिष्टकल्पनया देवापिशब्दस्य विद्युदाद्यर्थकल्पनमसंगतमेव । अत एव निरुक्तकारैरपि प्रसिद्धार्थपरतया ऐतिहासिकदृष्ट्या मन्त्रार्था उक्ताः । किञ्चानुक्रमणीरीत्येवान्येषामपि सूक्तानां मन्त्राणाश्च ऋष्यादिकं निर्णीयते । तथैव चानुकान्तमनुक्रमण्यां शौनकेन -' बृहस्पते द्वादशाष्टिषेणो देवापिर्वृष्टिकामो देवां- स्तुष्टाव | सूक्तस्य प्रथममन्त्रेऽपि वातापिर्ब्रह्मत्वे प्रवृत्तो बृहस्पतिमनुधावति, हे बृहस्पते! मे मम वृष्ट्यर्थं प्रति देवतां प्रति, इहि प्रतिगच्छ । यष्टव्या देवता प्रतिगच्छ, यदि त्व मित्रोऽसि, अथवा वरुणोऽसि यद्वा पूषाऽसि, अथवा आदित्यैः द्वादशादित्ये- ररुणादिभि: वसुभिर्वा ध्रुवादिभिः सह मरुतो देवतास्तद्वानसि स त्वं पर्जन्यं तर्पयितार मेघं शन्तनवे राज्ञे वृषाय वर्षाय । देवापिपदेन विद्युतो ग्रहणेन न तस्य ऋषित्वं स्तावकत्वं वा संभवति, अचेतनत्वात् । शन्तनवे पर्जन्यमिति पदमपि सामञ्जस्य- मश्नुते । द्वितीये मन्त्रे देवः कश्चिदितः अजिरः गमनशीलः चिकित्वात् । हे देवापे, त्वत् त्वत्तः प्रेषितः सन् माम् अभि आ अगच्छत् अभ्यागच्छतु । हे बृहस्पते, प्रतीचीनः अस्मदभिमुखः सन् मां प्रति आववृत्स प्रत्यागच्छ । ते तुभ्यम् त्वदर्थम्, घुमती दीप्तियुक्तां वाचं स्तोत्रात्मिकां आसन आस्ये स्वमुखे दधामि ॥ तृतीये मन्त्रेऽपि - हे बृहस्पते, त्वम्, अस्मे अस्मासु द्युमती वाचं स्तोत्रात्मिकां आसन्, आस्येऽस्मदीये घेहि स्थापय, कीदृशी वाचम्, अनमीवा गद्गदादिदोषरहिताम्, इषिरां गमन- निरुक्त, शौनकीय बृहद्देवता आदि अनेक ग्रन्थो में उपलब्ध होने वाले इतिहास का भी अपलाप कर यह मीमासकम्मन्य यथेष्ट प्रलाप करता है । उपर्युक्त सभी ग्रन्थ आर्ष है, अतः उनमें समन्वय प्रदर्शन करना ही उचित रहता है, न कि विरोध का उद्भावन कर अपलाप करना । एक ग्रन्थ मे अनावृष्टि नही बताई, किन्तु अनेक ग्रन्थो में बताई है । अतः अनेक ग्रन्थों के उल्लेखों से अनावृष्टि को ऐतिहासिक समझना, अथवा एक ग्रन्थ में उसका उल्लेख न होने से अनावृष्टि की घटना को मिथ्या कल्पना समझना? इस प्रकार सशय होने पर गुणोप- सहारन्याय से उसे ऐतिहासिक ही समझना होगा । जैसे पंचाग्निविद्या तथा प्राणसंवादादिकों में अनुक्त अंश का उपसंहार किया जाता है, उसी तरह प्रकृत प्रसंग में भी समझना होगा | जीवित देवदत्त को घर पर न देखकर उसके बाहर होने की कल्पना अर्थापत्ति प्रमाण से जिस प्रकार की जाती है, उसी प्रकार अनावृष्टि के बल पर देवापि में होनाङ्गत्व अथला विकलेन्द्रियत्व की कल्पना कर लेनी चाहिये । अत एव श्रीमद्भागवत में बताया गया है कि देवापि के वेदवादातिवादी हो जाने से वह पतित हो गया था, पतित हो जाने से राज्याभिषेक के योग्य नही था । अतः शन्तनु में परिवित्ति दोष न होने से वृष्टि हो गई । निरुक्तादि ग्रन्थों के अनुसार वर्षकामेष्टि

