वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1081–1090

वेदार्थपारिजातः १ ९७९ व्रीहियवीस यावद्वीर्यवद् ह वा अस्यैते सर्वे पशव आलब्धाः स्युः, तावद् वीर्यवद्ध वे अस्य हविरेव भवति' ( श० १ २ ३ ७ ) इति । एते व्रीहियवाः सर्वेषा पशूनां प्रतिनिधित्वेन गृह्यन्ते । 'तवेमे पञ्च पशवो विभक्ता गावः, अश्वाः, पुरुषाः, अजावयः' ( अथर्ववे ० सं ० १११२१ ९ ) । अतो व्रीहियवनिर्मितचरुपुरोडाशहोमेन सर्वपशूनामालभ्भनकार्यं सिद्धयति । यदा यजमानो यज्ञे दीक्षितो भवति तदा स देवताभ्यः पशुरूपेणात्मानं समर्पयतु निश्चिनोति । देवताभ्यः प्राप्तः पशुयागो निष्क्रम्य गवि, गोनिष्क्रम्य गवये, ततोऽजे, तत उष्ट्रे, ततो हव्यभागे, ततो निष्क्रम्य पृथिवी प्रविवेश । पृथिवीमाविश्य व्रीहियवरूपो भवति इत्येवमैतरेयकेऽपि वर्णितम् । तेन तन्निमितचरुपुरोडाशेषु पशुकल्पनया यज्ञो निष्पद्यते । यद्यप्यर्थवादभूतान्येव तादृशानि बचनानि, तथापि प्रथमकल्पा( मुख्या ) सम्भवे प्रतिनिधयो गृह्यन्त एव । ' ' नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्धयति । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा ॥ ( म० ५/८७ ) इत्यत्र निःस्नेहनारास्थि स्पर्शे गवालभ्भो विहितः । परमत्र स्पर्श एवालभ्भः, सर्वैरपि टीकाकारैस्तथाभ्युप- गमात् । अत एव गवालम्भेऽपि न गवां वधः, किन्तु व्रीहिमयादिगोनिर्माणेनैव तन्निर्वर्त्यते । कलियुगे भावदोषशङ्कया सोऽपि निषिद्ध एव । साङ्गोपाङ्गविधिपालनासम्भवात् सार्वभौमक्षत्रियासम्भवाच्चाश्वालम्भोऽपि निषिद्धः । मैथुनमन्तरा सृष्टि- सामर्थ्याभावात् कलौ देवरात् सुतोत्पत्तिश्च निषिद्धा । वर्णाश्रमलोपबाहुल्या वित्तेषणापुत्रैषणालोकैषणादिव्युत्थान दुष्कर- त्वात् संन्यासोऽपि निषिद्धः । कचित् प्रतिप्रसवोऽपि दृश्यते -' यावद्वर्णविभागः स्याद् यावद्वेदः प्रवर्तते । अग्निहोत्र च संन्यासं तावत्कुर्यात्कलौ युगे ॥ ' तथैव पलपैतृकमपि क्लौ निषिद्धम्, जिह्वालौल्यात् पलपैतृकनाम्ना विनापि श्राद्धं मांसभोज-नादी प्रवृत्तेः । ब्रह्मसूत्र ( १।४।२ ) शाङ्करभाष्ये - ' प्रकृतिशब्दश्च विकारे दृष्टः, तथा 'गोभिः श्रीणीत मत्सरम्' ( ऋ ० सं ० ९१४६।४ ) इति । अत्र गोदुग्धेन सोमरसश्रपणमुक्तम् । अतो यत्र गोहवनोल्लेख स्यात्तत्र गोदुग्धघृतादिकमेव प्रत्येतव्यम् । तद्यथा — ' आज्येन पयसा दध्ना सम्भरत्येव गौर्मखस् ।' (म० भा० शा० प ० २६३।३८ ) । ' रघुवशेऽपि -- 'होतुराहुतिसाधनम्' ( रघु० ११८२ ) इति गोराहुतिसाधनत्वमुक्तम् । तत्रैव द्वितीयसर्गाष्टमे नन्दिन्या होमधेनुत्वमुक्तम् । 'धाना धेनुरभवद् है | अतः व्रीहियव से बनाये गये चरु पुरोडाश के होम करने से समस्त पशुओ के आलंभन कार्य की सिद्धि हो जाती है । जब यजमान यज्ञ में दीक्षित होता है, तब वह देवताओं के निमित्त पशु रूप से अपने को अर्पण करने का निश्चय करता है । देवताओ के लिये किया गया पशुयाग उनसे निकल कर गो में, उससे निकल कर गवय में, उससे निकल कर अज में, उससे निकल कर उष्ट्र में, उससे निकल कर हव्यभाग में, उससे निकल कर पृथिवी में प्रविष्ट हुआ । पृथिवी में प्रविष्ट होकर वह ब्रीहियवरूप हो जाता है, यह बात ऐतरेयक ने बताया है । उस कारण तन्निर्मित चरु पुरोडाशो में पशु की कल्पना कर यज्ञ का निष्पादन किया जाता है । यद्यपि ये सब वचन अर्थवाद रूप हैं, तथापि प्रथम कल्प ( मुख्य ) का सम्भव न हो सकने पर प्रतिनिधियो का ग्रहण किया ही जाता है । मनु ने निःस्नेह नरास्थि का स्पर्श करने पर गबालम्भ का विधान किया है । यह बालम्भ स्पर्शरूप ही है । सभी व्याख्या-कारों ने उसे स्पर्शरूप ही बताया है । अत एव गवालंभ मे भी गौ का वध नही किया जाता, अपि तु ब्रोहिमय गौ का निर्माण करके ही गवालंभ को सम्पन्न किया जाता है । कलियुग में भावदोष के कारण गवालंभ का भी निषेध ही किया गया है । उसी तरह सांगोपाग विधिपालन करना संभव न हो सकने से और किसी सार्वभौम क्षत्रिय के न रहने के कारण अश्वालंभन का भी निषेध किया गया है । मैथुन के बिना सृष्टि करने का सामर्थ्य न रहने से कलियुग में देवर से सुतोत्पत्ति ( नियोग ) का भी निषेध किया गया है । वर्णाश्रम-लोप की बहुलता के कारण वित्तैषणा, पुत्रैषणा, लोकैषणा आदि से निवृत्ति होना अत्यन्त कठिन होने से संन्यास का भी निषेष किया गया है । तथापि 'यावद् वर्णविभागः स्याद् यावद् वेदः प्रवर्तते । अग्निहोत्रं च संन्यासं तावत् कुर्यात् कलौ युगे ॥ ' इत्यादि वचनो से उसका प्रतिप्रसव भी किया गया है । उसी तरह पलपैतृक का भी कलि में निषेध किया गया है, क्योंकि जिह्वालौल्य से पलपैतृक के नाम पर बिना श्राद्ध के भी मांस भोजनादि में मानव-प्रवृत्ति दिखाई देती है । ४

वेदार्थपारिजातः १९८० ० ११।३।५ ), 'अन्नं हि गौः'वत्सो अस्यास्तिलोऽभवत्' ( अथर्व० १८ | ४| ३२ ), 'अश्वाः कणा: गावस्तण्डुलाः' ( अथर्व यजेरंस्तेन तादृशाः । ( म ० मा ० (श० ४| ३ | १| २५ ) अत्र ओदनोऽपि गौरुच्यते । तेन तैर्गोयागो निष्पद्यते । ओषधीभिस्तथा ब्रह्म • ' ( यथा शास्त्रनिदर्शनम् ॥ म ० भा० ) ' ' (शा० प ० ३६३।३३ नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधेस्तथा । पूजा स्याद्देवतानां तु सम्मतः ॥ स्कन्दपुराण-शा० प ० २६३।८ ) । 'अहिसेव परो धर्मस्तत्र वेदेऽस्ति कीर्तितः । साक्षात्पशुवधो यज्ञे नहि वेदस्यभक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ निघण्टु- ) 'वैष्णवखण्ड ६। ४। ४ ९ । ब्रह्मणा तु परा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां मधुरः शीतो वृष्यः पुष्टि-रत्नाकरे - 'उक्षा ऋॠषभरच ओषधिविशेषः । अष्टवर्गप्रकरणे ऋषभस्य गुणा उक्ता: । 