वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1111–1120

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1111–1120

पृष्ठ 1111

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1111 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थ पारिजातः २०११ विप्रतिपत्तो वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेर्न वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणावधारणपरता इत्याशङ्कय समाधानमुक्तम्, प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेष्वाकाशादिषु क्रमद्वारके विगाने सत्यपि न स्ररि किनिद्विगानमस्ति यथाव्यपदिष्टोक्तः । यथाभूतो हि एकस्मिन् वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मा एकोऽद्वितीयः कारणत्वेनाभिप्रेत । तथैव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदेश: -' नवियदश्रुते ( ब्र ० सू० २।३।१ ) इत्यत्र कार्यविषयमपि विगानमुक्तम् । भवेदपि कार्यस्य विगीतत्वम्, अप्रतिपाद्यत्वात् । नाय सुष्ट्यादि- प्रपञ्चः प्रतिपिपादयिषितः । नहि तत्प्रतिबद्धः कश्चित् पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयने वा । न वा कल्पयितुं शक्यते, उपक्रमो- पसंहाराभ्यां तत्र ब्राह्मणवाक्यैः साकमेकवाक्यताया गम्यमानत्वात् । ' अन्नेन सोम्यशुङ्गेनापोमूलमन्विच्छद्भिः सौम्यशुङ्गेन f तेजामूलमन्विच्छ तेजसा सोम्यशुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ' ( छा० उ० ६ ८१४ ) | मृदादिदृष्टान्तैश्च कार्यस्य कारणेनाभेदं वदितु सृष्ट्यादिप्रपञ्चवर्णनम्, फलवत्सन्निधावफल तदङ्गमिति न्यायात् । 'मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्ये. सृष्टिर्या चोदितान्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन ॥ ' ( मा० का० २।१५ ) इति श्रुतेः । ब्रह्मप्रतिपत्ति संबद्धं च फलं श्रूयते, तरति शोक- मात्मवित्' ( छा० उ० ७| १| ३ ), ' तमेव विदित्वातिमृत्युमेति' (श्वे ० उ० ३।८) इति श्रुतिभ्यः । कर्मप्रकरणेऽप्युक्तायाः सृष्टे- विधिस्तुत्यर्थता जैमिनिना शबरस्वामिना च स्वीकृता । तदपि दर्शितमेव । तस्मान्मुधैव सृष्टियज्ञादिकल्पनया मुख्ययज्ञस्य तदनुकरणत्वकल्पना । प्रत्युत प्रसिद्धयज्ञातिरिक्तेषु सर्वेष्वपि यज्ञेषु गोणी एव यज्ञकल्पना द्रष्टव्या । यदपि - ' अस्य सौरमण्डलस्य स्थितिप्रलयकालो चतुःषष्टिकोटयुतअर्बुदवर्षपरिमिती' इति, तदपि न समीचीनम्, : अस्य दैनन्दिन कालत्वात् । ब्रह्मणो मासवर्षायुख्यकालपर्यालोचनया तु निम्नोक्ता काला भवन्ति । तथा च मनुः- ', ' निमेषा दश चाष्टौ च काष्ठा त्रिशत्तु ताः कला । त्रिशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः ॥ ६४ ॥ पित्र्ये

' ' रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । देवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्यादक्षिणायनम् ॥ ६७ ॥, 'चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणा तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशरच

तथाविधः ॥ ६९ ॥ इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्याशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥ ७० ॥

यदेतत् परिसंख्यातमादावेव चतुर्युगम् । एतद् द्वादससाहल देवानां युगमुच्यते ॥ ७१ ॥ देविकानां युगानां तु

सहस्र परिसंख्यया । ब्राह्ममेकमहज्ञेयं तावतीरात्रिरेव च ॥ ७२ ॥ ' ( म० १ अध्याय ) अर्थात् ' उत्तरायणदक्षिणायनात्मकं

