वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1101–1110
वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1101–1110
पृष्ठ 1101
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १९९९ पात्राणि द्रव्याणि च सृष्टियज्ञगतानां विविधानामाधिदैविकानां तत्त्वाना प्रतीकभूतान्येव । तेन पुरुषादयः पशवोऽपि प्रतीका- त्मका:' इति, तदपिनिमूलम् त्वदुक्तस्य तथाकथितस्य सृष्टियज्ञस्य पूर्वमेव खण्डितत्वात् । वस्तुतोऽस्य मीमांसकम्मन्यस्य निर्मूलकल्पनाबहुल एव सर्वोऽपि लेख. । यासा मन्त्रब्राह्मणात्मकशाखाना वेदत्वमपौरुषेयत्वं निरपेक्षप्रामाण्यं च खण्डयितुं प्रयतते, तासामेव बलेन किमपि प्रलपति 1। पुराणेतिहासानामप्रामाण्यं च सर्वे समाजिन. प्रलपन्ति, तथापि निर्लज्जतया स्वक- ल्पितमतसाधनाय तान्येवावलम्बतेऽयम् । एतत्कल्पनाप्रासादोऽपि तदाधारित एव । 'वेदप्रतिपादितः पशुयज्ञः सृष्टियज्ञ:' ( पृ० १२० ) इत्यपि निर्मूलमेव, सृष्टेरतीतत्वेन तद्विधानासम्भवात् । सृष्टी तु यज्ञस्यारोपं एव कर्तुं शक्यते । यज्ञाना लिङ्लोटतव्यादिभिविधानं भवति । न चेतिहासस्य धर्मे प्रामाण्यम्, दोर्भाग्य- पूर्णस्यापीतिहासस्य सम्भवात् । रामस्येव रावणस्यापीतिहासोऽस्त्येव । न च तस्यादरणीयत्वम् । तत्कस्य हेतोः? विधि- विरोधादेव । रामस्येतिहासस्तु विध्यनुगुणत्वादेवाद्रियते । लोकेऽपि नेतिहासस्याचरणे प्रामाण्यम्, किन्तु संविधानस्यैव प्रामा- ण्यम्, निग्रहानुग्रहस्य तदधीनत्वात् । तत एव विधिना त्वेकवाक्यत्वाद् विध्यर्थस्तावकत्वेनैवार्थवादाना प्रामाण्यम् । तत एव विध्यनुरोधेनैव कचिन्मन्त्राणां मुख्यार्थत्यागेन गोणार्थे विनियोगो दृश्यते, आद्रियते च ' ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' ( मैत्रायणी सं० ३| २| ४३ ) इत्यनया प्रमाणान्तरनिरपेक्षया श्रुत्या ' ऐन्द्रया इन्द्रमुपतिष्ठते' इति मुख्यार्थानुसारिलैङ्गिकं विनियोगं बाधित्वापि गार्हपत्योपस्थाने विनियोगो मीमासकैरूरीकृतः । उत्तरमीमासायामपि 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' ( ब्र० सू० ११।१२ ) इत्यत्र शङ्कराचार्येण श्रुत्यनुसार सूत्रं नीतम्, न सूत्रानुसारेण श्रुतयो नीता, गुणे त्वन्याय्यकल्पनात् । अग्नीषोमीये पशावेकपाशके 'अदितिः पाशात् प्रयुक्तोक्त्वेतान्' 'अदितिः पाशं प्रयुमोक्त्वेतम्' इति च मन्त्री श्रुतौ । तत्र बहुवचनवान् मन्त्र. किं प्रकरणादुत्क्रष्टव्यो न वेति सशये बहुवचनस्यासमवेतार्थत्वादुत्कर्षे प्राप्त विशेष्यस्य प्रधानभूतपाशवाचि प्रातिपदिकस्याग्नीषोमीये समवेतार्थत्वात् तदनुरोधेन बहुवचनं पाशगुणत्वेन तद्विशेषणभूत बहुत्ववाचक- रूप हैं । द्रव्यमय यज्ञों में प्रयुक्त सभी पात्र और द्रव्य, सृष्टियज्ञगत विविध आधिदैविक तत्वों के प्रतीक है । इस दृष्टि से द्रव्यरूप पुरुष-आदि पशु भी प्रतीकात्मक ही है, किन्तु यह कथन भी निर्मूल है । क्योकि त्वदुक्त तथाकथित सृष्टियज्ञ का खण्डन पहले ही कर चुके है । वस्तुतः इस मीमासकम्मन्य युधिष्ठिर के सभी लेखो मे निर्मूलकल्पनाओ की ही बहुलता रहती है । जिन मन्त्र-ब्राह्मणात्मक शाखामो के वेदत्व अपौरुषेयत्व और निरपेक्षप्रामाण्य ( स्वतः प्रामाण्य ) के खण्डन करने का प्रयत्न करता है, उन्ही वेदशाखाओ के बल पर कुछ कुछ प्रलाप करता रहता है । सभी समाजी पुराण, इतिहासो का अप्रामाण्य अलापते ही रहते है, तथापि निर्लज्ज होकर अपने काल्पनिक मत के पोषणार्थं उन्ही पुराणादिकों का यह अवलम्ब लेता है । इसके कल्पना की उड़ान भी उन्ही पर तो आधारित है । पू० १२० पर जो लिखा है कि 'वेदप्रतिपादित पशुयज्ञ सृष्टि यज्ञ है, यह कथन भी निर्मूल है । सृष्टि के अतीत रहने से उसका विधान करना संभव नही हो सकता । सृष्टि पर तो यज्ञ का आरोप ही किया जा सकता है । यज्ञो का विधान तो लिड, लोट् तव्य आदि प्रत्ययो से ही होता है । दौर्भाग्यपूर्ण इतिहास का भी संभव रहने से उसे धर्म मे प्रमाण नही माना जाता । राम की तरह रावण का भी इतिहास है ही, किन्तु उसे कोई आदरणीय नही मानता । उसके अनादरणीय होने में हेतु क्या है? तो कहना होगा कि विधि विरोध ही हेतु है । राम का इतिहास विधि के अनुगुण होने के कारण लोग उसे आदरणीय समझते है । लोकव्यवहार में भी आचरण, इतिहास को प्रमाण मानकर नही किया जाता, अपितु विधि ( विधान ) मानकर ही किया जाता है, क्योंकि निग्रह, अनुग्रह उसी के अधीन रहते हैं । यही कारण है कि अर्थवादवाक्यों को विध्यर्थस्तावक के रूप मे तभी प्रमाण माना जाता है, कि जब उनकी विधिवाक्य के साथ एकवाक्यता होती है | कही कही विधि के अनुरोध से ही मुख्यार्थ का त्याग करके गौण अर्थ में मन्त्रो का विनियोग हुमा दिखाई देता है, और उसी को माना जाता है । जैसे ऐन्द्री ऋचा का गार्हपत्योपस्थान मे विनियोग करना मीमासकों ने बताया है । उत्तरमीमांसा में भी 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' ( ब्र० सू० १ ) सूत्र की व्याख्या श्रुत्यनुसार ही शंकराचार्य ने की है, न की सूत्र के अनुसार श्रुतियों को लगाया है, क्योंकि ' गुणेत्वन्याय्यकल्पनात्' । अतः विधिविरोध को बचाने के लिये अर्थवाद और मन्त्र, विध्यनुगामी हुआ करते हैं, इस दृष्टि से विधिप्राप्त पशुयागों में सृष्टिबोधक मन्त्र और ब्राह्मण के सहारे विपरीत कल्पना नही करनी चाहिये । किञ्च तुम्हारी
पृष्ठ 1102