पृष्ठ 1068

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1068 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थ पारिजातः १ ९ ६६ शीलां यया वाचा देवानिष्टा शन्तनवे वृष्टिकामाय बनाव वृष्टि त्व चाहश्च संभजेवहि दिवः द्युलोकात् त्वयाधिष्ठित, द्रप्स उदकस्यन्दः, मधुमान् माधुर्योपेतः, आविवेश आविशति । ता वाचं धेहीत्यर्थः । ' आष्टिषेणो होत्रमृषि निषीदन् देवापिः देवसुर्मात चिकित्वान् । स उत्तरस्मादधर समुद्रमपो दिव्या असृजद्वर्ष्या अभि || ( १० ९८५ ) यास्क इमं मन्त्रं व्याचक्षाण आह -आष्टिषेण ऋष्टिषेणस्य पुत्रः, इषितसेनस्य वा, सेश्वरा सेना समानगतिर्वा । पुत्रः पुरु त्रायते निपरणाद्वा पुन्नरकं ततस्त्रायत इति वा । होत्रमृषिर्निषीदन् । ऋषिदर्शनात् । सोमान् ददर्शेत्योपमन्यवः.... । देवापिः देवानामाप्त्या स्तुत्या च प्रदानेन च देवसुमत देवाना कल्याणी मति चिकित्वान् चेतनावान् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रम् उत्तर उद्धततरो भवति, अधरोऽधो न धावतीत्यूर्ध्वगतिः । प्रतिषिद्धा मन्त्रपदानुसारेणैव व्याख्या । न केवलं निरुक्तकारो बृहद्देवताकारश्चैव देवापिमृषिं गदतः, मन्त्रोऽपि, ऋषिनिषीदन् इति । निरुक्तकारस्तु ऋष्टिषेणस्यापत्यं पुमान् आष्टिषेणः, इषितसेनस्य वा अन्यकल्पान्तरणोऽन्यकल्पान्तरीयस्यैव शन्तनोर्वर्षार्थीत्येव कर्मणि होतृत्वे वृतो हौत्रं कर्म प्रति निषीदन् उपविष्टवान् । ततो देवापि नाम नाम्ना देवसुमतिं देवानां सुमति कल्याणीमुदकसम्प्रदानोन्मुखी कर्तुं चिकित्वान् जानानः । स हि तथाऽस्तौद्यथा देवानामुदकसम्प्रदानोन्मुखी मतिरभूत् । ततः परितुष्टेषु देवेषु स देवापिः, उत्तरस्मादधरम्, उत्तरस्मादन्तरिक्षरूपादघरं समुद्रं पार्थिवं प्रति । एष विभागः समुद्रयोः । अपो दिव्याः प्रशस्ताः सस्य- संपत्करीः असृजत् । किंरूपा:? वृष्याः वर्षभूताः, अभि सर्वभूतानामुपरि स देवाप्यधिकारे वर्तमान एतदकरोत् । अन्यस्मिन् कल्पेस देवापिर्ममाप्येतदेव मास्त्वित्येव वर्तमानेनाभिसंबध्यते । ऋष्टिरायुधविशेषः, तद्बहुला सेना यस्य स इषितसेनः प्रेषित-सेनः, शत्रून् प्रति । इतीश्वरनाम । तेन हि सा नित्यं युक्ता, समानगतिर्वा, समानमेकमर्थमुद्दिश्य जयाख्यमिति । पुत्रा पुरु त्रायते बह्वपि