'ऋषभो हबनेनापि गोयज्ञपूर्तिर्भवति । ऋषभपर्याय- ',,,,करस्तथा । उक्षा ऋषभः वृषभो गौ एते शब्दा गोपर्यायवाचकाः । तस्मादेतेषां वृषभमांसपदेन ऋषभसार एव 'वाचका अनडुद्गवादयोऽपि ऋषभौषधिरूपा एव । ऋषभपाको गोपाकशब्देनाप्युच्यते । अत्र-बोध्यते । ' कपित्थमुद्धृते मासे मूत्रेणाजेन प्रयेत् ।' अत्र कपित्थसारो मांसपदेनोक: । ' खर्जूरमासान्यथनारिकेलम् चर्मोच्यते । रसो रुधिरम्, मासं मांसलं खर्जूरसारभाग एव मांसत्वेनोक्तः । अस्थिबीजादिकम स्थिशब्देनोच्यते । वल्कलं-मा नास्ति अंसो राजभागो यस्यां सा दुग्धसारादिकमुच्यते । रामायणीयमासभूतोदनेन चेति इत्थं व्याख्यातं शिरोमणिकृता तेन त्वां यक्ष्ये 1। 'माशब्दाद्रसना ज्ञेया भूः पृथिवी, उतं वस्त्रम् । मांसभूरच, उतञ्च, ओदनश्चैतेषा समाहारो मासभूतोदनं तदंशान् रसानाप्रियान् । सदा यो भक्षयेन्नित्यं स भवेन्माससाधकः ॥ ' ( आगमसार: ) । प्रजापतिस्मृतिरीत्या माषोऽपि शब्दाः । ( मीमांसादर्शने मांसो भवति । अज इति अन्नम् । वीजं वीरुद् । तमालभ्य उपयुज्य प्रजाः पशून् प्राप्नोति । गौणाः स्फाति नियच्छति' (अथर्व० शावरभाष्ये १।२।१० ) ' अजसंज्ञानि बीजानि' (म ० भा ० १२।३३७| ४ ), ' पशोरन्नस्य भूमानं गवां ० सं ० २३।४८), १ ९।३१।८ ) अत्र गवा वृद्धिः प्रार्थिता | ' महांस्त्वेव गोर्महिमा' ( श० ३| ३| ३ | १ ), 'गोस्तु मात्रा न विद्यते' (वा गोष्ठे स्थिताभ्यो गोभ्यो भद्रमी- 'आगावो अग्मन् उत भद्रमक्रन् । सीदन्तु गोष्ठे रणयन्तु अस्मे ' ( ऋ० सं ० ६ २८/१ ) अत्र प्सितम् | 'गावः स्तेन ईशत मा अघशंस ' (ऋ ० सं ० ६ २८/७), 'हिंकृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं ' (ऋ० सं० १।१६४ २७) ऋग्वेदसहिताभाष्ये ( १।१२४| ११ ) गवामश्वानामिति सायणाचार्यः । यदुक्तम्-' यज्ञे हिंसा अहिंसेव भवतीति याज्ञिकानां रीत्याऽसंगततैव । यतो हि सर्वस्यैव वेदस्य यज्ञार्थमेव ' ' ' ' ( ) प्रवृत्तिः । वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्य मतदर्थानाम् जै ० सू० १/२/१ इत्यादि प्रमाणेभ्यः । तेन 'मा हिंसी रदिति विराजम्' ( वा० सं ० १३ | ४३ ) इत्यादिमन्त्राणां यज्ञप्रवृत्तहिंसाप्रतिषेधार्थमेव प्रवृत्तिः, यज्ञभिन्नकर्मसु याज्ञिकैविधानानभ्युपगमात् । तथा च यज्ञादन्यत्र हिंसानिषेधो नोपपद्यत एवेति, तदपि तुच्छम् 'मा हिंस्यात्' इत्यादिवाक्यानां रागप्राप्तहिंसानिषेधार्थं प्रवृत्तेः । इष्टप्रेप्सुनामिष्टप्राप्त्युपायोपदेशवदनिष्टपरिजिहीर्षूणामनिष्टपरि- हारोपायोपदेशस्यापि वेदार्थत्वात् । 'न सुरां पिबेत्', 'नानृतं वदेत्' इत्यादिनिषेधानां रागप्राप्तनिषेधेनैव सार्थक्यात् ॥ यज्ञ- पर्यवसायित्वात्तु तेषामपि यज्ञार्थत्वोपपत्तेः । ब्रह्मपर्यवसायित्वेन तु यज्ञानामपि तत्रैव पर्यवसानम् । नैतावता 'माहिस्यात्' ब्रह्मसूत्र ( १।४।२ ) शाङ्करभाष्य में 'प्रकृति' शब्द को विकार अर्थ में बताया है, ॠग्वेद, महाभारत, रघुवंशकाव्य, अथर्ववेद, स्कन्दपुराण वैष्णवखण्ड, निघण्टुरत्नाकर, आगमसार, मीमांसादर्शन, शाबरभाष्य, शतपथ, वाजसनेयसंहिता, सायणाचार्य आदि -सभी ने उसका समर्थन किया है । यह जो कहा कि यज्ञीय हिंसा को अहिंसा कहना असंगत है, वह भो नि सार है । 'मा हिस्यात्' यह हिंसासामान्य निषेध तो रागप्राप्त हिंसा का हो हैं । इस कारण वह निषेध यज्ञिय हिंसा का नही है । अन्यथा ' अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' आदि विधियों A मनवकाश होंगी । किञ्च निषेध के लिये विधान नहीं किया जाता, अन्यथा विधान करना ही व्यर्थ होगा ।

वेदार्थपारिजातः १९८१ इत्यादीनामपि यज्ञविहितनिषेधकत्वम्, अग्नीषोमीयं पशुमालभेत ' (तै ० सं ० ६।१।११।६) इत्यादिविधीनामनवकाशत्वापत्तेः । किञ्च नहि निषेधाय विधीयते, नैरर्थक्यात् । 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति न्यायापाताञ्च । यदपि ' स्वधिते मेनं हिंसी:' (वा० सं ० ६ १०) इति विपरीतार्थक मन्त्रमुक्त्वा पशूनामङ्गच्छेदनम्' ( का० श्री० सू० ६ ६ ८ ) इति, तदपि तुच्छम्, आम्नायबाह्यदृष्ट्याहिंसाया अपि शास्त्रदृष्ट्या हिंसात्वावगमेन तदुपपत्तेः, ' आम्नायवचनाद-हिंसा प्रतीयेत' ( नि० १।१६ ) इत्यादिना यास्कादिभिः समाहितत्वात् । 'या वेदविहिता हिसा नियतास्मिश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्बंभो ॥ ' ( म० ५१४४ ) 'तस्माद्यज्ञे वधोऽवध: ' ( म० ५१३ ९ ) इति मन्वाद्युक्तेश्च । किञ्च, मन्त्रोऽपि तथैव ब्रूते -'न वा उ एतन्म्रियसे न रिष्यसि देवां इदेषि' ( वा० सं ० २३| १६ ) इति । तस्माद् योगात् हिसाप्यहिंसैव । यदपि च—'दधिक्राव्णो अकारिषमित्याग्नीध्रीये दधिद्रप्सान् प्राश्य' ( आश्वला० श्री० सू० ६ १३ ) इति मन्त्रार्थाननुसृतो विनियोगः, मन्त्रगतदधिकावन्नीति शब्दस्याश्वपरत्वेन तदेकदेशस्य दधिशब्दस्य दूरतो दधिसम्बन्धाभावात्' इति, तदपि यत्किञ्चित्, दधिवाचकत्वाभावेऽपि द्रव्यविषया मन्त्रप्रयोगस्य 'दण्डी प्रेषानन्वाह' इत्यत्र दण्डस्येवादृष्टार्थत्वा-भ्युपगमेनादोषात् । किञ्च, यथा इन्द्रार्थाया अपि ' कदाचन स्तरोरसि ' इति ऋचः, 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते ' ( मैत्रायणीसंहिता ३।२।४ ) इति श्रुत्या लिङ्ग बाधित्वापि गार्हपत्योपस्थाने विनियोगाद् लिङ्गापेक्षया श्रुतेर्बलीयस्त्वात् । मन्त्रलिङ्ग तु श्रुत्या-नुगुण्येन नीयते, तथैवार्षविनियोगवशाद् मन्त्रार्थोऽपि नेयः । सर्वथाप्यर्थसम्बन्धराहित्ये द्रव्यरूपेण विनियोग उक्त एव । तथैव नवग्रहमन्त्राणामपि विनियोगवशाद् ग्रहपरत्वेन नयनं युक्तमेव । 