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात २००० मन्याय्यया लक्षणया पाशावयवांल्लक्षयतीति नवमे निर्णीतम् । तथाहि- 'विप्रतिपत्ती विकल्पः स्यात्समत्वाद् गुणे त्वन्याय- कल्पनैकदेशत्वात्' ( जे ० सू० ९।३।१५ ) इत्यत्र उत्कर्षोऽनुत्कर्षो वेति विप्रतिपत्ती पाशम्, पाशान् इति, मन्त्रयोविकल्पः स्यात्, पाशप्रातिपदिकस्योभयत्र समत्वात् गुणे प्रत्ययार्थे त्वन्याय्यकल्पना, न तदुर्बलात् मन्त्रोत्कर्षः प्रत्ययस्य पदैकदेशत्वात् प्रातिपदिकपारतन्त्र्येणोत्कर्षकत्वायोगात् । तथैव श्रुत्यनुरोधेन मन्त्रा विनियोगानुसारेण नेतव्याः । अतो विधिविरोधाद् अर्थवादा मन्त्राश्च विध्यनुगामिनो भवन्तीति सृष्टिबोधकैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैश्च न विधिप्राप्ताः पशुयागा अन्यथायितव्याः । किञ्च त्वद्रीत्यापि वाजसनेयिसंहिताया ( यजुर्वेदे ) ३१ एकत्रिंशोऽध्यायः ऋग्वेदसहिताया दशममण्डले न नवतितमं सूक्तं च पुरुषमेधे विनियुक्ते । न च विनियोगविरुद्धार्थप्रतिपादने तस्य तात्पर्यं कल्पयितुं शक्यते, तत्प्रधानानामतत्प्रधानेभ्यो बलीयस्त्वात् । ' यत्परः शब्दः स शब्दार्थः ' इति न्यायात् । 'न विधौ परः शब्दार्थ:' इति मीमासासिद्धान्तेन नार्थवादमन्त्रानुरोधेन विधीना गोणोऽर्थो भवितुमर्हति । यत्तु - 'ततो विराडजायत विराजोऽधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद भूमिमथो पुरः ॥ ' ( वा ० स ० ३१।५ ) इत्यस्य व्याख्यानं कुर्वतोत्तम्-'ततः सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थारूपायाः प्रकृतेविराडुत्पन्नः, विराजः पुरुष उत्पन्नः, तत उत्पन्नो विराड् अत्यरिच्यत अतिरिक्तः ( रिक्तः ) सञ्जातः । स भूमि तथा अन्याः पुरो लोकान् प्रकटितवान् । अर्थात् सर्गोन्मुखायाः प्रकृतेः प्रधानभूतौ द्वौ विकारावुत्पन्नो । विराट्शब्देनात्र सांख्योक्तो महान् अहङ्कार एवं तदुत्पन्नाः :पञ्चतन्मात्राश्च गृह्यन्ते ॥ तेषामुत्पत्तिपर्यन्तं प्रथमसर्ग उक्तः । अत्र प्रथमस्य देवयुगस्य निर्देश । पुरुषशब्देन च हिरण्यगर्भ प्रजापति प्रभृतिभिर्विविधनामभिः स्मृतस्य महदण्डस्योत्पत्तिरुक्ता' इति, तदप्यशुद्धम्, 'ततः' इत्यस्य प्रकृता- ' ( )दित्येवार्थः । न च पूर्वं प्रकृतिः प्रकृता । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । वा० सं ० ३१।१ इति प्रथम- मन्त्रेण सहस्रशीर्षादिपरव्यपदेश्यस्य विराज एव प्रकृतत्वात् । इतिऽव्यवहिते चतुर्थेमन्त्रे तु 'त्रिपादूर्ध्व उदैत् ( वा० स० ३१।४) इति शुद्धः परमात्मैव प्रकृतः । न च विराट्पदेन महान् अहङ्कारः पञ्चतन्मात्राश्चोच्यन्ते, प्रमाणाभावात् । तथैव प्रथम-देवयुगनिर्देशोऽपि निर्मूल एव । पुरुषशब्दस्य महदण्डार्थतापि निर्मूलैब । न चैतेषां देवत्वमपि निर्मूलत्वादेव | वस्तुतस्तु 'सहस्रशीर्षा' ( वा० स ० ३१ ( १ ) इति प्रथममन्त्रेण सहस्रीपलक्षितानन्तशीर्षानन्ताक्षानन्तपादादिः सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्ड- रीति से भी वाजसनेयिसहिता ( यजुर्वेद ) के ३१ वे अध्याय तथा ॠग्वेदसंहिता में दशममण्डल के ( ९ ० ) नवतितम सूक्त का पुरुषमेष मे विनियोग होता है । विनियोगविरुद्ध अर्थ के प्रतिपादन में उसके तात्पर्य को नही कह सकते, क्योकि ' बत्परः शब्दः स शब्दार्थः इस नियम के अनुसार अतत्प्रघान से तत्प्रधान बलवान् होता है । 'न बिधी परः शब्दार्थ.' ऐसा मीमासा सिद्धान्त है, अतः अर्थवाद तथा मन्त्र के अनुरोध से विधि का गोण अर्थ में पर्यवसान करना उचित नहीं है । वा० स० ३१।५ का व्याख्यान करते हुए जो कहा है कि ' सत्व-रजस्तमस् की साम्यावस्था रूप प्रकृति से विराट् उत्पन्न हुआ, विराट् से पुरुष उत्पन्न हुआ । उससे उत्पन्न हुआ पुरुष, अतिरिक्त ( खाली ) हुआ । उसने भूमि तथा अन्य लोको को प्रकट किया । अर्थात् प्रकृति के सर्वोन्मुख होने के पश्चात् उत्पन्न दो प्रधान विकारों का उल्लेख किया है । 'विरा ' शब्द से यहाँ साख्यकथित महान्, महंकार और उससे उत्पन्न पञ्चतन्मात्राओं की उत्पत्ति पर्यन्त प्रथम सर्ग अर्थात् प्रथम देवयुग का निर्देश है, और 'पुरुष' शब्द से हिरण्यगर्भ प्रजापति आदि विविध नामों से स्मृत ' महदण्ड' की उत्पत्ति बताई गई है, किन्तु यह कथन भी अशुद्ध है । ' ततः' का अर्थ युधिष्ठिर ने पूर्वापर मन्त्रो को न समझपाने से 'प्रकृति' लिख दिया है । वस्तुतः 'ततः ' पद से शुद्ध परमात्मा ही यहाँ लिया गया है । और न 'विराट्' पद से महान्, अहंकार, पञ्चतन्मात्राओं को बताया गया है, 'विराट्' पद का वैसा अर्थ करने में कोई प्रमाण नही है । उसी तरह प्रथमदेवयुग का निर्देश करना भी निर्मूल है, और 'पुरुष' शब्द का महदण्ड अर्थ करना भी निर्मूल ही है । निर्मूल होने से ही इनका देवत्व भी नही है । वस्तुतस्तु 'सहस्रशीर्षा' इस प्रथम मन्त्र से सर्व-प्राणिसमष्टिरूप ब्रह्माण्डदेह 'विरा ' संज्ञक पुरुष बताया गया है । 'पुरुष एवेदम्' इस द्वितीयमन्त्र से उसकी अतीतानागत वर्तमान सर्व- पञ्चात्मता बताई गई है । 'एतावान्' इस तृतीय मंत्र से समस्त प्रपक्ष उसका एकपाद है, यह बताया गया है, और उसी के माध्यम से यह
पृष्ठ 1103
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात २००१ देहो विराडाख्यः पुरुष उक्त: । 'पुरुष एवेदम्' ( वा० सं० ३११२ ) इति द्वितीयेन मन्त्रेण तस्येवातीतानागतवर्तमानसर्व- प्रपञ्चात्मत्वमुक्तम् 1। ‘एतावान्' (वा सं ० ३११३) इति तृतीयेन सर्वस्यैव प्रपञ्चस्य तदेकपादत्वोक्त्या स्वतस्तस्य ' ' सत्यं ज्ञान- मनन्तम्' ( तै ० उ० २।१११ ) इति श्रुत्यनुसारेणानन्तब्रह्मरूपत्वमुक्तम् । 'त्रिपादूर्ध्व' ( वा० सं ० ३११४ ) इति चतुर्थेन त्रिपात्, अर्थात् संसाररहितब्रह्मस्वरूप एव स स्वयमस्मादज्ञानकार्यात् ससाराद् ऊर्ध्वं उदेत् संसाराद्वहिर्भूतस्तद्गुणदोषैरस्पृष्टः, उत्कर्षेण स्थितवान् । तस्य सोऽयं पादलेश इह मायायां पुनरभवत् सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरागच्छति । 'विष्टभ्याहमिद कृत्स्न- मेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ' ( भ०गी० १०।४२ ) इति भगवदुक्तः । मायायामागतानन्तरं साशनानशने साशनं भोजनादि- व्यवहारोपेतं प्राणिजातम्, अनशनं भोजनरहितं सचेसनं गिरिनद्यादिकमभिलक्ष्य व्यक्रामद्, देवतिर्यगादिरूपेण विविध सन् व्याप्तवान् । 