यत्पित्रा पापं कृतं भवति, पुत्रः निपरणाद्वा, निपूणाति ददाति ह्यसौ पिण्डान् पितृभ्यः, अथवा पुत् इति नरक-स्थानम्, ततस्त्रायते । ऋषिदर्शनात् पश्यत्यसो सूक्ष्मानप्यर्थान् इत्यादिका निरुक्तकुतो यास्काचार्यस्य दुर्गाचार्यस्य चात्रत्याः सर्वेऽप्यर्थाः समाजिनां सिद्धान्तविरुद्धाः तत एव ते इतिहासमेवापलपन्ति । अनेकत्र निरुक्तकारोऽध्यात्मादिपक्षमिवेति-हासपक्षमपि निर्दिशत्येव । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय - 'यद्देवापिः शन्तनवे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत् । देवश्रुतं वृष्टिवन रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छत् ॥ ' (ऋ० सं० १०१ ९८ ७) । शन्तनोऽस्त्विति वा, शमस्मै तन्वा अस्त्विति वा । पुरोहितः पुर एनं दधाति होत्राय वृतः कृपायमाणोऽन्वध्यायाद्देवश्रुतं देवा एन शृण्वन्ति, वृष्टिवनि वृष्टियाचिनम् । रराण रातिरभ्यस्तो बृहस्पतिर्ब्रह्मासीत्, सोऽस्मै वाचमयच्छत् । बृहदुपव्याख्यातम् ( २।१२ ) । तस्यैवार्थस्य प्रकृतस्य यथोत्तरस्मात् समुद्राद् वृष्टिमयाचत, देवभ्यो देवापिर्यथा च पौरोहित्यमकरोद्यया वाड्याजयच्छन्तनुं वर्षीयार्थेन कर्मणा भूयसे बहुतराय निर्वचनाय निर्विच्य वचनाय । मन्त्रार्थः यद् यस्माद्देवापिः शन्तनवे राज्ञे पुरोहितः, पुरोहितो ह्येवाग्निकर्मणि व्याप्रियते, स पुरोहितः सन् देवापिः होत्राय होत्रकर्मणे वर्षार्थीये कर्मणि वृतः सन् कृपयमाणो राज्ञेऽदीधेत् अन्वध्यायत वृष्टिर्भवेदिति । तं देवश्रुत देवापिमेवं वृष्टिवनि वृष्टियाचिनं मत्वा रराणो ददत् । इह बृहस्पतिस्तस्मिन्नेव कर्मणि ब्रह्मत्वेऽवस्थितः । सोऽसौ वर्षसाधिकां वाचमयच्छत् अददादित्यर्थः । तया वाचा तदनुगृहीतया देवान् स्तुत्वा तेभ्यो वर्षमलभत इति निरुक्तानुसारी समस्तार्थः । शन्तनुः कस्मात्? उच्यते । स हि कञ्चिद्रोगातं दृष्ट्वा ब्रवीति --हे तनो, शन्तवास्त्विति । ततोऽसावगदो भवति । के अनुष्ठान से वृष्टि हुई । कल्पभेद की दृष्टि से दोनो की संगति लगा लेनी चाहिये । ऐतिहासिक तथ्य का ही अपलाप करने पर मन्त्रों के प्रसिद्ध अर्थ का ही अपलाप हो जायगा । मन्त्रो का विद्युदादि परक अर्थ करने में क्लिष्ट कल्पना करनी होगी । मीमांसाशास्त्र की दृष्टि से जो लौकिक शब्दार्थ हैं, वे ही वैदिक भी है । वैदिक शब्द और अर्थ कोई पृथक नही हैं । अत: क्लिष्ट कल्पना का आश्रय कर देवापि शब्द का विद्युदादि अर्थ करना असंगत ही होगा । अत एव निरुक्तकार ने भी लौकिक प्रसिद्ध अर्थो का अनुसरण करते हुए ऐतिहासिक दृष्टि से मन्त्रों के अर्थ किये हैं । इस रीति का अनुसरण करने से अनुक्रमणी में शौनक का कथन भी संगत होता है । देवापि का अर्थ