मानववर्षं देवानामहोरात्रम् । त्रिंशताहोरात्रेण देवानां मासः । तादृशैर्द्वादशमासैर्देवानां वर्षः । देवमानेन चतुःसहस्रवर्षाणि कृतयुगम् तद्दशमांशः सन्ध्याकालः, तावानेव सन्ध्यांशकाल. । अर्थात् कृतयुगकालात् पूर्वं देवमानेन चतुःशतवर्षाणि सन्ध्याकालः, युगकालानन्तरं च तावानेव काल: सन्ध्यांशकालः । सन्ध्यासन्ध्यांशसहितस्य कृतयुगस्य कालो देवमानेन , x = 1 ४८०० वर्षाणि मानवमानेन च ४८०० ३६० १७२८००० अष्टाविंशतिसहस्रोत्तर सप्तदशलक्षवर्षाणि । त्रेतायुगकालो देवमानेन सहस्रत्रयवर्षाणि । सन्ध्यासन्ध्याशसहितस्य त्रेतायुगस्य कालो देवमानेन ३६०० वर्षाणि, मानवमानेन १२ ९ ६००० गई है । इन विप्रतिपत्तियों के सामने रहने पर तथा वस्तु में विकल्प न बन सकने के कारण वेदान्त वाक्यो से ब्रह्म मे सृष्टिकारणता का कैसे निश्चय किया जा सकता है । ऐसी आशंका करके समाधान यह किया गया है कि सृज्यमान आकाशादिकों के क्रम में विरोध रहने पर भी उनके स्रष्टा के विषय में कोई विरोध नही है । मृदादि के दृष्टान्तों से यह बताया गया है कि कार्य का कारण से अभेद हैं, इस अभेद को बताने के लिये ही सृष्ट्यादि प्रपञ्च का वर्णन किया गया है, 'फलवत्सन्निषो अफलं तदङ्गम्' यह नियम है, इसी का समर्थन माण्डूक्य- कारिका से भी किया गया है । ब्रह्म-प्रतिपत्ति ( ज्ञान ) का तो फल श्रुत है । यद्यपि कर्म के प्रकरण में सृष्टि का प्रतिपादन किया गया है, तथापि उसे विधिस्तुत्यर्थ ही समझना चाहिये, ऐसा जैमिनि और शबरस्वामीने कहा है । अतः सृष्टियज्ञ आदि की कल्पना करके 1 मुख्ययज्ञ में तदनुकरणत्व की कल्पना करने का व्यर्थ प्रयास तुमने किया है । कल्पना तुम्हें इस प्रकार करनी चाहिये की प्रसिद्धयशातिरिक्त सभी यज्ञ गौण हैं । यह जो पृ० १२६ पर कहा है कि 'इस सौर मण्डल का स्थितिकाल और प्रलयकार (८ अरब ६४ करोड़ वर्ष) चतुःषष्टिकोटियुत अर्बुद वर्ष परिमित है' किन्तु इस तरह काल निर्धारण करना युक्तियुक्त नही है । क्योंकि यह दैनन्दिनकाल है । ब्रह्मा