'ततो विराट्' ( वा० सं ० ३११५ ) इति पञ्चमेन मन्त्रेण ' विष्वङ् व्यक्रामत' इति यदुक्तम्, तदेव प्रपञ्चितम् । ततस्तस्मादादिपुरुषात् परमात्मनो विराट् ब्रह्माण्डदेहः, अजायत उत्पन्नः । विविधानि वस्तुनि राजन्तेऽत्रेति विराट् । विराजो अधि विराsदेहस्योपरि तमेव देहमधिकरणं कृत्वा पुरुषः तद्देहाभिमानी अजायत । सोऽयं सर्ववेदान्तवेद्यः परमात्मा स्वयमेव स्वकीयया मायया विरादेह ब्रह्माण्डरूपं सृष्ट्वा तत्र जीवरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिभानी देवात्मा जीवोऽभवत् । ' सवा एष भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव' (नृ० ता० २१/ ९) इति श्रुतेः । स जातो विराट् पुरुषः, अत्यरिच्यत अतिरिक्तोऽभवत्, विराड्व्यतिरिक्तो देवतियं मनुष्यादिरूपोऽभूत् । पश्चात् देवादि- जीवभावादृध्वं भूमि स्थूलां ससर्जेति शेषः । अथो भूमिसृष्ट्यनन्तरम्, पुरः पूर्यन्ते सप्तभिर्धातुभिरिति पुरः, तेषां जीवानां शरी- राणि ससर्जेति । न चात्यरिच्यतेत्यस्य रिक्तता ( शून्यता ) अर्थ:, अतिपूर्वकस्य रिचेराधिक्यार्थस्यैव लोकेऽपि दर्शनात् । सांख्यवेदान्तदृष्ट्या महदादिक्रमेणाव्य कान्महत्तत्त्व ततोऽहङ्कारस्ततः सात्त्विकादहङ्कारान्मनोदेवताः, राजसा- दिन्द्रियाणि प्राणाश्च, तामसादहङ्कारात् पञ्चतन्मात्रा उत्पद्यन्ते । ततः पञ्चतन्मात्राभ्यः स्थूलभूतान्युत्पद्यन्ते । वेदान्तरीत्या तु परमेश्वरस्येक्षणमेव महत्तत्त्वस्थानीयम् । सिसृक्षाया अहन्तत्त्वं तत आकाशादिक्रमेण पञ्च- बताया है कि ' सत्यं ज्ञानमनन्त०' इस श्रुति के अनुरोध से वह स्वयं अनन्त ब्रह्मरूप है । 'त्रिपादूर्ध्व' इस चतुर्थ मन्त्र से ' त्रिपात्' अर्थात् संसाररहित ब्रह्मस्वरूप स्वयं वही अज्ञानकार्य रूप इस संसार के गुण- दोषो से अस्पृष्ट रहता हुआ सर्वोत्कृष्ट रूप में स्थित है । उसका यह प्रसिद्ध पावलेश इस माया में सृष्टि-संहार के रूप में पुनः पुनः आता रहता है । गीता में ( १०/४२ ) भगवान् ने इसी बात को स्पष्ट रूप से कह दिया है । इस प्रकार माया में आकर भोजनादिव्यवहार करने वाले प्राणियो को तथा भोजनादि न करनेवाले अचेतन गिरि, नदी आदि को लक्ष्यकर देव.. तिर्यक् आदि रूपों से विविध होता हुआ सम्पूर्ण चराचर जगत् को उसने व्यास कर डाला । 'ततो विराट्' इस पञ्चममन्त्र से पूर्व अर्थ को ही प्रपञ्चित किया है । उस आदिपुरुष परमात्मा से ब्रह्माण्डदेह ( विराट् ) उत्पन्न हुआ । उस विराट् देह को ही आधार बनाकर पुरुष उस देह का अभिमानी बना । वह सर्ववेदान्तवेद्य परमात्मा स्वयं ही अपनी माया के द्वारा ब्रह्माण्डरूप बिराट् देह को उत्पन्न कर, उसमें जीवरूप से प्रविष्ट होकर ब्रह्माण्डाभिमानी देवतात्मा जीव हो गया । इसी बात को नृसिंहतापिनी उपनिषद् में भी बताया है । उत्पन्न हुआ वह विराट् पुरुष, देव, तिर्यक्, मनुष्यादिरूप में होगया, पश्चात् देवादिजीवभाव से स्थूरू, ऊर्ध्वं भूमि को उसने उत्पन्न किया । भूमिसृष्टि के अनन्तर जीवों के सप्तधातु पूर्ण शरीरों को उत्पन्न किया । 'अतिरिच्यते ' का अर्थ रिक्तता शून्यता ) जो युधिष्ठिर ने किया है, वह भी ठीक नही है, क्योंकि अतिपूर्वक रिचिधातु का 'आधिक्य' अर्थ, लोकव्यवहार में दिखाई देता है । यद्यपि सांख्य-वेदान्त की दृष्टि से महदादिक्रमेण अव्यक्त से महत्तत्त्व, उससे अहंकार, ततः सात्विक अहंकार से मनो देवता, राजस अहंकार से इन्द्रिय और प्राण और तामस अहंकार से पञ्चतन्मात्रा उत्पन्न होती है, पश्चात् उन पञ्चतन्मात्रामो से स्थूल- भूत उत्पन्न होते हैं । वेदान्त की दृष्टि से तो परमेश्वर का ईक्षण अर्थात् सिसृक्षा का अहंकार ही महत्तत्त्वस्थानापत्र है, उससे आकाशादि क्रम २५१
पृष्ठ 1104
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २००२ समष्टि- सूक्ष्मभूतानि । अपञ्चीकृतेभ्यस्तेभ्यः समष्टिसात्त्विकाशात् अन्तःकरणं व्यष्टिभ्यः सात्त्विकेभ्यः पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि भूतानि लोकाः शरीराणि राजसभूतेभ्यः प्राणाः व्यष्टिभ्यः कर्मेन्द्रियाणि तामसभूतेभ्यः पञ्चीकरणादिक्रमेण स्थूलानि विराड-चोत्पद्यन्ते, तथापि प्रकृतमन्त्रे विराट्पदेन महदादिसृष्टिर्जातेति कथन तु सर्वथाप्यशुद्धमेव । महदादिसृष्टिक्रमेण जायतेति त्वार्थिकोऽर्थः । ० सं ० ' ' ( ) यदपि अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्बस्परि । देवाँ उप प्रेत सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत ॥ ऋ १०।७२।८ ), ' सप्तभिः पुत्रैरदितिरूप प्रेत पूव्यं युगम् । प्रजाये मृत्यवे त्वत् पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥ ' ( ऋ ० सं ० १०।७२।९ अष्टमो मार्ताण्डोइति मन्त्ररीत्या देवानां माता प्रकृतिरदितिः । तस्या अष्टौ पुत्रा जाताः । तेषु सप्त पूर्वस्मिन् युगे जाताः । मरणधर्मा विनश्वरोऽण्डोऽन्ययुगे जातः । अयं वैदिको मार्ताण्ड एव पुरुषः प्रजापतिः । महदहङ्कारपञ्चतन्मात्राभ्यो- ।ऽस्योत्पत्तिर्भवति । यथाण्डजातां प्राणिनामण्डेष्वेवाङ्गप्रत्यङ्गानि जायन्ते तथैव महदण्डेषु लोकलोकान्तराणि निर्मीयन्ते, वेदेष्वेष एव यज्ञो विश्वकर्मा भौवनश्चोच्यते । यदा मार्ताण्डेऽन्तस्तापेन तदन्तर्गताना भुवनाना निर्माणं समाप्तिमुपगच्छति तदा स मार्ताण्डः सहस्रांशुसमप्रभ हिरण्यवद्दीप्यते हिरण्यगर्भश्चोच्यते' ( पृ० १२२ ) इति, तदपि यत्किञ्चित्'जन्माद्यस्य, 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' ( तै० उ० ३।१ ), 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' ( तै ० उ० २| १| १ ), १| १ | )यतः' ( ब्र ० सू० १।१२ ) इत्यादि श्रुतिसूत्रादिभिःब्रह्मकारणवादस्यैव वैदिकत्वेन ' ईक्षतेर्ना शब्दम्' ( ब्र० सू० इत्यादिभिः प्रकृतिकारणवादस्य निरस्तत्वात् । नहि जडे तत्कार्ये च मातृपुत्रादिव्यवहारः सम्भवति, तादृशव्यवहारस्य चेतनधर्मत्वात् । तन्वस्परि इत्यंशस्य देवाँ उपप्रेत इत्यंशस्य चाव्याख्यातत्वात्, प्रकृतिपक्षेऽसङ्गतेश्च । नहि प्रकृतेस्तन्वन्तरं भवति । न चाचेतना प्रकृतिस्तैः सह देवानुपागन्तुं शक्नोत्यचेतनत्वादेव । महदादिषु देवत्वव्यपदेशोऽपि चिन्त्यः, निर्मूलत्वात् । न च पुत्रेष्वेव सौक्ष्म्यासौक्ष्माभ्यां युज्यते । द्वितीयमन्त्रस्योत्तरार्धमप्यव्याख्यातमेव । 