'मन्त्राणा विनियोगभेदादर्थभेदोऽपि मन्तव्यः । इति समाजिनोऽपि वदन्ति । तद्यथा अथर्ववेदभाष्ये २२ पृष्ठे राजारामशास्त्री आह—' श्रोतसूत्रों और गृह्यसूत्रों मे मन्त्रों के जो विनियोग बताये गये है, उनसे भी मन्त्रों के अर्थों पर बहुत कुछ प्रकाश पड़ता है, क्योंकि विनियोग भी अर्थ सम्बन्ध को देखकर ही किये जाते हैं' इति । तादृशा अपि विनियोगा भवन्ति, यत्र मन्त्राणां मुख्योऽर्थो न घटते । अन्यर्थकस्यैव मन्त्रस्यानेके विनियोगा न भवेयुः । दृश्यन्ते च विनियोगभेदाः । अन्यथा वेदे एकैकस्य मन्त्रस्यानेकवारोल्लेखेन पोनरुक्त्य-मेव स्यात् । तथा ' तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य:' ( गो० सू० २।१।५७ ) इति वेदानामप्रामाण्यमेव स्यात् 1। ब्रह्मदत्तजिज्ञासुरपि यजुर्वेदभाष्ये विवरणभूमिकायां ५५ पृष्ठे दुर्गाचार्यवचनमुद्धरति—' तत्रैवं सति प्रतिविनि-योगमस्यान्येनार्थेन भवितव्यम् । त एते वक्तुरभिप्रायवशात् अन्यत्वमपि भजन्ते मन्त्रा । नहि एतेषु इयत्तावधारणमस्ति । महार्था एते दुष्परिज्ञानाश्च । यथा अश्वारोहवैशिष्टयात् अश्वः साधुः साघुतरश्च वहति एवमेव वक्तृवैशिष्ट्यात् साधून साधुतरांश्चार्थान् स्रवन्ते । तस्मादेतेषु यावन्तोऽर्था उपपद्येरन् अधिदेवाध्यात्माधियज्ञाश्रयाः सर्व एव ते योज्याः । नाना- यह जो कहा है कि-'विपरीतार्थक मन्त्र को बोलकर पशु के अङ्गच्छेदन को किया जाता है वह भी निःसार है । वेदबाह्यदृष्टि से जिसे हिंसा समझ रहे है, वस्तुतः वह शास्त्रदृष्टि से अहिंसा ही रहती हैं । यह जो कहा है कि-'दधिक्रावृणोः' मन्त्र के अर्थ का अनुसरण बिना किये ही विनियोग किया जाता है -वह भी नि.सार क्योंकि मोमासा सिद्धान्त के अनुसार द्रव्यविधया मन्त्र प्रयोग को मदृष्टार्थ माना गया है । किञ्च, विनियोगभेद से मन्त्रों का अर्थभेद भी समाजी मानते ही है । ऐसे कितने ही विनियोग रहते है, जहाँ मन्त्रों का मुख्यार्थ घटित नही रहता । अन्यथा एक ही मन्त्र के अनेक विनियोग नही हुए होते | भिन्न-भिन्न विनियोग के लिये एक ही मन्त्र का अनेक बार उल्लेख किया गया है, फिर भी उसे पुन- रुक्ति नहीं कहते हैं । पुनरुक्ति मानने पर तो वेद को अप्रमाण ही कहना पड़ेगा । ब्रह्मदत्त जिज्ञासु ने भी यजुर्वेद भाष्य विवरण भूमिका में पृ० ५५ पर दुर्गाचार्य के वचन को उद्धृत किया है और दया- नन्द ने 'तरुतारम्' ( ऋ० सं ० १।११ ९/ १० ) मन्त्र में 'तार' शब्द को देखकर उसका अर्थ 'तार' नामक यन्त्र कर दिया है । 'द्वादश

वेदार्थपारिजात. १ ९ ८२ पराधोऽस्ति । ' इति । दयानन्दस्तु 'तरुतारं' (ऋ० स० १।११ ९| १० ) इति मन्त्रे तार दृष्ट्वा ताराख्यं यन्त्रमित्यर्थं कृतवान् । 'द्वादशप्रधयः ' इति मन्त्रस्य 'षष्टिश्च वै त्रीणि च शतानि च संवत्सरस्याहोरात्राणि, ( नि० ४।२७) इत्यनेन निरुक्तकारो वर्षस्य ३६० दिनानि इत्यर्थं वक्ति | दयानन्दस्तु, वायुयानस्य ३६० शङ्कव इत्यर्थं कृतवान् । सनातनधर्मे तु याज्ञवल्क्यस्मृताबा- चाराध्याये ग्रहशान्तिप्रकरणे ( १ ) आकृष्णेन, ( २ ) इमं देवा, ( ३ ) अग्निर्मूर्धा, ( ४ ) उबुध्नस्वेति ऋचो यथासंख्यं प्रकीर्तिताः । ( ५ ) बृहस्पते अति यदर्य:, ( ६ ) तथैवान्नात्परिस्रुतः, ( ७ ) शन्नोदेवी तथा ( ८ ) काण्डात् ( ९ ) केतुं कृण्वन्निमास्तथा ॥ इति विनियोग उक्तः । वेदेऽपि ग्रहाणां वर्णनं दृश्यते -'शन्नोग्रहाश्चन्द्रमसा शमादित्यश्व राहुणा । शं नु मृत्युर्धूमकेतु: ' ( अथर्ववे ० सं ० १ ९।९ ।१० ) ' शन्नो दिविचरा ग्रहाः' ( अथर्ववे ० सं ० १९ ८७ ) इतिप्रमाणदर्शनात् । 'द्रष्टप्रवक्तसामान्याच्चानुमानम् । धर्मशास्त्रस्याप्रामाण्यानुपपत्तिः । य एवाप्तावेदार्थानां द्रष्टार' प्रवक्तारश्च त एवायुर्वेदप्रभृतीनामित्यायुर्वेदप्रामाण्यवद्वेदप्रामाण्यम्' (न्या० द ० वात्स्यायनभाष्य २।१।६८) | भगवद्दत्तोऽपि ' वैदिकवाङ्मय का इतिहास' ग्रन्थे १८० पृष्ठे आह-'वही ऋषि ब्राह्मण का प्रवचन करते है, वही याज्ञवल्क्यादि स्मृति का निर्माण करते हैं ' इति । तत्रैव ग्रन्थे ७३ पृष्ठे स उपर्युद्धृत वात्स्यायनमुनिवचनमपि उद्धृतवान् । तस्मात् पुराणादिप्रोक्तोऽपि विनियोग आदरणीय एव । बृहत्पराशरस्मृतौ च ( ९ १६४ ) ' आकृष्णेनेति तीव्राशोरिमं देवा निशाकरम् ।' इत्यादिना विनियोगा उक्ताः । तथैव मत्स्यपुराणे - 'आकृष्णेनेति सूर्याय होम: कार्यो द्विजन्मना' ( मत्स्यपु० ९ ३| ३३ ) । एवमेवान्यत्रापि दृश्यते विनियोगः । अर्थोऽपि तत्र सङ्गच्छत एव, तद्यथा शन्नोदेवीरिति । तत्रेदं ज्ञातव्यम् -ग्रहाः पञ्चतत्त्वात्मका भवन्ति । तत्र अप्तत्त्वप्रधानः शनिः । शन्नोदेवीरित्यत्रत्य ' आप' इत्यस्यार्थः जलमिति । जलस्य शनेश्च सूर्यादुत्पन्नत्वात् । तत एव शनैश्वरो मन्द उच्यते । :अपां शीतस्पर्शवत्वेन शनेरालस्यवत्त्वान् मन्दगामित्वम् । शीतं करोतीतिशीतक अलस । मन्दगत्या स एकराशी सार्घद्वयवर्ष यापयति । शनैश्चरस्य गतिमान्द्य तस्य परिधिमहत्त्वमिति तु प्रकारभेदः । 'अग्नेरापः' इति तेजसो ' 'जलोत्पत्तिरुक्ता । इदमेव शनैश्चरस्य सूर्यपुत्रत्वम् । बृहत्पराशरहोराशास्त्रे २९ पद्ये कूर्मो भास्करपुत्रस्य इति शनेः कूर्मरूपत्वमुक्तम् । के जले ऊभिर्गतिर्यस्य स कूर्मः । के जले मठः स्थानं यस्य स कमठः । तत्र संस्थानेकत्वेन संभोगेकत्वञ्च उपेक्षितव्यम् ( उपपत्तित ईक्षितव्यम् ) यथा पृथिव्यां मनुष्याः पशव इति सहस्थानतयैकत्वम्, सम्भोगः इतरेतरोपकारित्वम् समानकार्यंता । सा पुनः भिन्नस्थानानामपि भवति किमङ्ग पुनः समानस्थानानाम्? यथा पृथिव्याः पर्जन्येन वाय्वादित्याभ्याश्च । सम्भोगः पृथिवी ओषध्युत्पत्ती पर्जन्यवाय्वादित्य कृतमुपकारमपेक्षते । अतोऽपूशब्देन शनैश्चर ग्रहणं सर्वथा युक्तमेव । सूर्यवत् शनिरपि वृष्टिकर्ता प्रोच्यते । 