पृष्ठ 1112

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1112 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २०१२ वर्षाणि षण्णवतिसहस्रोत्तरद्वादशलक्षवर्षाणि । द्वापरयुगकालो देवमानेन सहस्रद्वयवर्षाणि । सन्ध्यासन्ध्यांससहितस्य द्वापर- युगस्य कालो देवमानेन २४०० वर्षाणि मानवमानेन चतुःषष्टिसहस्रोत्तराष्टलक्षवर्षाणि ८६४००० वर्षाणि । कलियुगकालश्च देवमानेन एकसहस्रवर्षपरिमितः । सन्ध्यासन्ध्यांशसहितस्य कलियुगस्य कालो देवमानेन १२०० वर्षाणि, मानवमानेन च ४३२००० द्वात्रिंशत्सहस्रोत्तरचतुर्लक्षवर्षाणि । सम्भूय च ४३२०००० वर्षाणि, अर्थाद् विंशतिसहस्रोत्तरत्रयश्चत्वारिशद्वर्षाणि यावद् मानवमानेन १२००० वर्षाणि द्वादशसहस्रवर्षाणि च देवमानेन चतुर्युगी कालः । एषा चतुर्युगी देवयुगशब्देनोच्यते । यावता कालेन देवयुगं सहस्रधा परिवर्तते, अर्थाद् देवमानेन १२०००००० विंशतिलक्षोत्तरैककोटिवर्षपरिमितो मानवमानेन च ४३२००००००० द्वात्रित्शकोटयुत्त रवृन्दचतुष्कवर्षपरिमितः कालो ब्रह्मस्यैकस्याह्नः । एतपेव परिमाणं ब्रह्मरात्र्याः 1। ब्राह्माहोरात्रस्य कालस्तु देवमानेन २४०००००० वर्षाणि चत्वारिंशल्लक्षोत्तरकोटिद्वयवर्षपरिमितः, मानवमानेन च चतु: - षष्टिकोट्युत्तरवृन्दाष्टवर्षपरिमितः । एतस्मिन् प्रमाण तुपरिष्टान्मनोर्वचनमुद्धृतम् । एतदेवोक्तं ब्रह्मवैवर्तमहापुराणे प्रकृति- खण्डे ५४ अध्याये, यथा--' कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्वेति चतुर्युगम् || ३३ || दिव्यैर्द्वादशसाहस्रैः सावधाना निशामय । चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथायुगम् ॥ ३४ ॥ तेषां च सन्ध्या सन्ध्याशी द्वे सहस्रे प्रकीर्तिते । त्रिचत्वारिशल्लक्षेण विशत्सहस्रा-धिकेन च ॥ ३५ ॥ चतुर्युगं परिमितं नरमानक्रमेण च । सप्तदशलक्षमितमष्टाविंशत्सहस्रकम् ॥ ३६ ॥ नृमानेन कृतयुगं सख्या- विद्भिः प्रकीर्तितम् । द्विषड्लक्षपरिमितं षण्णवतिसहस्रकम् ॥ ३७ ॥ त्रेतायुगं परिमित कालविद्भिः प्रकीर्तितम् । अष्टलक्ष- परिमितं चतुःषष्टिसहस्रकम् ॥ ३८ ॥ परिमितं द्वापरं च प्रोक्तं संख्या विपश्चिता । चतुर्लक्षपरिमितं द्वात्रिंशञ्च सहस्रकम् ॥

नृमानाब्दं कलियुगं विदुः कालविपश्चितः ॥ ३९ ॥ यथा सप्त च वाराश्व तिथयः षोडशस्मृताः । दिवा रात्रिश्च पक्षो द्वो

मासो वर्ष च निर्मितम् ॥ ४० ॥ यथा भ्रमति सततमेवमेव चतुर्युगम् । यथा युगानि राजेन्द्र तथा मन्वन्तराणि च ॥ ४१ ॥

मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । एवं क्रमाद् भ्रमन्त्येव मनवश्व चर्तुदश ॥ ४२ ॥