'देवानां नव लोक्यो वा बृहस्पति-दक्षायण्यदितिर्वा दैवमानुष्टुभमिति ' इत्यनुक्रमणीरीत्या तु देवदेवत्यमिदं सूक्तम् । लोक्यो बृहस्पतिर्दक्षस्य दुहिताऽदितिर्वा से पंचज्ञानेन्द्रिय, उसी तरह से पञ्चसूक्ष्मभूत, उन अपंचीकृत सूक्ष्मभूतों की सात्त्विक अंशसमष्टि से अन्तःकरण और सात्विक अंशव्यष्टि पंचीकरणादि क्रम से स्थूलभूत,,उनकी राजस अंश समष्टि से प्राण हुए और राजस अंश व्यष्टिलोक और शरीरो की उत्पत्ति हुई । तथापि प्रकृत मन्त्र में 'विरा से कर्मेन्द्रिय' पद सेहुएमहदादिऔर सृष्टितामसहुई' भूतोंयह कथनसे तो सर्वथा अशुद्ध ही है । मह-दादि सृष्टिक्रम से विराट् हुआ, यह तो आर्थिक अर्थ है । आगे चलकर युधिष्ठिर कहते हैं-"अष्टो पुत्रासो० " ( ऋ ० सं ० १० १७२८ ), "सप्तभिः पुत्रैरदिति०” ( ऋ० सं ० देवों की माता प्रकृति के आठ पुत्र उत्पन्न हुए । उनमें सात पूर्वयुग में हुए, और )१०१७२१ ९ इस अदिति सूक्त, के अनुसार अदिति-, । इसकीआठवाँ मार्तण्ड मरणधर्मा विनश्वर अण्ड महदण्ड दूसरे युग में हुआ । यह वैदिक मार्तण्ड ही महदण्ड पुरुष प्रजापति है उत्पत्ति महत्, अहंकार और पञ्चतन्मात्राओ से होती है । जैसे अण्डज प्राणियो के धण्डो के भीतर उनके अंग-प्रत्यंग बनते करनेवालारहते हैं, वैसे) - ( ( )ही महदण्ड के भीतर लोक लोकान्तरों का निर्माण होता है । इसी को वेद में यज्ञ और विश्वकर्मा भौवन भुवनों का उत्पन्न महृदण्ड भी कहा है । जब मार्तण्ड ( महदण्ड ) के अन्तस्ताप से तदन्तर्गत भुवनो का निर्माण समाप्त होने को होता है तब वह मार्तण्ड निःसार सहस्राशुसमप्रभ हिरण्य के समान प्रदीप्त होने से 'हिरण्यगर्भ' कहलाता है' ( पृ० १२२ ) । किन्तु युधिष्ठिर का यह कथन भी ही है । क्योंकि 'यतो वा०' ( तै० उ० ३| १ ), 'तस्माद् वा०' ( तै० उ० २ १११ ) 'जन्माद्यस्य यतः' ( व्र० सू० १११२ ) इत्यादिखण्डन श्रुति, सूत्र आदि के द्वारा ब्रह्मकारणवाद ही वैदिक होने से ' ईक्षतेन ' ( ब्र० सू० १1१ ) के द्वारा प्रकृति कारणवाद का 'तत्वस्परि' औरकर दिया गया है । मातृ- पुत्रादि व्यवहार, जड़ में या जड़कार्य में नही हुआ करता, वह व्यवहार तो चेतन धर्म है । "देवा उपप्रेत" ये', दो अंश बिना व्याख्या के ही रह गये । और प्रकृति पक्ष में असंगति भी है । कोई भी तत्व, प्रकृति से पृथक् नही है । वह अचेतन प्रकृति उन तत्त्वान्तरों के सहित देवों तक नहीं पहुंच सकती, क्योंकि वह अचेतन है । महदादिकों में जो देवत्वव्यपदेश किया
पृष्ठ 1105
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २००३ ऋषिरनुष्टुप्छन्दः । श्रीसायणाचार्यरीत्या मन्त्रयोर्द्वयोरेवमर्थः --अदितेर्दक्षदुहितुरष्टौ मित्रादयः पुत्रा भवन्ति । ये च अदिते- स्तन्वः शरीरात् परितो जाताः 1। ते चाध्वर्युब्राह्मणे परिगणिताः । तथाहि- 'ताननुक्रमिष्यामो मित्रो वरुणश्च धाता चार्यमा चांशश्च भगश्च विवस्वानादित्यश्च' ( तै ० आ ० १।३३।३ ) तत्रैवान्यत्राप्यदिनि प्रस्तुत्याम्नातम्—'तस्या उच्छेषणमददु- स्तत्प्राश्नात् । सा रेतोऽधत्त तस्यै चत्वार आदित्या अजायन्त । सा द्वितीयमपचत्' ( तै ० सं ० ६ ५/६/ १ ) इत्यादिना अष्टा- नामादित्यानामुत्पत्तिर्वणिता । 'सप्तभिः पुत्रैः सा देवान् उपप्रैत् उपागच्छत् अष्टम पुत्र मार्ताण्ड परा अस्यत् उपरि प्रास्यत् प्राक्षिपत् । द्वितीये मन्त्रेऽपि पूर्वोक्तार्थस्यैव प्रपञ्चः । सप्तभिर्मार्ताण्डव्यतिरिक्तेमित्रादिभिरदिति पूव्यं पुराण युगम् उपप्रैत उपगता । अथ प्रजाये प्राणिनामुत्पत्तये मृत्यवे मरणाय च तेषा मार्ताण्डं मृतात् व्यृद्धात् अण्डाज्जातं मार्ताण्डं सूयं पुत्रं पुनः आभरत् आहरत् द्युलोकेऽधारयत् । प्राणि मरणजननादीनां सूर्योदयास्तमयात्तत्तायाः स्फुटत्वात् । 'तस्यै व्यृद्धभाण्डमजायत' ( तै० सं ० ६।५।६।१ ) इत्यादिब्राह्मणोक्तेः । नात्र जडा प्रकृतिरदिति, किन्तु चेतना महैश्वर्यवती परमेश्वरस्य विशिष्टा शक्तिरेव | यदपि - ' पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्ताग्रहणेन च । महदादयो विशेषान्ता अण्डमुत्पादयन्ति च ॥ ' ( वायुपुराणे ४।७४) इति, तत्तु ब्रह्माण्डोत्पादने तमोमहदह खचराग्निर्वा भुवा हेतुत्वप्रतिपादनपरम् । न पूर्वोक्त प्रमाणसिद्धवैदिकार्थापलाप- ' परम् | 'तत्रेतिहासमाचक्षते विश्वकर्मा भोवरः सर्वमेधे सर्वाणि भूतानि जुहवाञ्चकार । स आत्मानमप्यन्ततो जुहवाञ्च- कार' ( नि० १०।२६ ) इति निरुक्तेनापि न त्वदभिप्रेतोऽर्थः सिद्धयति ॥ समाजिनस्तु ऐतिहासिकं पक्षमपलपन्त्येव । परन्तु निरुक्तदृष्ट्या स्पष्टमैतिहासिकपक्षो जागयैव । वस्तुतस्तु सुखावबोधार्थैवाख्यायिका | सर्वस्मिन्नेतस्मिन् प्रघट्टके 'विश्वकर्मा विमना आद्विहाय धाता विधाता परमोत संहक । तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा ऋषीन् पर एकमाहु. ॥ ' ( ऋ० सं० १०/८/२२ ) इत्यस्या ऋचो व्याख्यानं प्रवृत्तम् । तस्य आघिदेवतमध्यात्मं च व्याख्यानं कृत्वा मन्त्रस्य आत्मगतिपरत्ववर्णनप्रसङ्गे इतिहासमाचक्षते इति आत्मविद इतिवृत्तं परकृत्यर्थवादरूपेण कथयन्ति । यः कश्चिदाध्यात्मिको वाधिदेविकोवाधिभौतिको वाथं आख्यायते, दिष्टयुदितार्थावभासनार्थं इतिहास उच्यते स चाविवक्षितस्वार्थः, तदर्थप्रतिपत्तॄणामुपदेशपरत्वात् दिष्टिरुपदेश: । 'विश्व- कर्माह भोवन:' यथोदितमिदं वैदिकं कर्मसम्बन्धदर्शनेन यः सर्वं करोति सर्वात्मकत्वात् सर्वस्य वैश्यकर्मणीमवस्थामात्मन्युन्नीय 1!. स यजमानो विश्वकर्मा भुवनानां भूतानामात्मनि होता भूतेषु चात्मानम्। तथाहि विज्ञायते -' हन्ताहं भूतेष्वात्मानं जुहवानि , वह भी निर्मूल होने से चिन्त्य है । पुत्रों में भी सूक्ष्मता, असूक्ष्मता के कारण उस तरह का व्यपदेश करना उचित नही है । द्वितीय मंत्र के उत्तरार्ध की भी व्याख्या नही की । 'देवाना नव' इस अनुक्रमणी के अनुसार तो यह सूक्त देव-देवत्य है । उपर्युक्त दो मंत्रों का वास्तविक अर्थ सायणाचार्य ने किया है । उसे ऊपर मूल संस्कृत में दिया गया है । प्रकृत प्रसंग में जड़ प्रकृति को ' अदिति' नही कहा + गया है. किन्तु चेतन, महेश्वर्यशालिनी पारमेश्वरी विशिष्ट शक्ति को ही बताया गया है । वायुपुराण के वचन से तो इतना ही बताया गया है कि ब्रह्माण्ड के उत्पादन में तमोमहदहकारादि सहायक होते है । वह वायुपुराण का वचन, पूर्वोक्त प्रमाणसिद्ध वैदिक अर्थ का अपलाप नही कर रहा है । ( निरु० १०।२६ ) इस निरुक्तवचन से भी तुम्हारा अभिप्रेत अर्थ, सिद्ध नही हो पा रहा है । समाजी तो ऐतिहासिक पक्ष का अपलाप ही करते हैं, किन्तु निरुक्त की दृष्टि मे ऐतिहासिक पक्ष सदा जागरूक रहता है । वस्तुतस्तु आख्यायिका सुखावबोधार्थ हुआ करती हैं । इस सम्पूर्ण प्रघट्टक में 'विश्वकर्मा विमना० ' (ऋ० सं० २०८२ २) इस ऋक् का व्याख्यान प्रवृत्त हुआ है । उसका आधिदैवत और अध्यात्म व्याख्यान करके मन्त्र को आत्मगतिपरक बताने के प्रसंग में आत्मविद् लोग इतिहास बता रहे है । अर्थात् परकृत्यात्मक अर्थवाद के रूप में इतिवृत्त कह रहे हैं । जो भी आध्यात्मिक, आधिदैविक या आधिभौतिक अर्थ बताया जाता है, वह दिष्ट्युदित अर्थ के अवगमार्थ बताया जाता है, उसे हो इतिहास कहते है । उसको अपने स्वार्थ ( अभिधेयार्थ में कोई विवक्षा नही रहती, उसका तात्पर्य तो श्रोतृवर्ग को उपदेश देने का है, क्योकि 'दिष्टि' शब्द का अर्थ ही ' उपदेश'