'त्रिधावृष्टिः शनैश्चरे' इति ज्यौतिषम् । तथा चापो देव्यः अब्रूया देवता नः शं कल्याणं कुर्वन्त्विति प्रार्थनायुक्तेव । यदि मन्त्रप्रभावेण पाषाणा देवप्रतिष्ठया देवप्रतिमा भवन्ति तदा कल्पप्रवक्तॄणां विनियोगानुसारेण मन्त्रेषु शनैश्चरग्रहस्य प्रतिष्ठा कथं न स्यात्? अत्र गृह्यसूत्र-स्मृतिपुराणादीनाम् ऐकमत्यमेव । सर्वेऽप्येते शन्नो देवीरिति शनिमन्त्रं मन्यन्ते । यस्तु अप्रमत्तगीतः स प्रमाणम् इति महाभाष्यरीत्या शन्नो देवीरिति मन्त्रः शनिपरः सम्भवत्येव । प्रय:' इस मन्त्र का अर्थ ( नि० ४।२७ ) निरुक्तकार ने तो 'वर्ष के ३६० दिन ' किया है । किन्तु दयानन्द ने ' बायुयान के ३६० शंकु अर्थ क्रिया है । सनातन धर्म में तो याज्ञवल्क्य स्मृति के आचाराध्याय के ग्रहशान्ति प्रकरण में ( १ ) आकृष्णेन, ( २ ) इमं देवा, ( ३ ) अग्निर्घा, ( ४ ) उद्बुध्यस्व ( ५ ) बृहस्पते जति यदर्य:, ( ६) अन्नात् परिस्रुतः, ( ७ ) शन्नो देवी, ( ८) काण्डात्, ( ९ ) तुं कृष्वत्' आदि ऋचाओं का ग्रहों के शान्त्यर्थं यथासंख्य ( यथाक्रम ) विनियोग बताया गया है । वेद में भी ग्रहों का वर्णन उपलब्ध

वेदार्थपारिजातः १ ९८३ बुधोऽग्नितत्त्वप्रधानः । अत एव अग्निसम्बद्धमन्त्रो बुधमन्त्रः । अत्रापि याज्ञवल्क्य-बृहत्पराशर- बौधायनगृह्यशेष- सूत्रवैखानसगृह्यसूत्राग्निवेश्यगृह्यसूत्र- भविष्यपुराणादिरीत्या ' उद्बुध्यस्वाग्ने ' ( वा० सं० १५/५४ ) इति बुधमन्त्रः । मत्स्य- पुराणरीत्या ' अग्ने विवस्वदुषसः' इत्यग्निमन्त्रो बुधमन्त्रः । तत एव बुधस्य शीघ्रगतित्वम् । अतो यत्रैकराशी शनिः सार्धं- द्वयवर्षं यापयति तत्र बुधः २१ दिनं यापयति । ऐतरेयारण्यके ' अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' ( ऐ० आ ० २।४।२४ ) इत्यग्नि- रूपो बुधो वागधिष्ठाता भवति । 'वाचां बह्नेर्मुखं क्षेत्रम्' ( श्री० भा० म० पु ० २२६| १ ), ' वाच्यग्निः ( म० १२ १२१ ), बृहत्पराशरहोराशास्त्रे - ' बुधो वाणीप्रदायकः ' इत्युक्तम् । बुद्धिप्रदायकत्वाद् गायत्र्यग्निरूपाभ्युपेयते । अग्ने. सकाशान्मेघा- प्रार्थ्यते । 'यां मेधा देवगणाः पितरश्चोपासते । तया मामद्य मेधयाग्ने... ' ' | तथैव केतुरपि ग्रहः । उणादिकोषे ( १।७४ ) केतुर्ग्रहः पताकावेति दयानन्द । तथैव उज्ज्वलदत्तोऽपि । दशपाद्या मुणादिवृत्तौ ( १११२६ ) केतुर्ध्वजो ग्रहश्चेति । उणादिश्व दयानन्ददृष्ट्या वेदाङ्गभागः । यदि तस्य वेदाङ्ग- निर्दिष्टकेतोर्बोधक: 'केतुं कृण्वन्निति मन्त्रो नास्ति कथं तर्हि वेदाङ्गे तदुल्लेख:? एवमेव 'शमादित्यश्च राहुणा शन्नो ' ( | ) मृत्युर्धूमकेतुः शं रुद्रास्तिग्मतेजसः' अथर्व० १ ९ ९ १०:' ( इत्यथर्ववेदे) राहोः केतोश्च वर्णनं स्पष्टं दृश्यते:,। दयानन्दाभिमते बेदप्रकाशे उणादिप्रकरणे दृशजनि रहिभ्यो गुण उ० १ ३ इत्युणादिटीकायां राहुग्रहविशेष केतुर्ग्रहः पृष्ठ १८ इति । यदि वेदे च तन्नामोल्लेखस्तदा ' राहोरछायास्मृतः केतुः' इत्यादिशास्त्रानुसारेण ' राहुः केतुश्च कुतो न ग्रहो स्यातामिति । अपिच, मन्त्रे केतुशब्दस्य पताकार्थत्वेऽपि राहु -केतु ग्रहसिद्धिरनिवार्यतया सिद्ध्यति । लिङ्गेनापि लिङ्गिनो व्यपदेश: सम्भवति, दण्डी दण्डेन व्यपदिश्यते, छत्रिणश्छत्रेण । अद्यत्वे व्यवहारे लघुशकट्या जीवन्तः 'ओ रिक्शे ओ, ' |ताङ्ग इति सम्बोधनेन आहूयन्ते । केतुग्रहस्य रूपं पताका प्रसिद्धा । केतुस्तस्य लिङ्गम् केतोराकृतिरपि तथैव M- ' ' ' ' ( ), ' ' ( निर्मीयते । जैमिनीयगृह्यसूत्रे अथाकारा इत्युक्त्वा केतोर्ध्वजम् २१९ केतवे ध्वजम् बोधायनगृह्यसूत्रे ( १| १६| ५ ) इति बोधायन " गृह्यसूत्रोक्तेः । पश्चाङ्गेष्वपि तथैव ग्रहाकारा दृश्यन्ते । तथा च केतुवर्णनेन केतु-लिङ्गस्य केतुग्रहस्य प्रतिपादनं नानुपपन्नम् । केतुग्रहस्य दयानन्दरीत्यापि वैदिकत्वसिद्धेः । अद्यत्वे ध्वजस्य पूजया राष्ट्रमेव पूज्यते, तिरस्कारेण च तिरस्क्रियते । यद्वा केतुं कृण्वन्निति मन्त्रस्य देवता अग्निः । बृहत्पराशररीत्या 'केतुं .' ( / ) ' 'कृण्वन्नग्निसुनो बृ० प० स्मृ० ९ ६६ अग्निसूनुः केतुरप्यग्निस्तुत्या स्तूयत एव आत्मा वै पुत्रनामासि इति श्रुतेः । अग्निरपि धूमकेतुरित्युच्यते । अग्निपुत्रस्य केतोरपि तमोमयं रूपम् । केतुस्तु राहोश्छायारूपः । अत एव सप्तमराशी राहोः सम्मुखे तिष्ठति । तदर्थं मन्त्रकल्पनमयुक्तमित्यपि निरस्तम्, केतो राहुभिन्नदिक्स्थत्वेन षड्राशि- व्यवहितत्वेन च पृथग्ग्रहत्वसिद्धेः । एकवस्तुव्यवधानेन छायासम्भवात् । अत एव ग्रहणमपि कदाचिद्राहुणा कदाचित् केतुना ,,च भवति । पौर्णमास्यां चन्द्रः सूर्यात् षड्ाशिव्यवधानेन तिष्ठति तेनैव च प्रकाश्यते तस्य स्वीयप्रकाशाभावात् । दयानन्देनापि राहोः पृथक् केतोरङ्गीकारात्, एकत्वे नामभेदस्यायुकत्वात् । अत एव शिरोभागो राहुः शेषः कबन्धभागः केतुः। ' कयानचित्र आभुवत्' इति ' राहुमन्त्र: । 'अग्निर्मूर्धादिवः ' ( वा० सं ० ३।१२ ) इति भोममन्त्रः । नामशब्द-,सादृश्यात्तत्कल्पनम् । तस्मात् क्वचिद् ग्रहस्य गुणानुसारेण मन्त्रसम्बन्धः यथा शनिबुधयोः । क्वचिल्लिङ्गदर्शनेन होता है । वेद और धर्मशास्त्रों ( स्मृतियों ) के द्रष्टा तथा प्रवक्ता समान ( एक ) रहने से धर्मशाखा को अप्रमाण भी नही कहा जा सकता । इस वक्तव्य का समर्थन न्यायदर्शन के भाष्यकार वात्स्यायन महर्षि ने किया है । भगवद्दत्त ने भी ' वैदिक वाङ्मय का इतिहास' ग्रन्थ के १८० पृष्ठ पर इसका समर्थन करते हुए पृ० ७३ पर उपर्युक्त वात्स्यायन मुनि का वचन भी दिया है । अतः पुराणादिप्रोक्त