पृष्ठ 1069

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1069 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ ६७ अथवा शमस्तु तन्वा इत्येवमसावाशास्ते । शमिति सुखनाम, तनुः शरीर तदसी नित्य शरीरायाशास्ते । पुरोहितः शान्तिक- पौष्टिकाभिचारिकेषु कर्मसु पुर एवं दधाति । राजान पुरस्कुर्वन्ति हि एवं स्तुतीरुच्चारयन्तं शृण्वन्ति इति देवश्रुत्, तं रराण, रातिः दानार्थमभ्यस्त । मन्त्रनिदानेन धर्मोऽयमत्र दर्शितो ज्येष्ठे तिष्ठति कनीयसो राज्यप्राप्तिर्धर्मातिक्रमः । धर्मा- तिक्रमे च मेघो न वर्षति । एवमेतिहासिकपक्षं सम्यगुपपाद्य श्रीदुर्गाचार्यो नैरुक्तपक्षे निराह-ॠष्टिषेणो मध्यमस्तदपत्य- मग्निः, पार्थिव ', आष्टिषेणो देवापिः, शंतनवे सर्वस्मै यजमानाय बृहस्पतिर्वाचस्पतिरिति मध्यमः स्तनयित्नुलक्षणां वाचं ".... 1 इत्यादि, तन्नानेन प्रघट्टकेन समाजिना मनीषितोऽर्थो लभ्यते । यत्तु शबरस्वामिनां भट्टपादकुमारिलस्वामिना तदनुयायिनां च नवीनमीमासकत्वोक्तिः, सा तु दुरभिसन्धि- ' मूलिका, कृतघ्नता चैषा, सनातननिष्ठानां मोमासकाना सकाशाद् मीमासामधीत्य तन्मान्याना नवीनमीमास कपदेन स्मरणम्, निर्लज्जतायाः पराकाष्ठा चैषा । शाबरभाष्यस्य हिन्दीभाषान्तरकरणप्रसङ्गेन तत्तच्छिद्रान्वेषणं धूलिप्रक्षेपादिकञ्च । कुमारिलस्वामिनामीश्वरवादित्वसम्बन्धे पूर्वमुक्तमेव । दयानन्दस्तदीयास्तु प्राचीननवीनोभयभ्रष्टा एव । यदपि ' नवीन- मीमांसकैः सृष्टिमभ्युपगम्यापि ' बवरः प्रावाहणिरकामयत ' इत्यादिब्राह्मणवचनरीत्या प्रवाहणपुत्रबवरादीनां प्रतिकल्प- 1, मुत्पत्तिस्वीकारेण ऐतिहासिक व्यक्तिना प्रवाहनित्यतया नित्यत्वेनाऽनित्यदोषपरिहारः कृतः तथात्वे च शास्त्राणा सम्पूर्णः सिद्धान्त एव भज्येत । परमपुरुषार्थो मोक्ष एव सर्वशास्त्राणामुद्देश्यम् । पूर्वोक्तसिद्धान्तानुसारेण सर्वेषा प्रवाह- नित्यत्वाऽभ्युपगमेऽनिर्मोक्ष एव स्यात्, एकस्याऽशुद्धसिद्धान्तस्य ( शाखाब्राह्मणादीना नित्यत्वस्य ) स्वीकारे सकलशास्त्र- विद्युत् करने पर उसे ऋषि और स्तावक कैसे कहा जा सकेगा? क्योकि विद्युत् तो अचेतन होती है । अनेक मन्त्रो से उसका ऋषि होना और स्तावक होना सिद्ध हो रहा है, उन मन्त्रो को ऊपर के मूल संस्कृत मे देखने से अवगत होगा । किन्तु ये समाजी दयानन्दा- नुयायी क्यों कर उपर्युक्त मन्त्रो को देखने तथा समझने का कष्ट करेंगे, क्योकि