पृष्ठ 1106
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २००४ भूतानि चात्मनि ' (श ० १३| ७| १| १ ) । तथा विदुषो दर्शनकृता सर्वमेधसंयतं सर्वकर्मसु विज्ञायते ह्यग्निहोत्रमधिकृत्य ' स यत्सायं जुहोत्यग्निमेव तदनेन सर्वेणादित्ये जुहोत्यग्निमेवेति सर्वमनु सर्वं तद्यथानेन सकृत्सर्वं तेनेष्ट्वा लोकं जयेत तावदुप्रातराहुत्या लोकं जयते यस्यैते आहुती... इत्यादिना विदुषः सर्वकर्मसु सर्वमेधः सम्यग्ज्ञानेन सम्पद्यते इत्युक्तम् । तदेव यस्मिन् कस्मिंश्चित् कर्मण्यग्निहोत्रादी सर्वः सर्वेण सर्वस्मिन् सर्वस्यैव सर्वार्थं हुत्वा आत्मानं सर्वमेव भवतीति समासार्थः । निरूढ- संज्ञात् सर्वमेधादय सर्वमेधो भिन्नः । अहीने निरूढसंज्ञे सर्वमेधे तु त्रीण्याश्वमेधिकानि पञ्च पौरुषमेधिकानि वाजपेयाप्तो- र्यामी च भवन्ति । तत्र स 'आत्मानमप्यन्ततो जुहवाञ्चकार' इत्यत्र तदात्महोमस्याविधानान्नोपपद्यते । दर्शनशास्त्रतस्तु सर्वमुपपद्यते । सर्वभूतानि विशेषान् सामान्यात्मनि जुहाव पश्यन् सामान्यं चात्मानं विशेषे जुहाव पश्यन् सर्वकर्मसु स्वयमेव भवति । अयमात्मयाजी त्युच्यते आत्मयाजी श्रेयान् न देवयाजी' ( श ० ११/२/२/१३ ), ' य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषि- होता न्यसीदत् पिता नः । स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छद वरॉ आविवेश ॥ ' अत्र सर्वमेधसम्पद् दृश्यते । सर्वथा- व्याध्यात्मिकेऽपि यज्ञे प्रसिद्धवैदिकद्रव्ययज्ञानुसारेणैव दर्शनमुपासन विहितम् । अत एव स मानसो यज्ञो भवति । तदुर्गा- चार्यविवृतौ स्पष्टमेव । ' हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवी द्यामुतेमा कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ( ऋ० सं० १० १२१११ ) इति मन्त्रस्यापि न स्वदुक्तोऽर्थः संगतः, ' वयम् अन्तवर्तमानाः प्राणरूपा भूतगणा: हविषा आत्मीयेन हव्येन अंशेन विधेम निर्माणकार्यं कुर्मः' इति भावस्य जडे प्राणरूपे भूतगणेऽसम्भवात् । न च महदण्डे लोकाः प्राणिनश्चाण्डजन्यायेन स्वयमेवान्तस्तापेन भवन्ति, तथात्वे चेतनकारणवादस्य दत्तजलाञ्जलित्वप्रसङ्गात् । अण्डजानामप्यङ्गप्रत्यङ्गनिर्माणस्य अन्तर्यामिकर्तृकत्वाभ्युपगमात् । अत एव विश्वमिदं परमेश्वरशिल्पयिष्यते । न 'अत्य- रिच्यत' इत्यनेन रिक्तः सञ्जातः, अर्थाद् ग्रहोपग्रहा बहिरागता इत्यर्थो ग्राह्यः । अण्डस्य द्यावापृथिव्यात्मकत्वेन । तद्भेदे ग्रहोपग्रहाणां तदुद्बहिर्गतत्वानुपपत्तेः । अति पूर्वस्य रिचेराधिक्यार्थे प्रसिद्धिः । सत्त्वान् भूमिमन्यांश्च लोकान् प्रकटितवान् इति त्वदुक्तिविरोधाच्च । वस्तुतो मन्त्रार्थस्तु -हिरण्यगर्भः हिरण्यमयस्याण्डस्य गर्भभूतः प्रजापतिः, हिरण्मयोऽण्डो गर्भवद् यस्योदरे वर्तते स सूत्रात्मा हिरण्यगर्भो वा अग्रे प्रपञ्चोत्पत्तें प्राक् समवर्तत मायाध्यक्षात् सिसृक्षोः परमात्मनः समजायत । यद्यपि परमात्मैव हिरण्यगर्भः, तथापि तदुपाधिभूतानां वियदादीनां ब्रह्मण उत्पत्तेस्तदुपहितोऽप्युत्पन्न उच्यते । स च जातः जातमात्र एव, एक अद्वितीयः सन् भूतस्य विकारजातस्य ब्रह्माण्डादेः सर्वस्य जगतः पतिः ईश्वर आसीत् । न केवलं है । यथोदित वैदिक कर्म के अनुष्ठान से विद्वान् सर्वमेध अर्थात् सम्यग् ज्ञानसम्पन्न हो जाता है । लोक प्रसिद्ध ( लोकरूढ ) सर्वमेष से यह सर्वमेष भिन्न है । यह सर्वमेष विद्वान् 'आत्मयाजी' कहलाता है । आध्यात्मिक यज्ञ में भी प्रसिद्ध वैदिक द्रव्ययज्ञ के अनुसार ही दर्शन ( उपासना ) का विधान किया गया है । अत एव उसे मानस यज्ञ कहते है । यह सब दुर्गाचार्य की विवृति मे स्पष्ट किया गया है । 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे०' ( ऋ ० सं० १० १२१।१ ) इस मन्त्र का अर्थ भी जो तुमने किया है, वह संगत नही है । क्योंकि अन्तर्वर्तमान प्राणरूप भूतगणो के द्वारा अपने हव्य अंश से निर्माण कार्य कर पाना सम्भव नही हो सकता, क्योकि प्राणरूप भूत-गण तो जड है, अत: उनके लिये यह निर्माण कार्य करना सर्वथा असंभव है । उसी तरह महदण्ड में लोक और प्राणिवर्ग अण्डजन्याय से स्वयमेव अन्तस्ताप से तप्त नही होते हैं । अन्यथा 'चेतनकारणवाद' को जलाञ्जलि देने का ही प्रसंग प्राप्त होगा । अण्णानों में भी अंग-प्रत्यंग निर्माण, अन्तर्यामिकर्तक ही माना गया है । अतएव इस विश्व को परमेश्वर का शिल्प माना जाता है । . 'अत्यरिच्यत' का जो अर्थ तुमने किया है, वह भी ठीक नही है । 'अत्यरिव्यत' का 'रिक्त हुआ, अर्थात् ग्रह-उपग्रह बाहर आ गये -यह अर्थ नहीं है । क्योंकि वह 'महदण्ड' द्यावापृथिवीरूप है । अतः उसके भिन्न होनेपर फुटनेपर ग्रहोपग्रहों का उसके बाहर निकल पाना संभव ही नही हो सकता । क्योंकि अति पूर्वक रिच धातु 'भाषिषय ' अर्थ में प्रसिद्ध है और तुम्हारी 'भूमि और अन्य लोकों को प्रकट किया' -इस उक्ति से भी विरोध हो रहा है । यद्यपि परमात्मा ही हिरण्यगर्भ है, तथापि तदुपाधिभूत
पृष्ठ 1107