वेदार्थपारिजातः १ ९८४ यथा भीमकेत्वोः । क्वचिच्च ग्रहदेवतामभिलक्ष्य मन्त्रसम्बन्धः । यथा दयानन्देन नामकरणसंस्कारे तिथीनां नक्षत्राणा , ' ' ( च देवता लिखिताः । तथैव ग्रहाणामपि देवता अधिदेवताः प्रत्यधिदेवताश्च भवन्ति । आकृष्णेन रजसा वा ० सं ० ३२/४३ ) इति सूर्यमन्त्रः प्रसिद्ध एव । इम देवा... विश एष वोऽमी राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा' ( वा० स ० ९/ ४० ) इति मन्त्रेण चन्द्रसम्बन्धोऽपि स्पष्ट एव । अनेन मन्त्रेण ब्राह्मण क्षत्रियस्य राज्ञो राज्याभिषेकं कुर्वन् वदति एष वो राजा । अस्माकं ब्राह्मणानां तु सोमो राजा । सोमपदेन सोमरसो गृह्यते । तस्याधिपतिश्चन्द्रमाः । अमरकोष ( १ |३| १५ ) रीत्या चन्द्रमा द्विजराज उच्यते । गृह्यसूत्रकारैरस्य मन्त्रस्य सोमपूजायां विनियोग उक्तः । 'अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपासि रेतासि जिन्वति || ' ( वा० सं० ३।१२ ) इति भौमसम्बन्धः, स च भूमेरंशो- ऽभिप्रेयते । अत एव पृथिव्या अयं पतिरिति तत्सम्बंध: सूच्यते । अत्यन्ततेजोरूपत्वाद्रत्तत्वाच्चाग्निवर्णत्वं तस्य स च दिनः ककुद् आकाशस्य भूषणम् । अपा पतिः 'चलत्यङ्गारके वृष्टिः' इति ज्योतिषप्रसिद्धेश्व । यथा निरुक्ते ( ३| ११ ) कुत्सस्य ऋग्वेदसम्बन्धे वधार्थककृतीधातोश्चारितार्थ्यमुक्तम् । यद्यपि तस्मिन् वधकर्तृत्वं नास्ति, तथापि तत्सख्युरिन्द्रस्य शुष्णा सुरवधकर्तृत्वेन तत्रापि तदुपचारः । ' बृहस्पतेरति यदर्यो' ( वा० स० २६| ३ ) इति मन्त्रेण बृहस्पतिसम्बन्धोऽपि स्पष्ट एव । सर्वापेक्षया बृहत्त्वात् तस्य बृहस्पतित्वमपि सङ्गच्छते । 'वाग् हि बृहती तस्या एष पतिः' ( छा० उ० १ २ ११ ) इति स वाचामधिष्ठाता । 'कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु ' ( पा० सू० वा० ६| ३| ३५ ) इति पुंवद्भावः । ज्योतिषशास्त्रे बृहस्पते- विद्याधिष्ठातृत्वमुक्तम् । एवमेव -'ऋतेन सत्यमिन्द्रियं विपानं शुक्रम्' ( वा० सं ० १ ९ ७५ ) इति शुक्रमन्त्रः । सोऽयं विशिष्टदीप्तिमत्त्वात् शुक्रः शुक्लो वा उच्यते । तेन लिङ्गेनात्र लिङ्गी ज्ञाप्यते । अन्ये तु ' असितः शनिग्रहः' इति हलायुधकोषरीत्या शनिरसितपदेन व्यपदिश्यते । असितः कृष्णसर्पोऽपि गद्यते । शनेश्चतुर्दिक्षु कुण्डलवत्परिधिदर्शनात् कृष्णसर्पतुल्यत्वात् शनिरसित उच्यते । तस्य च वर्णनस् ' अमु दुमा उ अंशवे हिरण्यं प्रतिसूर्यम् व्यख्यञ्जिह्वया सित' ( ऋ० सं० ११४९| १० ) यदा सूर्य उत्पद्यते किरणप्रसारणार्थं देदीप्यमानो भवति, तदा शनिग्रहो जिह्वया सार्धं प्रख्यायते । अत्र सूर्यात् शनेः प्राकट्यमुक्तम् । अत एव ज्योतिषशास्त्ररीत्या शौरिपदेन शनेर्बोधनं दृश्यते । राहुसम्बन्धेन मन्त्रद्वयं प्रसिद्धम् ( १ ) 'काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती', ( २ ) ' कयानश्चित्र आभुवत्' इति च । उदुम्बरः, शमी, दुर्वाः, कुशाश्च समिधः क्रमात् ।' इति याज्ञवल्क्यस्मृतिरीत्या दूर्वा राहुहोमद्रव्यम् । ' यद्देवतः स यज्ञो यज्ञाङ्गं वा तद्देवता भवन्ति' ( नि० ७७४ ) इति यास्करीत्या यस्मिन् यज्ञे यज्ञाङ्गे वा ते अनाविष्कृतदेवतालिङ्गा मन्त्रा विनियुज्यन्ते ते तद्देवता भवन्ति । किञ्च मन्त्राणां द्रव्यदेवतास्मारकत्वपक्षेऽपि दधिशब्दः समुदायप्रसिद्धा दध्न एव स्मारको भवति । दधाति धारयति नरमिति दधिः । दधिः सन् क्राम्यतीति दधिक्रावा । अस्याश्वबोधकत्वं त्ववयवव्युत्पत्त्या योगाद्रूढिर्बलीयसीति न्यायात् । आर्षविनियोगबलाद् दध्ना दधिभक्षणजन्येन वीर्येण क्राम्यतीति दधिक्रावा अश्वो भवतु । दधिशब्दे दहनोऽपि वर्णनं जातमेव । किञ्च, 'दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः सुरभि नो मुखाकरत् ॥ ' इति मन्त्रो मेध्यस्याश्वस्य बोधकः । स चाश्वमेधीयोऽश्वः कालात्मा प्रजापतिरूपेण स्तूयते । 'उषा वा मेध्यस्याश्वस्य शिरः (बृ० उ० १११।१ ) प्रजापतिश्च सर्वात्मत्वात् सर्वदेवतारूपत्वाच्च सर्वरूप इति तन्मन्त्रेण दधिद्राप्साप्राशनमपि कथं न सम्बद्धयेत? यथा-' आग्नेयोऽग्निष्टोम' इति श्रूयते । तत्र योऽनाविष्कृतलिङ्गो मन्त्रः स्यात् स आग्नेय एव भवति । प्रातः- विनियोग का आदर करना ही होगा । यदि मन्त्र के प्रभाव से पाषाण भी देव प्रतिमा बन जाते हैं, तो कल्पप्रबक्ता ऋषियों के बताये विनियोगानुसार मन्त्रों में ग्रह१ को प्रतिष्ठा क्यों नहीं हो सकेगी । इस विषय में गृह्यसूत्र, स्मृति, पुराणादि का एक मत है । सभी लोग

वेदार्थपारिजातः १ ९ ८५ सबने यज्ञाङ्गे यो विनियुज्यते स आग्नेयः । यो माध्यन्दिने स आदित्यः । यद्देवतप्रधानं हविः स तद्देवतो युक्त एव । व्याख्यान्तरे यद्देवतं प्रधान हविस्तद्देवतो भवति । तद्यथा प्रकृती 'ऐन्द्र सानाय्यं माहेन्द्रं वा' ( तै० सं ० २/५/३/४ ) तत्संस्कार-परा इषे त्वादयो मन्त्रा ऐन्द्रा भवन्ति, तथैव दूर्वाया राहोर्हविष्ट्वेन दूर्वाप्रतिपादकमन्त्रस्य राहुदेवताकत्वं सुतरां सिद्ध्यति । ' कया नश्चित्र' इति मन्त्रस्तु शिष्टाचारपारम्पर्येण राहो विनियुज्यते । 'शन्नो ग्रहाश्चान्द्रमसा शमादित्यश्च राहुणा' ( अथवं १९ ९| १० ) इति मन्त्रेण राहोः सकाशात् कल्याणस्य प्रार्थितत्वात् कया न इति मन्त्रस्य इन्द्रो देवता । 'इन्द्र सर्वा देवता' ( श ० ३।४।२।२ ) इति प्रमाणेनेन्द्रस्य सर्वदेवतात्मकत्वेन राहुरप्यस्य मन्त्रस्य देवता सिद्ध्यति । 'माहाभाग्याद्देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते ' ( नि० ७१४ ) इति यास्कोक्तेः । यद्यपि केतू राहोच्छायात्वेनोक्तस्तथापि न तयोरभेदः, षड्भी राशिभिर्व्यवहितत्वात् । अतश्छायावत्तदनुसारि-त्वमेव वेतोर्मन्तव्यम् । एव नवग्रहमन्त्राणां ग्रहैः सम्बन्धः स्पष्टं सिद्धयति । अर्थसम्बन्धाभावेऽपि यथा श्रुतिबलाद् गार्हपत्याग्नी ऐन्द्रया विनियोगो भवति, तथैवाश्वलायनकात्यायनाद्यार्षविनियोगबलादपि विनियोगो भवत्येव । अन्यथा एक-मन्त्रस्यानेके विनियोगा न दृश्येरन् । दृश्यन्ते चानेके विनियोगाः । ' शनिराहुकेतुरगरक्षो ' ( मैत्रायणीयारण्यक ७१६ ) इति मैत्रायणीयारण्यके शनिराहुकेतुनां वर्णनं दृश्यते । कल्पो वेदाङ्गभूत इति न तस्याधुनिकत्वम्, तथात्वेऽङ्गिनो वेदस्यापि तथा-त्वापत्तेः । 