निरुक्तकार यास्क तथा दुर्गाचार्य के किये अर्थ समाजियो के सिद्धान्त के विरुद्ध पडते है । यही कारण है कि ये समाजी इतिहास का ही अपलाप करने का प्रयत्न करते हैं । निरुक्तकार ने अनेकत्र अध्यात्मादि पक्ष के समान इतिहास पक्ष का भी निर्देश किया है । उस इतिहास पक्ष को देखना हो तो ऊपर के मूल संस्कृत में देखिये । किन्तु उस ऐतिहासिक पक्ष से समाजियो का अभिलषित पूर्ण नही हो पाता । शबरस्वामी, भट्ट कुमारिलस्वामी और उनके अनुयायियों को नवीन मोमासक कहना तो दुरभिसन्धिमूलक ही है । जिन सनातननिष्ठ मीमासको से मीमासाशास्त्र का अध्ययन किया, उनके भी सम्मान्य एवं पूज्य शबर, कुमारिल स्वामी प्रभृति मीमासकों को नवीन मीमासक कहने का दुःसाहस करना पूर्णरूप से कृतघ्नता को ही प्रकट करना है । शाबर भाष्य का हिन्दी भाषान्तर करने का बहाना बनाकर (हिन्दी भाषान्तर के मिष से ) तत्तच्छिद्रान्वेषण तथा धूलिप्रक्षेप आदि करके तो निर्लज्जता की पराकाष्ठा ही कर दी है । दया-नन्द के ये अनुयायी तो प्राचीन तथा नवीन दोनो मार्गों से भ्रष्ट हो गये है । इनकी भ्रष्टता का एक नमूना ( उदाहरण ) देखिये-'नवीन मीमासकों ने ' सृष्टि' को स्वीकार करते हुए भी 'बवर. प्रावाहणिरकामयत' इत्यादि ब्राह्मण वाक्य के अनुसार प्रत्येक कल्प मे प्रवाहण के पुत्र बवरादिकों की उत्पत्ति को स्वीकार कर प्रवाह नित्यता की दृष्टि से उन ऐतिहासिक व्यक्तियो को ( बवरादिको को ) नित्य मानकर अनित्य दोष का परिहार जो किया है, उससे तो शास्त्रो का सम्पूर्ण सिद्धान्त ही भग हो जायगा । समस्त शास्त्रो का उद्देश्य एकमात्र परम पुरुषार्थ मोक्ष ही है । यदि पूर्वोक्त सिद्धान्त के अनुसार सभी में प्रवाह नित्यता मान ली जाय, तो कभी भी मोक्ष नही हो सकेगा ।' एक अशुद्ध सिद्धान्त को ( शाखा ब्राह्मणादि को प्रवाह नित्य ) स्वीकार करने पर सकल शास्त्र विपरीत कल्पना प्रसक्ति का यह एक उदाहरण है । अतः समाजियों की सभी अटकल पच्चू कल्पनाएं, उनके अपने अज्ञान का ही विलास मात्र है । किसी अनित्य पुरुष के प्रावाहणि, बवर आदि नाम कही भी प्रसिद्ध नही हैं । उस कारण 'प्रवाहणस्य अपत्यं प्रावाहणि ' समझकर प्रावाहणि को प्रवाहण का अपत्य कहना ठीक नहीं है । किन्तु प्रतीयमान यौगिक अर्थ के पर्यालोचन से यही कहना उचित होगा कि 'प्रावाहणि' शब्द का F तात्पर्य 'प्रकर्षेण वाहयति' इस अर्थ मे है, अतः वह ' नित्यसिद्ध वायु ' का वाचक है और ' बवर' शब्द उसी वायु के शब्द का अनुकरण मात्र है । इस रीति से बवरः प्रावाहणिरकामयत' आदि वाक्य नित्यार्थ के ही अभिधायक है । अतः पहले अनित्य व्यक्तियों की कल्पना