यत्तु तत्र प्रलयारम्भेऽसुराणां ध्वंसनात्मिकाः प्रवृत्तय उत्तरोत्तरं वृद्धि गच्छन्ति, प्रलयमध्ये ताः पूर्णता- मुपयन्ति ततो देवीनां प्रवृत्तीनामुत्तरोत्तरं विकासे आसुरप्रवृत्तीना चोत्तरोत्तरहासे वर्तमानसृष्टेः प्राक् प्रलयकाले आसुरप्रवृत्तिभिर्ध्वसनात्मिका यज्ञा बभूवुः । अत एव प्रलयात्मका यज्ञा आसुरशक्तिज्ञानां सविधे आसन् । अत एव ' ' ( | | ) असुरेषु वे यज्ञ आसीत् । तं देवास्तूष्णी होमेनापवृञ्जन् तै० सं ० ६ ३ ७ अर्थात् सर्गोन्मुखकाले देवीभिः शक्तिभिः शनैः शनैः सर्जनरूपयज्ञारम्भः कृतः, एवं यज्ञोऽसुराणां हस्ताद् देवानां हस्तमुपगतः " इत्यादि, तत्सर्वं प्रलाप- मात्रमेव ध्वंसस्य निर्माणस्य वा यज्ञपदवाच्यत्वे मानाभावात् । तथात्वे ध्वंसका अग्निदा गरदा लुण्टाका अपि याज्ञि-कत्वेन धार्मिका एव व्यपदिश्येरन् । आधुनिका भौतिकास्तत्तदुत्पादकपालकध्वंसकयन्त्रादिनिर्माणपरायणा अपि याज्ञिका की आयु के मास-वर्षांत्मक काल का विचार करने पर मनुलिखित काल निश्चित होते हैं । युगकाल के अनन्तर उतनाही काल सन्ध्याश काल होता है । इस प्रकार ब्रह्मा के अहोरात्र का काल देवमान से २४०००००० इतने वर्ष का होता है । और मानवमान से चतु:- षष्टिकोटयुत्तरवृन्दाष्टवर्ष परिमित होता है । यह निर्दिष्ट काल परिमाण मनु से प्रमाणित है, यही बात ब्रह्मवैवर्तमहापुराण के प्रकृति- खंण्ड ५४ वें अध्याय में भी कही गई हैं । यह जो कहा है कि ' प्रलय के आरंभ में असुरों की विध्वंसात्मक प्रवृत्तिया उत्तरोत्तर बढ़ती रहती है, और प्रलय के मध्य में वे पूर्णता को प्राप्त होती हैं, पश्चात् देवी प्रवृत्तियों का उत्तरोत्तर विकाश होता है और आसुर प्रवृत्तिया घटती जातो है । इस कारण वर्तमान सृष्टि से पूर्व प्रलयकाल में आसुरप्रवृत्तियो के कारण ध्वंसनात्मक यज्ञ हो रहे थे । अतएव प्रलयात्मक , ( ) यज्ञ आसुरशक्तिज्ञों के पास था । इसीका निर्देश तैत्तिरीयसंहिता ६/३/७ में किया है । अर्थात् सर्गोम्मुखकाल में देवोशक्तियों ने शनैः शनैः सर्जनरूप यज्ञ आरंभ किया । इस रीति से यज्ञ, असुरों के हाथ से देवताओं के हाथ पहुँचा.'' इत्यादि -