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २००५ पतिरेवासीत् किं तर्हि, स पृथिवी विस्तीर्णा द्या दिवम् उत अपि अस्माभिर्दृश्यमानाम् इमां पुरोवर्तिनी भूमि पृथिवीमन्तरिक्षं द्या दिवं भूमिं चेति वा दाधार धारयति । सार्वकालिको लिट् । कस्मे अभिज्ञातस्वरूपाय प्रजापतये सृष्ट्यर्थं कामयते इति कः, तस्मै वा सुखरूपाय वा । यौगिकपक्षे व्यत्ययेन स्मैभावः । देवाय दानादिगुणकाय हविषा पुरोडाशेन विधेम परिचरेम । वयमृत्विज इति शेषः । विधतिः परिचरणकर्मा । यदपि - 'तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत: सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूस्ताश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये । ' ( वा ० सं ० ३१।६ ) इति मन्त्रस्य व्याख्याने लिखितम्- तस्मात् यज्ञात् सङ्गतिकरणात् निर्मितात् विराट्पुरुषरूपात् यस्मिन्नन्तः वर्तमानाः सर्वे प्रकृत्यंशा हुता कार्यरूपेण परिणताः, तस्मात् यज्ञात् पृषदाज्यं क्वचिदन्धकारः क्वचित्प्रकाशः सम्भृतः धारित । तेनैव सर्वहुता यज्ञेन वायव्या वायुषु बिचरणशीला ग्राम्या आरण्याः पशव., अर्थात् स्वरूपेण दृश्यमानानि यानि लोकलोकान्तराणि तान्युत्पादितानि । एते वायौ विचरन्तो ग्राम्यपशुसमूहा एकस्थानस्थिते सूर्यात्मके यूपे तद्वश्मिभि- राकर्षणरूपे रज्जुभिर्वा नियमिताः । कक्षासु भ्राम्यन्तो बुधशुक्रादिग्रहा आरण्या पशवः स्वातन्त्र्येण विचरन्तो धूमकेत्वादय उच्यन्ते । नात्र भूलोकवासिनः पशुपक्ष्यादयोऽभिप्रेता । ' इति, एवमेव ' तस्मादश्वा अजायन्त' ( वा० स० ३१८ ) इति मन्त्रे उभयादतः अश्वा, एकदतः गवाजादयोऽपि न लौकिकाः पशवः ' इति, तथा ' यत्पुरुषेण हविषा देवा' ( वा० सं ० ) " ( ३१।१४ इति मन्त्रेऽपि यस्मात् सर्वहुतः पुरुषात् देवः भौतिकशक्तिभि यज्ञा वितता तेषामाज्यम् व्यक्तेः ): कान्तेर्वा साधनानि वसन्त आसीत् । इध्मः दीपक ग्रीष्म आसीत् हविः शरद् आसीत् इति वर्णनेनायं यज्ञो न भौतिकः । अस्य पुरुषाध्यायोक्तस्य सृष्टियज्ञस्य द्रष्टा यजमानो नारायणः । नारा आपः प्रकृतिस्तत्र यस्यामतं व्याप्तिः स परमपुरुषो नारायण:' इति, तदपि सर्वं यत्किञ्चित् धात्वर्थादिविरोधात् । यजधातोः सङ्गतिकरणार्थत्वाङ्गी-कारेऽपि सङ्गतिकरणनिर्मितविराजस्तदर्थत्वानुपपत्तेः । नहि सङ्गतिकरणनिमितात् कस्माञ्चित् । ऋगादिवेदानामश्वा- दीनाश्चोत्पत्तिः संभवति । उत्तरत्र तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जायन्ते । तस्माद् देवादयो ब्राह्मणादयश्चोत्पन्नाः । :,न तत्र प्रकृत्यंशाना होमः प्रमाणसिद्ध विज्ञानघने परमात्मनि निरवकाशत्वेनान्यप्रवेशासम्भवात् ॥ न च प्रकृतेः कार्यरूपेण परिणमनमेव हवनमिति साम्प्रतम्, तथात्वे पृथिव्यादिकारणाना घटपटाद्यात्मना परिणतेरपि होमपद-,वाच्यत्वापत्तेः । न च पृषदाज्यपदेन क्वचित् प्रकाशः क्वचिदन्धकार इत्यर्थः सम्भवति निर्मूलत्वात् । यज्ञकर्मणि दधिसहितमाज्य पृषदाज्यमुच्यत इति त्वदुक्तिविरोधाच्च । न च साम्यमात्रेण प्रमाणमन्तरा अन्धकार- प्रकाशयोः पृषदाज्यपदप्रयोगो युक्तः, साम्येन रज्ज्वां सर्पपदप्रयोगापत्तेः । साम्यमपि न विद्यते, अन्धकारप्रकाशयो-मिश्रणानुपपत्तेः । न वा लोकलोकान्तराणि वायव्यपशुपदेन व्यपदेष्टुं शक्यन्ते " तेषु पशुपदस्य सङ्गतिग्रहायोगात् । सन्तुष्यतु दुर्जनन्यायेन तथाभ्युपगमेऽपि ग्राम्यारण्यपदयोर्वैयर्थ्यापत्तेः । वायव्यपदेनैव तेषां ग्रइणोपपत्तेः । किञ्च, वायौ सत्त्वेन वायव्यत्वेऽपि पशुत्वं तु कुतस्त्यम्? न च ग्रामे भवानां मनुष्याणामरण्यानां वृक्षादीनां पशुत्वं सम्भवति । य एव आकाशादिकों की ब्रह्म से उत्पत्ति होने के कारण उनसे वह उपहित हुआ भी 'उत्पन्न' हुआ कहा जाता है । उत्पन्न होते ही एकाकी अद्वितीय वह, विकारात्मक सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड का पति अर्थात् ईश्वर हुआ । केवल पति ( ईश्वर ) ही नही हुआ, बल्कि उसने विस्तीर्ण 1 पृथ्वी और द्यौ को भी धारण किया । यहां सार्वकालिक 'लिट्' है । ऐसे उस प्रसिद्धस्वरूप वाले प्रजापति की पुरोडाश के द्वारा हम ऋत्विग्गण परिचर्या करें । ऊपर मूलसंस्कृत में मन्त्र का सम्पूर्ण अर्थ दिया गया है । इसी प्रकार 'तस्माद्यज्ञात्' ( वा० सं० ३१।६ ) मन्त्र की तथा 'तस्मादश्वा० ' ( बा० सं ० ३१२१८ ) मन्त्र को, और 1 ' यत्पुरुषेण हविषा देवा' ( वा० सं ० ३१।१४ ) इत्यादि मन्त्रो की उटपटाग व्याख्या युधिष्ठिर ने की है, व्याख्या करते समय उसे यह भी ध्यान नहीं रहा कि व्याख्या में वदतोव्याघात हो रहा है, पहले कुछ कहा अब उसके विरुद्ध ही कुछ कह रहे हैं । धात्वर्थ के साथ t
पृष्ठ 1108
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात. २००८ इति, तदेतत्सर्वं शास्त्रतात्पर्याज्ञानविजृम्भितम् दत्तोत्तरत्वात् । उक्तमेतद् यद् अग्न्यादिषु पशुत्वारोप एव मानसः, सर्गकाले प्रत्यक्षपश्वादीनामभावात् । अग्न्यादिषु पशुबुद्धिं कृत्वा मानसयज्ञनिर्वाहः क्रियते स्म । 'उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिर. ' ( | | ) वृ० उ० १ १ १ इति बृहदारण्यकेऽश्वमेधोपासने प्रत्यक्षस्याश्वस्याभावे भावमयेनैवाश्वमेधेन यजनं भवति । यत्र ' विधिर्भवति तत्र तु यूपेष्वादित्यबुद्धिरिव प्रस्तरेषु यजमानबुद्धिरिवाग्न्यादिषु पशुबुद्धिरुपासनार्थेव सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते । परार्थं चात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवधार्यताम् । ' ( श्लो० वा० ) इति भट्टपादोक्तः । यत्र विधिस्तत्र तु मानसीभावनैव क्रियते । पुराकल्पार्थवादस्य तु वाच्येऽर्ये तात्पर्याभावेन विधिप्राशस्त्यबोधन एव तात्पर्यात् । निरुक्तव्याख्यानस्य त्विदं तात्पर्यं यत् - स्थावरजङ्गमभावमापन्नेन हविर्भूतेन अग्नि सर्वदेवतात्मभूतमादित्यं प्रनाडिकया महान्तमात्मानमयजन्त । देवा देवभाविनः पूर्वे ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठायिनो यजमानभावमापन्नाः साध्या विश्वसृजः ऋषयः प्राणाः, तानि धर्माणि कर्माणि तथाविधज्ञानयुक्तानि प्रथमानि मुख्यानि महदात्मप्राप्तये पूर्वमासन् । ते च तानि कृत्वा नियमेनानन्यभावित्वात् फलस्य महिमानस्तदानुपूर्व्येण जातमहदात्मभावाः सन्तस्तमेव नाकं महान्त- मात्मानमेकान्तसुखमसचन्त । तद्भावमेव ते आपेदिरे । न केवलं त एव, किन्तु पूर्वे साध्याः शब्दार्थोपदेशनित्यत्वाद् यत्र पूर्वे पूर्वतरे च ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठायिन आसते, 'विश्वसृजः प्रथमे सत्रमासत' ( तै ० ब्रा० ३| १२| ९ ) इति श्रुतेः । ' तमुन्निन्यथुः सर्वगणं सर्वनामानम्' ( नि ० ६।