पृष्ठ 1070

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1070 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ ६८ वेदार्थपारिजाता विपरीतकल्पनाप्रसक्तेरिदमेकं निदर्शनम्' इति, तदेतत्सर्वमज्ञानविजृम्भितम् 'प्रवाहणस्य पुरुषाख्यानित्यत्वान्न प्रवाहणस्या- पत्यं प्रावाहणिः, प्रशब्दः प्रकर्षे, वहतिश्च प्रापणे, न त्वस्य समुदायः कचित्सिद्ध. ' इति शबरस्वामिवचनविरुद्धत्वात् । कैश्चित्तु सन्तुष्यतु दुर्जनन्यायेन प्रतीकार्थमभ्युपगम्यापि समाधानमुक्तं पूर्वोक्तोत्तरमीमांसकरीत्या ॥ तद्रोत्या वस्वादित्येन्द्रा दिव्यक्तीनामनित्यत्वेऽपि जाती शक्त्यङ्गीकारेण जातेनित्यत्वेन नानित्यवस्तुप्रतिपादनमापद्यते । नहि जाति- नित्यत्वेन व्यक्तीनामनिर्मोक्षापत्तिः स्यात् । न ह्याम्रत्वनित्यत्वेना म्रवृक्षाणां प्रातिस्विकत्वेन नित्यत्वमनिर्मोक्षत्वं वा भवति । प्राड्विवाकसेनापत्यादिवत् पदनामत्वेनापि समाधानमुक्तम् । यथा प्रतिकल्पमिन्द्रादयोऽन्येऽन्ये भवन्ति, इन्द्रत्वजातिस्तु सर्वत्र समाना; तथैव पदं समान भवति, तत्र ये ये समायान्ति सर्वेऽपि सेनापत्यादिशब्देर्व्यवह्रियन्ते । न चात्र कस्यचिदनिर्मोक्षा- पत्तिः । वस्तुतस्तु दयानन्द एवोपालम्भनीयः । स एव स्वर्गादिवदनित्यं मोक्षं मन्यते, मोक्षात् पुनरावृत्यभ्युपगमात् । सीस- काचभवने स्थित्वा ग्रावभिर्योधनायितमेतत् । यदपि च ‘ कृते वा विनियोगः स्यात् कर्मणः सम्बन्धात्' ( जै० १| १ | ३२ ) इति सूत्रस्य ब्राह्मणप्रामाण्यसाधन-,, ' ' ( ) परत्वेन योजनम् तत्तु अव्यापारेषु व्यापारमात्रम् वेदांश्चके सन्निकर्षं पुरुषाख्या जे ० १११ २७ इत्यादिसूत्रैरेव गतार्थत्वात् । वेदशब्देन जैमिन्यादिभिर्मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरपि गृहीतत्वात् । अत एव मन्त्रान् लक्षयित्वा जैमिनिना ' शेषे ब्राह्मणशब्दः ' ( जै ० सू ० २।१।३३ ) इति सूत्रेण ब्राह्मणलक्षणं कृतम् । भागशेषादिशब्दानामेकस्यैव भागान्तरे प्रयोगो भवति । नहि कलिन्दफलस्य शेषो भागो वा कर्कटिकाफलं भवति । अत एव मन्त्रभागो ब्राह्मणभागश्चेति वैदिकानां प्रसिद्धिः । तथा च वेदस्यैको मन्त्रभागः, शेषो ब्राह्मणभागो भवति । यथा मन्त्राणां यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था सा ऋक्, गीतिषु सामाख्या, शेषे यजुःशब्द इति, तद्वत् । अत एव चोदना द्विविधा- मन्त्रगता, ब्राह्मणगता चेत्यप्यशुद्धस्, मन्त्राणां करना, फिर उन्हे प्रवाहनित्य कहना आदि