पृष्ठ 1113

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1113 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वदार्थपारिजातः २०१३ उच्येरन् । यत्र महाभारतादो युद्धादिषु यज्ञत्वव्यपदेशः तत्र तु कयाचिद्व्यपेक्षया गोण्यावृत्त्येव तन्मन्तव्यम् । तैत्तिरीय- वचने तु ' यत् तुष्णीमाधारमाधारयति भ्रातृव्यस्यैव तद्यज्ञं वृङ्क्ते, इति तूष्णीमाधारस्य प्रशंसार्थमेवोक्तम् । तूष्णी होमेना- सुराणां यज्ञो देवैर्यथा वृक्तः, तथैव तूष्णीमाधाराधारेण भ्रातृव्यस्य यज्ञो वृज्यत इति । सायणरीत्या तु असुरा गूढचारिणो भूत्वा देवैरनुष्ठितमवगत्य स्वयमपि तथैवानुतिष्ठन्ति, 'देवा वा यद्यज्ञे अकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ' इति श्रुतेः । तं वृत्तान्तमव- गत्य देवा गूढचारिणा समीपे प्रथममाधारममन्त्रकं हुतवन्त । तं दृष्टवन्तोऽसुराः सहसा गत्वा कृत्स्नं यज्ञ तूष्णी कृत्वा परा- भूता । तमभिप्रेत्य देवास्तूष्णी होमेनाववृञ्जन्तेत्युच्यते । यदपि च -' सर्गोन्मुखकाले देवीना प्रवृत्तोना लघुत्वादासुरीणा च प्रवृत्तीना महत्त्वात् श्लेषेण शतपथे ' कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः, ( ० १४| ४| १ | १ ) ( पृ० १२७ ) इत्युक्तम्, तदपि तुच्छम्, तथात्वे सर्गमध्ये देवाना ज्यायस्त्वे- नासुराणा कनीयस्त्वेन तदपाकरण प्रयासनैरर्थक्यापत्तेः तादृशोपदेशस्य किञ्चित्कालिकत्वापत्तेश्च । वस्तुतस्तु नात्र ध्वंसशक्तयोऽसुरा निर्माणशक्तयो वा देवाः, ब्रह्मविद्याप्रकरणे तदनुपयोगात् । प्रकृते देवानामसुराणा च प्राजापत्यत्वमुक्तम् । 'द्वया ह वै प्राजापत्या देवाश्वासु राश्व' न च प्रजापतेध्वंसशक्तयोऽ- वह सब प्रलापमात्र ही है, क्योकि ध्वंस या निर्माण को 'यज्ञ' पद का वाच्यार्थ मानने में कोई प्रमाण नही है । ध्वस को भी यज्ञ कहने पर अग्निद, गरद, लुण्टाक आदि ध्वंसको मे भी याज्ञिकत्व प्राप्त होने से उन्हें धार्मिक ही कहना होगा । निर्माण का 'यज्ञ' पद का वाच्यार्थ मानने पर आधुनिक भौतिको को अर्थात् तत्तदुत्पादक, पालक, ध्वंसक यन्त्रादिनिर्माणपरायणो को भी याज्ञिक कहना होगा । महाभारतादिग्रन्थो मे युद्धादिको के लिये जो ' यज्ञत्व ' व्यपदेश ( व्यवहार-प्रयोग ) किया गया है, वह सापेक्ष है, अर्थात् गौणी वृत्ति का आश्रय लेकर ही किया गया है । तैत्तिरीयवचन में जो कहा गया है, वह तुष्णी आधार की प्रशंसा के लिये ही कहा गया है । यह जो कहा कि -'सर्वोन्मुखकाल में देवी प्रवृत्तियाँ छोटो थी, और आसुरी प्रवृत्तियां बड़ी थी । इसको श्लेष से शतपथ में कहा है, पृ० १२७ । ' वह भी सारहीन है, क्योकि सर्ग के मध्य में देवताओ के श्रेष्ठ रहने से और असुरो के कनिष्ठ रहने से उसके अपाकरण का प्रयास करना व्यर्थ ही है । तादृश उपदेश किञ्चित्कालिक ही कहा जायगा । वस्तुत यहाँ पर न ध्वंसशक्तियो को असुर कहा गया है, और न ही निर्माणशक्तियो को देव कहा गया है, कारण यह है कि ब्रह्मविद्या का प्रकरण चल रहा है, उसमें उसका कोई उपयोग नही है । प्रकृत मे देवता और असुरो को 'प्राजापत्य बताया गया है । प्रजापति की ध्वंसशक्तियों को असुर और निर्माण- शक्तियों को देव, नहीं कह सकते, क्योकि प्रजापति तो पालक हुआ करते है, उन्हे ध्वंसशक्तियों की अपेक्षा नही हुआ करती । शाङ्कर- भाष्य के अनुसार प्रजापति के अपत्य देव और असुर है । प्रजापति के प्राण वाक् आदि है । उनमें शास्त्रीयज्ञान और कर्म से सुसंस्कृत और उन्हे प्रकट करनेवाले देव कहलाते है, और जो स्वाभाविकप्रत्यक्षानुमानजनित दृष्टप्रयोजन से युक्त ज्ञानकर्म विशिष्ट हैं, वे असुर कहलाते हैं | अपने ही प्राणो में रमण करते रहने से 'सुर' कहलाते हैं, और उन सुरो ( देवो ) से भिन्न जो हैं, वे असुर कहलाते है । तथा वे अदृष्टप्रयोजन कज्ञान -कर्मभावित होने से ' कनीयस ' कहलाये, वेही कानीयस कहे जाने लगे, ( कनीयास एव कानीयसाः, स्वार्थ में अणु और वृद्धि ) । देवता तो अल्प ही है और असुर बहुत है । प्राणों की महत्तर ज्ञान-कर्म प्रवृत्ति का होना स्वाभाविक है । क्योंकि शास्त्रविहित कर्मज्ञान प्रवृत्ति का प्रयोजन 'अदृष्ट' होता हैं । इस कारण देवताओं का कनीयस्त्व हुआ । क्योकि शास्त्रजनित प्रवृत्ति अल्प होती है । वह अत्यन्त यत्नसाध्य हुआ करती है । तथैव राग- द्वेष से होनेवाली प्रवृत्तियाँ असंख्य रहती हैं, किन्तु शास्त्रीय- 1 प्रवृत्तियाँ नियत रहती है' इस कारण देवो की संख्या भी अल्प है और असुरो की संख्या बहुत है । स्वाभाविकप्रवृत्ति, अयत्न- साध्य होती है, क्योकि वह पूर्व से ही सिद्ध है । अवस्था में भी असुर जेष्ठ हैं । शास्त्रीयप्रवृत्ति, यत्नसाध्य होने से देवताओं में कनीयस्त्व} है । तस्मात् यहा ध्वंस शक्तियाँ 'असुर' शब्द से अभिप्रेत नहीं है । और न ही उनकी ध्वंसप्रवृत्तियाँ ही 'यज्ञ' शब्द से अभिप्रेत हैं, तथैव न निर्माणशक्तियां अथवा निर्माणप्रवृत्तियाँ ही ' यज्ञ ' हैं । यह सब युधिष्ठिर की निर्मूल कपोलकल्पना मात्र है । ध्वंस - निर्माणादि तो स्वाभाविक है, विधिप्राशस्त्यबोधन में उनका सर्वथा अनुपयोग है । पृ० १२७ पर जो कहा गया है कि 'मानुष सर्ग के आरंभ में प्रजापति कश्यप की असुर और देवसंज्ञक सन्ततियाँ