'इतिहासपुराणस्यापि त एव स्मर्तारो ये मन्त्रब्राह्मणात्मकस्य वेदस्य प्रवक्तारः' इति वात्स्यायनवचनात् तदुक्त-विनियोगोऽप्यादरणीय एव । किञ्च ये समाजिनो नामकरणसंस्कारे तिथिनक्षत्रदेवताभ्यस्तदनुसारीणि हवीषि ददति, न तद्विनियोगो वेदे दृश्यते । तथात्वे च तदवैदिकत्वमेव स्यात् । अथर्ववेदीयसायणभाष्योपोद्घातरीत्या अथर्ववेदस्य नव-संहितानां मध्ये षण्णां संहितानां विनियोगा नक्षत्रकल्पादिषु पञ्चसु सूत्रग्रन्थेषूक्ताः । ' नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिता-विधि: । तुर्य आङ्गिरसः कल्पः ( आभिचारिक: ) शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः ॥ ' ( वायुपुराण ६१।५४ ) उपवर्षप्रणीतकल्प-सूत्राधिकरणे पञ्चसूत्रानुसारिणो विनियोगा उक्ताः । तत्र नक्षत्रकल्पानुसारेण नक्षत्राणां शान्तयः पूजाश्चोक्ताः । वैतानसूत्रे ( ) -दर्शपूर्णमासाग्न्याधानादिविधानान्युक्तानि । संहिताविधि कौशिक सूत्रे शत्रूच्चाटनभूतप्रेतपिशाचबालग्रहापसारण पाप-नक्षत्रोत्पत्तिशान्ति- अपशकुनशान्ति आभिचारिककर्म-परकर्तृकाभिचारनिवृत्तिप्रभृतीनि कर्माण्युक्तानि । चतुर्थे आङ्गिरसकल्पेऽ-भिचारकर्मणां स्वातन्त्र्येण निरूपणं तन्निवारणविधयश्चोक्ताः । पञ्चमे शान्तिकल्पे विनायकपूजा -ग्रहपूजा-ग्रहयज्ञादयो वर्णिताः । तथैवाथर्ववेदीये नक्षत्रग्रहोत्पातलक्षणे ग्रन्थे च ग्रहनक्षत्रादिशान्तय उक्ताः । तेषु ग्रहाणां पूर्वोक्ता एव मन्त्रा वर्णिताः । तदनुसारेणैव स्मृतिष्वपि ते ते मन्त्रा ग्रहाणामुक्ताः । नाधुनिकत्वकथनेन ततः पिण्डमोचनं सम्भवति 1। अथर्व -वेदीयशौनकसंहितायाम् - 'सुहवमग्ने कृत्तिका रोहिणी चास्तु भद्रं मृगशिरः शम् आर्द्रापुनर्वसू सूनृता चारु पुष्यो भानुराश्लेषा अयनं मघा मे पुण्यं पूर्वाफाल्गुन्यो चात्र हस्तः चित्रा शिवा स्वातिसुखो मे अस्तु राधे विशाखे सुहवानुराधा ज्येष्ठा स नक्षत्रमरिष्टमूलम् अन्ना पूर्वा रासतां मे अषाढ़ा ऊजं देवी उत्तरा आवहन्तु अभिजित् मे रासतां पुण्यं में श्रवणः श्रविष्ठाः कुर्वतां सुपुष्टिम् आ मे महत शतभिषक् वरीय आ में द्वया प्रोष्ठपदा सुशर्म आ रेवती अश्वयुजो भगं में आ में रयि भरण्य आवहन्तु' (अथर्व ०१ ९। ७५) इति प्रमाणेन नक्षत्रादीनि सिद्धयन्ति । 'यज्ञो मन्त्रब्राह्मणस्य विषय: ' (वात्स्यायनभाष्य, गो० स० ४११ ६२), 'चत्वारो वेदास्तैर्यज्ञस्तायते ' ( गो० ब्रा० १| ४| २४ ), 'दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुः सामलक्षणम्' ( म० १ | १३ ), एदमगन्म देवयजनम्' '''''' ऋक्सामाभ्यां सन्तरतो यजुभि: ।' ( वा० सं ० ४।१ ), ' वेदे मन्त्रा अवश्यं यज्ञगतेन यथायथ विपरिणमयि- ' शन्नो देवी' मन्त्र को शनि का मन्त्र मानते हैं । 'यस्तु अप्रमत्तगीतः स प्रमाणम्' इस महाभाष्य के अनुसार 'शन्नो देवी' मन्त्र का शनिपरक होना सम्भव हो ही सकता है । इसी तरह तत्तन्मन्त्रो का विनियोग तत्तद् ग्रहों के लिये जो होता आ रहा है, वह उचित ही है । उसी २४९

वेदार्थपारिजातः १ ९ ८६ तव्याः । याज्ञे कर्मणि स वेदप्रोक्तो नियमः।' ( म० भा० पस्पशाह्निकम् ) इत्यादिरीत्या वेदानां यज्ञो मुख्यो विषयः । यज्ञशब्दश्च यजधातोर्निष्पद्यते । यजधातुश्च देवपूजार्थकः । 'यज्ञे यज्ञे समय देवान् सपर्यंति ( पूजयति ) ( अथर्व० १०।९ ३।२ ) । सूर्यचन्द्रादयश्च वेदानुसारिण्यो देवताः । तस्माद् वेदे देवपूजासत्त्वेन ग्रहपूजापि सुतरां सिद्धयति । वेदमन्त्रे- विना कश्चिद्विधिर्नास्ति द्विजन्मनाम् ।' ( बृ० परा ० स्मृति० ९ ६७ ) इति रीत्या वेदमन्त्रमन्तरा न काचन पूजा सम्भवति । तस्माद् ग्रहसम्बन्धिनो मन्त्रा अवश्यं मन्तव्या: । 'यस्ये देवताये हविर्गृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायेद्वषट्करिष्यन्निति ह विज्ञायते ।' इति देवताध्यानं यज्ञेऽपेक्षितम् । मन्त्राश्च हविर्दानेऽपेक्ष्यन्ते, 'पुराण यजुषा सह । उच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे..... । ( अथर्व० ११/ ९/ २४ ) । इति पुराणानामप्यनादित्वमेव मन्तव्यम् । व्यासस्तु प्रतिद्वापरं पुराणानामाविर्भावमेव करोति । ' पुरापि नव' इति पुराणशब्दव्युत्पत्तिः प्रसिद्धा । पुराणेषु ग्रहाणां पूजादिकं विस्तरेणोक्तम् । शिवमहापुराणरीत्या शिवं प्रति पार्वतीवचनम्--'दक्षकन्या यदाहं वै पित्रा दत्ता यदा तव । यथोक्तविधिना तत्र विवाहो न कृतस्त्वया ॥ न ग्रहाः पूजितास्तेन दक्षेण जनकेन मे । ग्रहाणां विषयस्तेन सच्छिद्रोऽयं महानभूत् ॥ ' ( शिवमहापुराणे रुद्रासंहितायां पार्वतीखण्डे २९।१२-१३ ) इति ग्रहपूजावैधुर्यं निमित्तकमनथंपारम्पर्यम् ईश्वरेष्वपि प्रतिफलति । 'नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सह देवतैः । पान्तु त्वां पुत्र । ' ( वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डे २५१४) 'ग्राह्या ग्रहाः संसृज्यन्ते स्त्रिया यम्रियते पतिः । ( अथर्व १२१३९ ) इत्यथर्ववेदे ग्रहाणां ग्राह्या विशेषदशायोगे स्त्रिया वैधव्यमुक्तम् | ' शन्नो दिविचरा ग्रहाः' ( अथर्व० १ ९ /९१७) तस्माद् ग्रहपूजा बैदिकी, तन्मन्त्रा अपि वैदिका एव पूर्वोक्ताः । देवयोनिः ननु ' विद्वासो वे देवा:' विद्वासो मनुष्या एव देवा इति चेन्न, 'देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ।' ( भगवद्गी ० ३।११ ) इति श्रीमद्भगवद्गीताया मनुष्यभिन्नानां देवानां स्मरणात् । ' विश्वेदेवा अमर्त्याः' ( वा० सं ० २१।१७ ) इति मनुष्येभ्यो भिन्नानां देवाना सत्त्वावगमात् । 'सुप्रावीरिन्द्र मर्त्यस्तवऊतिभिः' ( अथर्व ० २०/२५/१) हे इन्द्र, मर्त्यस्तव ऊतिभिः रक्ष्यते । 