कल्पना करते बैठना, शावर भाष्य - 'प्रशब्दः प्रकर्षे... क्वचित् सिद्धः' के नितान्त विरुद्ध है । कुछ लोगों ने 'सन्तुष्यतु दुर्जनन्याय' से प्रतीकार्थ मानकर भी ( व्यक्तिपरक मानकर भी ) समाधान किया है । उत्तर मीमांसकों के ( वेदान्तियो के अनुसार वसु, आदित्य, इन्द्र आदि व्यक्तियों के अनित्य होने पर भी 'जाति' में वसु आदि शब्दों की शक्ति मान ली जाती है और 'जाति' नित्य होती है । उसके नित्य होने से अनित्य वस्तु प्रतिपादन का प्रसङ्ग भी वेद में नही हो सकेगा आम्रवृक्षोंजाति के नित्य होने से ही किसी व्यक्ति के अनिर्मोक्ष का प्रसङ्ग भी उपस्थित नही होगा । आनत्व जाति के नित्य होने पर भी और की प्रातिस्तिक ( व्यक्ति ) रूप से नित्यता नही रहती है और न ही उनका अनिर्मोक्ष होता है, अर्थात् जाति को नित्य माननेसे उन आन वृक्षों का मोक्ष भी हो जाता है । एक अन्य प्रकार से भी समाधान किया जा सकता है -प्राविवाक, सेनापति आदि शब्दों को पदों के नाम मान लिये जायें । जैसे प्रत्येक कल्प में इन्द्रादि पदों पर अन्य अन्य व्यक्ति आया करते है, उन के समान उन - ' ' ( ),भिन्न भिन्न रहने पर भी उन सभी पर इन्द्रत्व जाति तो समान रूप से एक सी स्थिति रहती हैं इसी प्रकार व्यक्तियों के के सम्बन्ध में भी समझना चाहिये । कही पर भी अनिर्मोक्षापत्ति नही होती है । वास्तव में तो दयानन्द ही उपालम्भसेनापतिके पात्रपदसिद्धआदिहो रहे हैं । उन्होने ही मोक्ष को स्वर्गादि के तुल्य अनित्य माना है । क्योकि मोक्ष होने पर भी उन्होने पुनरावृत्ति का होना स्वीकार किया हैं । किन्तु यह प्रयत्न वैसे ही है, जैसे काच के कमरे में बैठकर पत्थर फेकना । ': ( ) और जो कृते वा विनियोग जे० सू० १११।३२ सूत्र को ब्राह्मण भाग के प्रामाण्य काभी केवल अनधिकार चेष्टा मात्र ही है, क्योंकि ब्राह्मण भाग का प्रामाण्य तो (जै० सू० १।१२।७ ) जैमिनि पहले साधक बताया है, वह चल रहे हैं । जैमिनि आदि सभी मीमांसकों ने मन्त्र और ब्राह्मण दोनों को ही ' वेद' शब्द से सर्वत्र माना है । अत ही से सिद्ध मानकर एव मन्त्रों का लक्षण . करते ही 'शेषे ब्राह्मणशब्दः --(जै ० सू० २१११३३ ) सूत्र के द्वारा ब्राह्मण का लक्षण जैमिनि मे बताया | लोक व्यवहार मेंभी किसी एक ही वस्तु के अन्य भाग के लिये ' भाग', ' शेष', 'अवयव' शब्दों का प्रयोग किया जाता है । कलिन्द फल का शेष या भाग कर्कटिका फल नहीं कहा जाता । अत एव ' मन्त्रभाग और ब्राह्मणभाग' यह वैदिकों में प्रसिद्ध है । तथा च वेद का एक मन्त्रभाग और शेष ब्राह्मण-