३६ ) इत्यत्र स्पष्टमेवाग्नेः स्थावरजङ्गमभावापत्तिर्विज्ञायते । 'हिमेनाग्नि प्रसमवारयेथा पितुमतीमूर्जंमस्मा अधत्तम् । ऋवीसे अत्रिमश्विनावनीत मुन्निन्यथु सर्वगणं स्वस्ति || ' ( ऋ ० सं० १।११६ ८ ) । कक्षीवत आर्षम् । प्रातरनुवाकाश्विनयोः शस्यते । तदर्थस्तु दुर्गाचार्येण एवमुच्यते-,हे अश्विनी हिमेन उदकेन अभिवृद्धं ग्रीष्मान्ते अग्नि सम् अहर्लक्षणम् इमाल्लोकान् दिधक्षन्तमिव युवाम् अवारययाम् । वारयित्वा च पितुमतीम् अन्नवतीम् पुरोडाशाद्यन्नसहिताम् ऊर्जमाज्यलक्षणां युवामधत्तम् । अस्मे अग्नये हविर्भाजे वर्षा -नुग्रहपूर्विकयोषधिनिष्पत्या युवामेव हे अश्विनी, योऽयं ऋषीसे पृथिव्यामग्निरनुप्रविष्टोऽन्तर्येनेमानि पृथिवीगर्भेषूपनिहितानि ' ' ( )तिन्दुकादीनि पच्यन्ते । यमवेक्ष्योक्तम्- ऋवीसपक्वं नाश्नीयात् मानवधर्मंसूत्र १/५/६/१४ युवां तमुन्निन्यथुः । ओषध्याद्यन्तर्वर्तिनमोषध्यादिरूपेणैव सर्वगणं सर्वनामानम् । अग्निरेव ह्ययमनेनोषध्यादिरूपेणावस्थितिः सर्वैर्नामभिरभिधीयते, अग्नेः सर्वत्रोत्पत्तिदर्शनात् । किमर्थं स्वस्ति, अस्य जगतः स्वस्त्ययनाय, ओषध्याद्यभावे सर्वस्य विनाशसम्भवात् । तस्मान्न निरुक्तव्याख्यानेन ' अग्नि: पशुरासीत् तमालभन्ते इति ब्राह्मणमपि तमेवार्थमाह॥ अग्नेः पशुत्वस्य प्रत्यक्षविरोधात् । पशुरत्र साधनमुच्यते । तच्च पूर्वोक्तरीत्याग्निरेवोषध्यादिस्थावरजङ्गमरूपेण परिणतः । तमग्निमालभन्त अजादिरूपेण ब्रीहियवादिरूपेण च परिणतम् अलभन्त तेनायजन्त इत्येवार्थ: । दुर्गाचार्येण तथैव व्याख्यातत्वात् । यथा नहि कोऽपि घटं पटयितुमीष्टे, तथा नहि कश्चिद् वाक्यशतेरप्यग्नि पशयितु ( पशु कर्तुं ) मीष्टे । त्वयापि ७० तमेपृष्ठे 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ:' इति न्याय व्याकुर्वता लिखितं यत् शब्दस्य अपरिभाषितः ( विशेषवचनद्वारा प्रकाशितः ) अर्थ: स्वाभाविकत्वान्मुख्यः । यश्च वचनविशेषद्वारा परिभाषितोऽर्थः स कृत्रिमः, अत एव गौणः । छन्दःसु च गौण एव देवपदप्रयोगः, यष्टृत्वासंभवात् । दुर्गाचार्यरीत्या कर्मोपासन- समुच्चयानुष्ठायिनो देवभावमापन्ना द्युस्थानादेवा एव वैदिका अर्थ अधिकारिणा हृदयेषु छन्दोभिः प्राप्यन्त इति छन्द:- स्वश्वादिव्यवहारोऽपि गौण एव । नहि छन्दोऽश्वयोरैक्यं पर्यायवाचकत्वं वा । विष्णोर्भगवतो वाहनस्य गरुडस्यापि तत्र तत्र प्रत्यक्ष पशु आदि का अभाव था । अग्नि आदि में पशुबुद्धि करके मानस यज का निर्वाह किया जाता था । 'उषा वा०' ( वृ० उ० १११११ ) इस बृहदारण्यकवचच से स्पष्ट ज्ञात होता है कि मश्वमेचोपासन में प्रत्यक्ष अश्व के अभाव में भावनामय अश्वमेध से हो यजन- किया गया । जहाँ विधि होती है, वहाँ तो यूप में आदित्यबुद्धि की तरह, प्रस्तर में यजमान बुद्धि की तरह, अग्नि आदि में पशु बुद्धि
पृष्ठ 1109
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात. २०० ९ छन्दोभयत्वमुक्तम् । तत्राप्ययमेवाभिप्रायः 1। भक्तिसिद्धान्ते तु छन्दसां लीलाविग्रहोऽपि गरुडो भवतीत्यन्यदेतत् । पुराकल्पार्थ- वादानां सुखावबोधार्थाख्यायिकारूपत्वाद् विध्यर्थस्तुतावेव तात्पर्यम् । तदर्थेषु कचिद् यज्ञहोमादिशब्दसत्त्वेऽपि विधिमन्तरा न तच्चिन्तनमुपासनम् । तादृशचिन्तनविधाने छान्दोग्योपनिषदुक्तोद्गीथाद्युपासनवत्तत्र तत्र केनचिद्गुणयोगेन यूपपश्वादि- बुद्धयः कर्त्तव्या भवन्ति । न सृष्टेर्न वा आधिदैविकपदार्थाना मुख्यं यज्ञत्वं सम्भवति, पशुयूपादिशब्दानां वैदिकेषु तेषु तेष्वर्थे- ष्वेव प्रसिद्धत्वात् । वचनबलात्तु त्वद्रीत्यापि गौणमेव तेषु पशुयूपत्वादिकमिति । जैमिनिनापि 'गुणवादस्तु ' ( जै ० सू० ११२।१० ) इति सूत्रेण तदेवोक्तम् । शबरस्वामिनापि गुणवादत्वेनैवार्थवादानां सङ्गतिरुक्ता । 'प्रजापतिर्वा इदमेवमासीत्' इति पुराकल्पसम्बन्धेऽपि स आह- 'यः प्रजाकामः पशुकामो वा स्यात् स एतं प्राजापत्यं तूपरमालभेत' इत्याकाङ्- क्षितत्वादस्य विधेः शेषोऽयम् । 'स आत्मनो वपामुदखिद दिति' कथं गुणवादः? इत्थं नाम, नासन् पशवो यदात्मनो वपामुदखिददिति । एतच्च कर्मणः सामथ्यं यदग्नी प्रहृतमात्राया वपायां तूपर उदगात् । इत्थ बहवः पशवो भवन्तीति । कथं पुनरनुत्खिन्नाया वपायां प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिददित्याह - उच्यते, असद्वृत्तान्तान्वाख्यानं स्तुत्यर्थेन प्रशसाया गम्यमानत्वात् । इहान्वाख्याने वर्तमाने द्वयं निष्पद्यते । यच्च वृत्तान्तज्ञानं यच्च कस्मिश्चित् प्ररोचना द्वेषो वा । तत्र वृत्तान्तज्ञानं न प्रवर्तकं न निवर्तक चेति प्रयोजनाभावादनर्थकमित्यविवक्षितम् । प्ररोचनया तु प्रवर्तते द्वेषान्निवर्तत इति तयोर्विवक्षा । नात्रत्येन शाबरभाष्येण त्वदीयः पक्षः सिद्धयति, प्रत्युत खण्ड्यत एव वाच्यार्थस्याविवक्षितत्वोक्तेः । तत एव न सृष्टियज्ञादिकमाधिदैविकं यज्ञादिकं वात्र विवक्षितम्, इति सन्तुष्यतुदुर्जनन्यायेन वृत्तान्तान्वाख्यानसमाधानमुक्तम् । वृत्तान्तान्वाख्याने विधीयमाने वेदस्यादिमत्ता प्रसज्येत । तथापि निरालम्बनं कथमाख्यानमित्याग्रहिणं प्रत्युच्यते । नित्यः कश्चिदर्थः प्रजापतिः स्याद्वायुराकाश आदित्यो वा । स आत्मनो वपामुदखिददिति । वृष्टिं वायुं रश्मि वा । तामग्नो प्रागृह्णात् । वैद्युत आलोकिके वा । ततोऽज उत्पन्नं वीजं वीरुद्वा । तमालभ्य उपयुज्य प्रजाः पशून प्राप्नोति । इत्थ सृष्टेराधिदैविकाना पदार्थाना प्रतिपादनेऽपि यदि कश्चित्तत्र सृष्टियज्ञमाधिदैविकं वा यज्ञं विवक्षित्वाऽकाण्डताण्डवं कुर्यात्तं प्रत्याह-गोणाः शब्दाः, गौण्यावृत्यैव तादृशोऽर्थः तात्पर्या-नुरोधेन स्तुत्यर्थतैव । तत्रैव भट्टपादः - एतस्मिंस्तु प्रक्रमे सत्यं सालम्बनता, किन्तु स्तुतित्व हीयते, अतः स्तुतित्वात्या गेनैव स्वार्थसत्यतां वर्णयामः । मन्त्रार्थवादप्रामाण्यात् सृष्टिप्रलयाविष्येते । तत्र सृष्ट्यादी प्रजापतिरेव योगी । तस्मिन् काले पुण्यकर्मोद्भवाभ्युपगमे पशूनामभावात् स्वमाहात्म्येन आत्मन एव पशुरूपमिति मयि वपोत्खननादिकृतवास्ततोऽसमाप्त एव कर्मणि तूपरः पशुरुत्थितः । इतीदृशमिदं कर्म प्रत्यासन्नफलम् । एवं च महता प्रजापतिना चरितमिति सर्वं सत्यमेव । ननु चैवं वेदानामादिमत्ता दोष इति चेत्, तत्राह भट्टपाद: - 'प्रतिसृष्ट चतुलिङ्गन्यायेन तुल्यनामप्रभावव्यापारवस्तुत्पत्तेर्नाति- व्याप्तिप्रसङ्गः' इति । अयमेव सिद्धान्त उत्तरमीमांसायां वादरायणेन समाननामरूपेतिसूत्रेण दर्शितः । तद्व्याख्यातृभिः श्रीशङ्कराचार्यादिभिस्तथैव विवृतः । यत्त्वत्रापि युधिष्ठिरेण कुचोद्यं कृतम् - 'न्यायसुधाया व्याजेन श्लोकवार्तिके ईश्वरस्य सृष्टिप्रलययोश्च निषेधादत्र स्वीकाराच्च स्ववचनविरोध:' इति, तदपि तुच्छम्, पूर्वोत्तरवचनयोस्तात्पर्यभेदस्योक्तत्वात् । वहां तो मानसीभावना ही की जाती है ।