'इन्द्र ओजिष्ठस्त्वं देवेषु असि ओजिष्ठोऽहं मनुष्येषु भूयासम्' ( वा० सं ० ८ ३९) अत्रापि भेदो विज्ञायते । न चाभेदे ( च ), ( वा), (उत) शब्दा भवन्ति । 'अमृतानामुत मर्त्यानाम्, ( ऋ० सं० २०१३३३८ ), ' देवेषु उत मानुषेषु' ( ऋ ० सं ० ६ १५/१३ ), 'यं देवा उत मर्त्यासः ' ( ऋ ० सं ० ८२४८/१ ) ' मानुषीणां विशां देवीनामुत ' ( अथर्व० २०।११।२ ), 'देवानामुत मानुषाणाम्' ( अथर्व ४ | ३० | ३ ), 'यस्मिन् देवा अमृजत यस्मिन् मनुष्या उत' ( अथर्व० तरह तत्तद् ग्रहो के शान्त्यर्थ जो जो द्रव्य बताये गये है, वे भी युक्तियुक्त ही है । उसमे वैज्ञानिक रहस्य सुरक्षित है । इस विषय में विस्तृत विवेचन पढने की इच्छा हो तो ऊपर दिये गये महाराज श्री के संस्कृत विवेचन में पढ सकते हैं । तस्मात् नवग्रह पूजन वैदिक हैं और तत्तन्मन्त्र भी वैदिक हैं । देवयोनि कुछ लोग कहते है कि 'विद्वासो वै देवा.' विद्वान् ही देव हैं । किन्तु यह कहना ठीक नही है, क्योकि श्रीमद्भगवद्गीता में ( ३।११ ) श्लोक के द्वारा देवों को मनुष्य से भिन्न बताया है । उसी तरह वाजसनेयी संहिता ( २१।१७ ), अथर्ववेदसंहिता ( २०/२५११ ) में भी देवों को मनुष्य से भिन्न बताया है । यह जो कहना है कि अभेद को बताने के लिये 'च', 'वा', ' उत' शब्दों का प्रयोग किया जाता है, वह भी ठीक नहीं है, क्योंकि 'अमृतानामुत मर्त्यानाम्' ( ऋ ० सं ० २०१३३१८ ), 'देवेषु उत मानुषेषु' ( ऋ ० सं ० ६११५११३ ), 'यं देवा उत मर्त्यासः' ( ऋ ० सं० ८२४८१ ), 'मानुषीणां विशा देवीनामुत' ( अथर्वसं ० २०/११/२ ), 'देवानामुत ' मानुषाणाम्' ( अथर्व० सं० ४३०१३ ) इत्यादि सभी स्थलों में सर्वत्र 'उत' शब्द से भेद को ही बताया गया है । ' देवो वा

वेदार्थपारिजातः १९८७ १२/२/१७ ) इत्यादिषु सर्वत्र ' उत' इति शब्दप्रयोगेण भेदो बोध्यते । 'देवो वा मानुषो वा त्वम्' (वा० रा ० २| १२| ४३ ) नहि समानजातीयाना निर्देशे 'च' 'वा' दयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । चकारप्रयोगो यथा-' यत्र देवाश्च मनुष्याश्च' ( श० २| ३| ४| ४ ) । ' दैवीश्च विशो मानुषीश्च' ( वा० सं ० १७८६ ) | 'तस्माद् ब्राह्मणा उभयी वाचं वदन्ति या देवानां या च मनुष्याणाम्' ( नि० १३ ९ ), ' ये च देवा असुरा ये च मर्त्याः' एवमेव ' पुनर्वे देवा अददुः पुनर्मनुध्या अददु. ' ( अथर्व ० ५ | १७| १० ) । अत्र पुनः शब्दोऽपि द्विरुच्चरितस्तेषा भेद बोधयति । तथैव 'वा' शब्दद्वयमपि । यथा - 'देवस्य वा मरुतो मर्त्यस्य 'वा' ईजानस्य' ( ऋ० सं ० ६०४८।२० ), 'चक्षुर्वे देवानामुत मर्त्यानामित्युभयेषा ह एतद्देवमनुष्याणा चक्षु ' ( श० ९ २ ३३२८ ) एवमेव नहिशब्दद्वयेनापि भेदः । यथा 'नहि त्वा शूरदेवा न मर्तासः दित्सन्त' ( सामवेदसंहिता २२/२३ ) ' देवो न मर्त्यो' ( ऋ० सं ० १०।२२/ ५ ) इत्यनेनापि भेदो बोध्यते । 'न तु देवेष्वह स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित् ।' ( म ० भा० उद्योगपर्व ३५/२० ), ' न ते वर्तासि राधस इन्द्र देवो वा मर्त्य' ( अथर्व २० २७ ४ ), ' देवा मृत्युमुपाध्नत' ( अथर्व० ११।५।१ ९ ), ' अमृता देवाः' ( श ० २।१।३।४ ) | यत्तु केनचित् 'नास्ति येषां यशःकाये जरामरणजं भयम् ।' इति यशोऽमरत्वादमृतत्वमुक्तम्, तन्न, तादृशकविषु यश. स्वपि अमृतशब्दप्रयोगादर्शनात् । तेऽपि मनुष्या एवोच्यन्ते । यत्तु - 'अग्ने यज्ञेषु मानुषः' ( ऋ० सं० १४४११० ), ( ऋ० सं० ११८४/२० ), ( ऋ० सं ० २।१८ १ ) इति मन्त्रेष्वग्न्यादिषु मानुषशब्दप्रयोगाद् देवत्वेनाभिमतानामपि मानुषत्वमेव' इति, तदपि तुच्छम्, तत्र मनुष्येभ्यो हितो मानुष इति तदर्थत्वात् । 'तस्मै हितम्' ( पा० सू० ५ ११५ ) इति स्मरणात् । 'सर्वे दिवि देवा दिवि श्रिता:' ( अथर्व० ११।७।२७ ), ' द्यस्थानो देवगण:' ( नि० १२।४० ) इति देवानां द्युस्थानत्वेनापि मनुष्यभिन्नत्वं सिद्धयति । 'दिवौकसः । ' ' ( ) दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ऋ ० सं० १० १ ९ ०१३ इति द्युलोकस्य पृथिव्यादिलोकाद् भिन्नत्वं स्पष्टं विज्ञायते । 'न वै देवा अश्नन्ति' ( छा० उ० ३।६।१ ), 'न वे देवा: स्वपन्ति' ( श० ३।३।२।२२ ) । अत्र देवानां भोजन- स्वापराहित्येनापि मनुष्यवैलक्षण्यं विज्ञायते । 'द्राघीयो देवायुषम्' ( श० ७ ३ ) 'हसीयो मनुष्यायुषम्' 'तिर इव हि देवा मनुष्येभ्यः' ( श ० ३| १ | ११८ ) इति देवतानां मनुष्येभ्यस्तिरोहितत्वं विज्ञायते । 'मनो ह वै देवा मनुष्यस्य आजानन्ति" ( श० २| १| ४| १ ) इत्यत्र देवानां मनुष्यमनोऽभिज्ञत्वमुक्तम् । नैवं मनुष्येषु सम्भवति । 'परो हि मर्त्तेरसि समो देवैः' मानुषो वा त्वम्' ( वा० रा० २।१२।४३ ) यहाँ पर भी वैसे ही है । समानजातियों के निर्देश करने के लिये 'च' ' वा' आदि शब्दों का प्रयोग नही किया जाता । 'चकार' प्रयोग का उदाहरण, जैसे- ' यत्र देवाश्च मनुष्याश्च' ( श ० ब्रा० २| ३ | ४| ४ ), ' दैवीश्च विशेो मानुषीश्च' Y ( वा० सं ० १७१८६ ), तस्माद् ब्राह्मणा उभयी वाचं वदन्ति या देवाना या व मनुष्याणाम्' ( निरु० १३1 ९ ) इत्यादि अनेक उदाहरणं हैं, जिनमें च, वा, उत शब्द के प्रयोग के सारा भेद का ही बोधन किया गया है । यह जो कहा है कि- 'अग्ने यज्ञेषु मानुषः' ( ऋ० सं० ११४४/१० ), ( ऋ ० सं ० ११८४/२० ), ( ऋ० सं० २।१८ १ ) इत्यादि मन्त्रो में अग्नि आदि के लिये ' मानुष' शब्द का प्रयोग किया गया है, अतः जो देवत्वेन अभिमत रहने पर भी उनमें 'मानुषत्व ' , ' ' ' ही मानना चाहिये वह भी उचित नही है । वहाँ पर मनुष्येभ्यो हितो मानुष यह अर्थ है । सर्वे दिवि देवा दिवि श्रितः अथर्व० सं० ११।७।२७ ), स्थानो देवगण:' ( नि० १२।४१ ) इन प्रमाणो से देवों का स्थान द्युस्थान बताया गया है, इस से भी स्पष्ट है कि मनुष्यों से देव पृथक हैं । 'दिवौकस " 'दिवंच पृथिवी चान्तरिक्षमथो स्व: ( ऋ० सं० १० १ ९ ०१३ ) इन प्रमाणो से भी स्पष्ट हैं कि पृथ्वी लोक भिन्न है । 'म वै देवा अश्नन्ति' ( छा० उ० ३।६।१ ), 'न वै देवाः स्वपन्ति' ( श० प० ३।३।२।२२ ) इन प्रमाणो से देवो का भोजन- स्वापराहित्य भी बताया गया है, इससे स्पष्ट है कि मनुष्यों से वे विलक्षण हैं । 'द्राघीयो देवायुषम्' ( श० ७१३ ) 'ह्रासीयो मनुष्यायुषम्' "तिर इव हि देवा मनुष्येभ्यः' ( श ० प ० ३| १ | ११८ ) मनुष्यों से देवताओं का तिरोहितत्व बताया गया है । इत्यादि अनेक प्रमाणों से स्पष्ट है कि मनुष्यों से देवगण भिन्न है ।