पृष्ठ 1114

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1114 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात. २०१४ । शाङ्करभाष्यानुसारेण तु वर्तमान-, सुरनिर्माणशक्तयो देवा इति वक्तुं शक्यम् प्रजापतेः पालकत्वेन ध्वंशशक्तीनामनपेक्षत्वात् । तत्र शास्त्रजनित-प्रजापतेर्वृत्तजन्मावस्थस्यापत्यानि प्राजापत्यानि । के ते देवाश्चासुराश्च । प्रजापतेः प्राणा वागादयः असुरा भवन्ति । ज्ञानकर्मभाविता द्योतनाद्देवा भवन्ति । त एव स्वाभाविकप्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजनकर्मज्ञानभाविता स्वेष्वेवासुषु रमणात् सुराः, देवेभ्योऽन्यत्वाद्वा असुराः । यस्माच्च दृष्टप्रयोजनज्ञानकर्मभावितास्तस्मात् कानीयसाः । कनीयांस एव कानीयसा । स्वार्थेऽणि वृद्धिःअदृष्ट-। अल्पा एव देवा ज्यायांसोऽसुराः । स्वाभाविकी हि ज्ञानकर्मप्रवृत्तिर्महत्तरा प्राणानाम् । शास्त्रजनितायाः कर्मज्ञानप्रवृत्तेः प्रयोजनत्वात् । कनीयस्त्वं देवानाम् । शास्त्रजनितप्रवृत्तेरल्पत्वात् । अत्यन्तयत्नसाध्या हि सा रागादीनां स्वाभाविकत्ववैराग्या-, दीनायत्नसाध्यत्वात् । तथैव रागद्वेषप्राप्तानां प्रवृत्तीनाम संख्यत्वात् शास्त्रीय प्रवृत्तीनां नियतत्वात् सख्ययापि देवानामल्पत्वम् , शास्त्रीयप्रवृत्ते- असुराणाञ्च बहुत्वम् । स्वाभाविक्याः प्रवृत्तेरयत्नसाध्यत्वात् पूर्वत एव सिद्धत्वात् । वयसाप्यसुरग्णां ज्येष्ठत्वम् र्यत्नसाध्यत्वात् देवानां कनीयस्त्वम् । तस्मान्नात्र ध्वंसशक्त योऽसुरा अभिप्रेताः । नवा तदीया ध्वंसप्रवृत्तय एव यज्ञाः, न वा निर्माणशक्तयो निर्माणप्रवृत्तयो वा यज्ञाः, निर्मूलत्वात् स्वाभाविकत्वाच्च विधिप्राशस्त्यबोधने सर्वथाऽनुपयोगित्वाच्च । यदपि च - ' मानुषसर्गारम्भे कश्यपस्य प्रजापतेः असुरा देवाश्च पुत्रा आसन्, तेषु असुरा वयसा ज्येष्ठाः, देवा अस्त्वेव ज्येष्ठत्वादेव ते पृथिव्याः शासका आसन् । 'असुराणा वा इयमग्र आस यावदासीन परापश्यति तावद्देवानां ते नोऽस्याम्' ( तै ० सं ० ६।२।४ ) इति, तदपि यत्किञ्चित् सर्वस्यैतस्य वेदिविधानार्थंवादत्वेन विधिशेषत्वात् । विध्यर्थस्तावक- त्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात् । -'पूर्वं असुरैर्वर्णाश्रममर्यादा स्थापिता, यज्ञानाश्च प्रवर्तनं कृतम् इति । प्रह्लादपुत्रेण कपिलेनासुरेण यदपिच- वर्णाश्रमविभागः कृतः, इति बौधायनधर्मसूत्रे ( बो० ध० सू०२।१२।३० ) इत्यत्रोक्तम्, तत्रोदाहरन्ति -'प्राह्लादि कपिलो नायासुर असुराणां वैश्य- ' ( ), ', आस । स एतान् भेदान् चकार देवैः स्पर्धमानः वै० ध० सू० २।१२।३० इति देवा पराजिग्यमाना मुपायन् ' सम्भाव्यते यत् असुराणां सम्पत्तीरधिकर्तुं तेषां वैश्यमुपागमन् ' 'प्रजापति वें देवासुरानसृजत । तदनुयज्ञोऽसृज्यत यज्ञं छन्दांसि । ते विश्वचो व्यक्रामन् 1। सोऽसुराननुयज्ञोऽपाक्रामत । यज्ञं छन्दांसि' ( तै ० सं० ३।३।७ ) ( पृ० १२८ ) । ) एतेनइति प्रथमं यज्ञोऽसुराणां पार्श्व आसीत् । ' असुरेषु एषोऽग्रे यज्ञ आसीत्, सोत्रामणी स देवान् उपप्रैत' ( श० १३ ९/ ३७ सौत्रायणीयागस्या सुरेषु सत्त्वमुक्तम्, यच्च देवानुपागत एतेनेद सिद्धयति । देवा असुरेभ्य एव यज्ञान् प्राप्तवन्तः । पश्चाद्देवा यज्ञविद्यायामसुरेभ्योऽधिकं कौशलं प्राप्तवन्तः । अन्ततः यज्ञसम्बन्धे असुरादेवानन्वकुर्वन् - 'देवा वै यत् यज्ञे अकुर्वत ' ( तै० सं ० ६ ४ ६ ) ( पृ० १२८) किञ्चित्कालानन्तरं यज्ञो देवेभ्यो मनुष्यानुपागमन् । ऐल: गन्धर्वेभ्योऽग्निविद्यारहस्यं ज्ञात्वा यज्ञस्येक- मग्नि त्रिधा विभक्तवान् । ऋषिभिः यज्ञस्य विषिक्रियाकलापानाम् सूक्ष्मता विविधता च परां काष्ठां प्रापिता । मनुष्येषु त्रेतायुगे यज्ञ प्रारम्भः । असुरेषु देवेषु च कृतयुगोत्तरार्धश्वयज्ञप्रारम्भः । अत एव भारतीयेतिहासानुसारेण नासुरा ) का प्रमाण यों । उनमें 'असुर' वयसा ज्येष्ठ थे ' और ज्येष्ठ होने से ही वे पृथ्वी के शासक हुए, अपने इस कथन में ( तै ० सं ० ६ २१४ दिया है ॥ 1 किन्तु वह भी ठीक नही है, क्योंकि यह उपर्युक्त कथन, वेदिविधान का अर्थवादरूप है, अतः वह विधिशेष ही है विध्यर्थ का स्तावक होने से उसका स्वार्थ में तात्पर्य नही है । असुरों यह जो कहा है कि बौधायनधर्मसूत्र के अनुसार पूर्वकाल में वर्णाश्रम मर्यादा की स्थापना और यज्ञों का प्रवर्तन जे. किया । इस मन्तब्यका समर्थन तैत्तिरीयसंहिता, शतपथब्राह्मण, पुराण, कौटलीय अर्थशास्त्र से भी हो रहा है ।