उपासनार्थ ही की गई है । भट्टपाद ने भी इसका समर्थन किया है । जहां विधि होती है तात्पर्य रहता है । निरुक्तकार के व्याख्यानपुराकल्परूप अर्थवाद का वाच्यार्थ में तात्पर्य न रहने से विधिप्राशस्त्य के बोषन करने में ही का तात्पर्य ऊपर मूल संस्कृत में दिया गया है । प्रथमाध्याय के है द्वितीयपादीय दशमसूत्र के व्याख्यान में पृ० १५२ पर तैत्तिरीय संहिता के वचन का अर्थ करते हुए युधिष्ठिर कहते हैं -'महदण्ड ही प्रजापति है, उसने प्रजा की इच्छा से अपने शरीर की वपा को स्वान्तविद्यमान अग्नि से सम्बद्ध किया, उससे अवयवविभागरहित तूपर अज गतिशील धन अंश उत्पन्न हुआ । उसको उसकी देवता के लिये प्राप्त कराया ( अण्डस्थ वायुतत्त्व २५२
पृष्ठ 1110
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०१० वेदार्थपारिजातः ' ' ( ) श्रीरामानुजाचार्यादिभिः शास्त्रयोनित्वात् ब्र० सू० १ १ ३ इति सूत्रे कृतस्येश्वरखण्डनस्यानुमानिकेश्वरखण्डन एव तात्पर्यं न वैदिकेश्वरखण्डन इति स्वीकारात् । तथैव प्रकृतेऽपि समाधानात् । यत्तु प्रथमाध्याये द्वितीयपादे दशमस्य सूत्रस्य व्याख्याने १५२ पृष्ठे तैत्तिरीयसंहितावचनं व्याकुर्वतोत्तम्- 'महदण्ड एव प्रजापतिः प्रजाकामनया स्वशरीरस्य वपा सारभूतांशं स्वान्तविद्यमानेनाग्निना संबद्धं चकार । ततस्तूपरः अवयवविभागरहितः अजः गतिशीलः घनोंऽशो जातः । तं तद्देवतायै प्रापितवान् ( अण्डस्थवायुतत्त्वेन संयुक्तः ) स प्रजाः पशूनुत्पादितवान् । वायुसंयोगेन स घनाशो विभक्तः । तेन ग्रहोपग्रहसहितस्य सौरमण्डलस्य निर्माणं जातम् । तस्माद् भूति- कामो वायुदेवत्यं तूपरमज स्पृशेत् । स वायुस्तथा सत्येनं भूतिं गमयति' इति, तत्सवं मीमासादिप्रमाणविरुद्धमेव । जडे महदण्डे चेतनधर्मस्य कामस्यासम्भवात् । तूपराजशब्दयोः शृङ्गरहिते छागे च प्रसिद्धिः, नावयवविभागे गतिशीले घनाशे तत्प्रवृत्तिः सम्भवति, न च मुख्येऽर्थे सम्भवति गोणार्थतायुक्ता । न वा वपाशब्दस्य सारभूतोऽर्थो मुख्यः । लक्षणाया बीजा- भावाच्च । न च त्वया वायुश्चेतनोऽभ्युपेयते, यत्प्रसादाय तूपरोऽज: स्प्रष्टव्यः । स्पर्शनेन को लाभो वायो? अन्यच्च 'न विधौ परः शब्दार्थः ' इति मीमांसासिद्धान्ताच्च न विधो लाक्षणिकोऽर्थो ग्राह्यः । अतः 'तूपरमालभेत' इति विधो कथं तूपरशब्दस्य गौणोऽर्थः स्यात् । सृष्टिप्रतिपादनमुपनिषत्सु प्राधान्येन दृश्यते, ब्रह्मसूत्रेषु च तद्विचारः । तत्र विगानदर्शनेन ब्रह्मणो जगज्जन्मादि- कारणत्वं वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणिसमन्वयश्च सन्दिह्यते - प्रतिवेदान्तमन्या सृष्टिरुपलभ्यते । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' ( तै ० उ० २1१ ) इत्याक्राशादिका सृष्टिराम्नायते । क्वचिच्च ' तत्तेजोऽसृजत ' ( छा० उ० ६ २१३ ) इति तेजआदिका, क्वचिच्च स प्राणमसृजत् प्राणाच्छ्रद्धाम्' ( प्र ० उ० ६।४ ) । इति प्राणादिका, क्वच्चिच्च ' स इमाँल्लोकानसृजत अम्भो मरीचीर्मरमापः ' ( ऐ० उ० ४ १ २ ) इत्यत्राक्रमेणैव लोकानामुत्पत्तिः समाम्नायते । क्वचिच्च ' असद्वा इदमग्र आसीत्ततो वे सदजायत' ( तै ० उ० २१३ ) इत्यसत्पूर्विका सृष्टिराम्नायते । क्वचिदसद्वादनिराकरणेन सत्पूर्विका प्रक्रिया आम्नाता 'तर्द्धकमाहुरसदेवेदमग्र आसीत्' इत्युपक्रम्य 'कुतस्तु खलु सोम्य एवं स्यात् कथमसतः सज्जायेत, सत्त्वेव सोम्येद- मासीत्' ( ६६ २१-२ ) क्वचिच्च स्वयंकर्तृका व्याक्रिया 'तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्, तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियते' एवं से संयुक्त हुआ ), उसने प्रजा और पशुओं को उत्पन्न किया । वायु के संयोग से वह धनाअंश विभक्त हुआ । उससे ग्रहोपग्रहसहित सौरमण्डल का निर्माण हुआ । इसलिये भूतिकामनावाला वायुदेवतावाले तूपर अज का स्पर्श करे । वैसा करने पर वह बायु उसे भूति प्रदान करता है ।" किन्तु यह सब, मीमासादि प्रमाण के विरुद्ध ही है । जड़भूत महदण्ड में चेतनधर्म काम ( इच्छा ) का होना संभव ही नही । 'तूपर' और ' अज' दोनों शब्द शृङ्गरहित और छाग के अर्थ में प्रसिद्ध हैं, अवयवविभागरहित, गतिशील, घनाश मादि अर्थों में उस ( तूपर, अज ) शब्द की प्रवृत्ति नही है । मुख्यार्थ के संभव रहते शब्द को गौणार्थक मानना उचित नही है । उसी तरह ' वपा' शब्द का सारभूत अंश अर्थ करना भी ठीक नही है, क्योंकि वह मुख्यार्थ नही है । और लक्षणा करने में कोई बीज ( कारण ) नही है । और तुम, वायु को चेतन भी नही मानते हो, जिसको प्रसन्नता के लिये तूपर अज का स्पर्श करना होगा । उसके स्पर्श कर देने मात्र से वायु को कौन-सा लाभ होगा? बौर 'न विधी परः शब्दार्थ:' इस मीमासा सिद्धान्त के अनुसार विधि में लाक्षणिक अर्थ का ग्रहण नही किया जाता । बतः 'तूपरमालभेत' इस विधि में 'तूपर' शब्द का गौण अर्थ कैसे किया जा सकेगा । उपनिषदों में प्रधानतया सृष्टि का प्रतिपादन किया हुआ दिखाई देता है और ब्रह्मसूत्री में उसका विचार किया गया हैं । किन्तु इस विषय में विगान ( विरोध ) दिखाई देता है । ब्रह्म की जगज्जन्मादिकारणता और वेदान्तवाक्यों का ब्रह्म में समन्वय 4 जो बताया गया है, उसमें सन्देह होता है । प्रत्येक वेदान्त में अन्य सृष्टि उपलब्ध होती है । कहीं है तो आकाशादिका सृष्टि, तो कही तेज 1 बादिका सृष्टि, कहीं प्राणादिका सृष्टि, कहीं अक्रम से ही लोकोत्पत्ति बताई गई है, कहीं असत्पूर्विका सृष्टि, तो कहीं सत्पूर्विका सृष्टि बताई न