वेदार्थपारिजातः १९८८ ० १ २।१ ७)( ) ' ' ( ' ऋ० सं ६।४८।१ ९ अत्र पूष्णो देवस्य मर्त्यैभिन्नत्वं देवैरभिन्नत्वमुक्तम् । एको देव दयसे मर्त्यान् अथर्वअत्र देवस्येन्द्रस्य मानुषानुग्राहकत्वं विज्ञायते । 'देवा वै नाकसद:' ( श० ८| ६| १| १ ), 'द्यौर्वे सर्वेषां देवानामायतनम्दिव्यं ( श० १४| ३| २| ८ ) अत्रापि देवाना द्युलोकवासित्वेन दिव्यत्वं मनुष्याणां तद्भिन्नत्वं विज्ञायते । 'बृहस्पतिरिन्द्राय वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दाना शब्दपारायणं प्रोवाच, न चान्तं जगाम' । अत्र वर्षस्य दिव्यत्वमुक्तम् । न च वर्ष- '...सहस्रं कस्यचिदायुर्भवति मनुष्यस्य । यावतीर्वै देवतास्ता वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति वेदविद्भ्यो नमस्कुर्याद् नाश्लील कीर्तयेत् एता एव देवताः प्रीणाति । ' (तै० आ ० २।१५ ) नहि ब्राह्मणे वेदविदि मनुष्या निवसन्तीति सिद्धं मनुष्येभ्यो देवानां पार्थक्यम् । ‘ तस्य यज्ञस्य सम्पत्त्या तुतुषुर्देवता अपि । विस्मयं परम जग्मुः किमु मानुषयोनयः ॥ ' (म० भा० शल्यपर्व ३८ १० ) अत्र मानुषयोनयो देवताभ्यो भिन्ना उक्ता: । 'न देवा वारयन्ते न मर्ता' ( ऋ ० स० ४।१७ १ ९ ), 'न यस्य गन्धर्वाप्सरसश्चदेवा देवता न मर्ता आपश्च न शवसोऽन्तमापुः ' (ऋ० स० १ | १००/१५ ) अत्रापि देवमनुष्ययोर्भेदः सिद्धः । ' देवाः पितरो मनुष्या ये ' ( अथर्व ० १०/ ९/ ९ ) अत्र देवाः पितरो मनुष्या इत्यादयो भिन्नयोनय उक्ता: । ' देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि मनुष्यकृतस्य ' ( | ), ' ' ( ) 'पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमसि वा० सं ० ८ १३ पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् म० १२ ९ ४ । ऋषियज्ञंच देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा । नृयज्ञ पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत् ॥ ' ( म० ४।२१ ) इत्यादी यजुर्वेदे मनुवचनेषु देवानां मनुष्याणां च भेद उक्तः । 'यो देवो मर्त्या अति' ( अथर्व ० २०।१२७ ), “प्राची देवानां दिक् उदीची मनुष्याणाम्' ( श० १| ७| १| १२ ), 'देवो भूत्वा देवानप्येति' ( बृ० ४| १| २ ) अन्ते देववद्भूत्वा देवानप्येतीत्यर्थः । 'अग्रे वह हविरद्य ( तै ० ब्रा० २| ७| १२ ) ' ( ) ' ' | ' ' देवान् ऋ ० सं० ७।११।५ अत्राग्नितृप्त्या देवानां तृप्तिरुक्ता । अग्निर्देवानां जठरम्देवैर्जायते स जायमान ' ' (न चाग्नितृप्त्या विदुषां मनुष्याणां तृप्तिर्भवति नवाग्निस्तेषां जठर भवति । ऋणं तत्प्रीणाति श ०? ( ), 'एव देवेभ्य ऋषिभ्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यः श० ११७ २ १ अन्नहोमान् जुहोति देवानेव विद्वांसो १३।२।१।१ ) । नाग्निहोमेन समाजिसम्मता विद्वांसो देवास्तृप्यन्ति, न वा तेषामृणं होमेन निवर्तते । तस्मान्न धेहि ' ' ( ), ' ' ' ' ( मनुष्या एव देवाः । न ऋते त्वद् अमृता मादयन्ते ऋ० सं ० ७ ११११ इमं यज्ञं दिविअन्नमदन्तिदेवेषु अग्निवेंऋ० सं० ७| ११| ५ ), ' अग्नो सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति' ( श० ३| १ | ३| १ ), 'देवा अग्निमुखा मर्त्या अभि नः सचध्व- सर्वा देवता:' ( ० ३| ४| १| १ ९ ) न सर्वे विद्वांसोऽग्निरूपा न चाग्निहोमेन तृप्यन्ति । 'अमर्त्या वरं प्राप्य मायुर्धत्त' ( अथर्व० ६।४१।२ ) देवताभ्य आयुः प्रार्थ्यते न च मनुष्येषु विद्वत्स्वपि तत्सामर्थ्यम् । ' देवताभ्यो ' ( ) ' मातरिश्वा समुत्थाप्य च वानरान् । वा० श० ११११८६ विद्वत्सु मनुष्येषु दृश्यते । इन्द्राग्नीद्यावापृथिवी मित्रावरुणा भगो अश्विनोभा बृहस्पतिर्मरुतो ब्रह्मसोमं इमां नारीं प्रजया वर्धयन्तु ।' ( अथर्व ० १४/१/५४ ) अत्र विवाह्य- मानाया नार्याः प्रजावृद्धिः प्राथ्यते । यदि इन्द्रादयो मनुष्या एव तर्हि ते स्वस्त्रियां सन्तानजननाय कथं प्रार्थ्येरन्? अत इन्द्रादयो मनुष्येभ्यो भिन्ना एव । 'उभो लोको जयेयं देवलोकं च मनुष्यलोकं च' ( श० १३| २|४| १ ) “ अयं वे लोको मनुष्यलोकः” तथा असौ देवलोकः' इति लोकभेदेनापि देवानां मनुष्याणां च भेदः । यदि विद्वांसो मनुष्या एव देवास्तदा लोकभेदो नोपपद्यते । 'ऊध्र्वेभ्यः प्राणेभ्यो देवानसृजत येवाश्चः प्राणास्तेभ्यो मर्त्याः प्रजाः' ( श ० १०।१।३।१ ) अत्रोत्पत्ति- हेतु ( उपादान ) भेदेनापि तयोर्भेद उक्त: । 'श्रेधा भागो निहितो यः पुरा देवानां पितॄणां मर्त्यानाम् । अंशान् जानीध्वं विभजामि तान् ॥ ' ( अथर्व० १११११५ ) अत्रापि धापदेन तेषां भेद एव सिद्धयति । 'एव ह वै देवा ननुविद्वान् यदद्यग्निः' ( श० ११५२६ ) अत्र विद्वान् देवाञ्च भिन्ना विभक्तिभेदेन विज्ञायन्ते । 'अग्निर्हि यत्र देवेभ्यो मनुष्यानायुषावर्तत' ( | | ), श० २२ १ १३ अत्रापि भेदः । स यदग्नी जुहोति तद् देवेषु जुहोति तस्माद् देवाः सन्ति अथ यत्सदसि भक्षयन्ति तन्मनुष्येभ्यो जुहोति तस्मान्मनुष्याः सन्ति। ' ( श ० ३ ६ २ २५ ) इत्यत्र देवानां पितॄणां मनुष्याणां च भेदः स्पष्ट-