पृष्ठ 1115

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1115 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २०१५ , राक्षसपिशाचतुल्या वैदिकमर्यादाविहीनाः किन्तु पुरुषजा तावेव दवासुरमनुष्यभेदेन त्रीणि कुलान्यासन् । ,, प्रारम्भे प्रजापतेः कश्यपात् दितो अदितो दनौ च यान्यपत्यानि जातानि तानि मातृनामभिः दैत्याः आदित्याः दानवाः आदि शब्दभाञ्जि जातानि । दैत्या एव भारतीयेतिहासे असुरा उक्ताः । पश्चात् दानवा अपि तत्सहयोगिनो जाताः । अदितेर्द्वादशपुत्राः । असुरा अपि प्रारम्भे श्रेष्ठा सुचरित्रा आसन् । ज्येष्ठश्रेष्ठत्वाभ्याञ्च कश्यपेन शासनेऽधिकृतास्ते । एभिरेवासुरैर्वेदानुसारं वर्णाश्रमविभागः यज्ञप्रवर्तनश्च विहितम् । लब्धे च निरङ्कुशे विशेषाधिकारे शनैः शनैः विकरोति जनमानसम् । इन्द्रादयोऽपि निरङ्कुशं शासनं प्राप्य अमर्यादितानि कर्माणि कृतवन्त इति पुराणादिषु स्पष्टम् । ऋषीणा व्यवस्थासु राज्ञां नियन्त्रणमुक्तम् । तेनैव वशिष्ठतुल्यसमर्थस्य नियन्त्रणे रघुकुलमासीत् । 'तमाचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिना मिवचानुवर्तेत' ( कौटलीयअर्थशास्त्र अधिकरण १ अध्याय ९ ) (मर्यादा स्थापयेत् आचार्यात् अमात्यान् वा । य एनं अपायस्थानेभ्यो वारयेयुः । छायानालिकया प्रतोदेन वा रहसि प्रमाद्यन्तमभितुदेयुः । ' ( कौटलीयअर्थशास्त्र अधिकरण १ अ० ७ पृ० १२ ९-१३० ) इति, तदपि यत्किञ्चित्, तथात्वेऽपि ब्राह्मणेष्वितिहासपुराणेषु चासुरराक्षसादीना यज्ञादिबाधकत्वस्यैव बाहुल्येन श्रवणात् । अव एव तदपाकरणार्थं दभंजलब्राह्मणाग्नीनामाश्रयणं दृश्यते । मन्त्रेष्वपि ' प्रत्युष्ट रक्ष: ' इति 1। तत्र तत्र तदपाकरणं दृश्यते । 'देवान् ह वै यज्ञेन यजमानास्तानसुररक्षासि ररक्षुनं यक्ष्यध्वमिति तद्यद- रक्षस्तस्माद्रक्षांसि' ( श० १ २ १ १६ ) 'ततो देवा एतं वज्रं ददृशुः यदपो वस्त्रो वा आपो वज्रो हि वा आपस्तस्माद्येनैता- यन्ति निम्नं कुर्वन्ति यत्रोपतिष्ठन्ति निर्दहन्ति तत् एत वज्रमुदयच्छंस्तस्याभयेऽनाष्ट्रेनिवाते यज्ञमतन्वत इत्येव- मादिरीत्या पदे पदे असुरराक्षसादीनां यज्ञबाधकत्वम् ( श० ११२| १| १७ ) 'देवा हवे यज्ञ तन्वाना स्ते असुर राक्षसेभ्यः ' ( | | | ) ' आसङ्गाद् बिभयाञ्चक्रुस्तद्यज्ञमुखोदेवं तन्नाष्ट्राः रक्षास्यपहन्ति श० १ १ २ ३ वृत्रो हवा इद सर्व वृत्त्वा शिश्ये । तमिन्द्रो जघान सह पूतिः सर्वत एवापोऽभिसुस्राव "तस्मादुहैका आपो बीभत्साञ्चक्रिरे ता उपर्युपर्यंत पुत्र विरेऽत एते दर्यास्ताहैता अनापूयिताः ( ० १ १/२/५ ) तैत्तिरीयकेऽपि ' इन्द्रो वृत्रमहन् सोऽपोऽभ्यनियत । तासा यन्मेध्यं यज्ञियं प्रसरदेवमासीत्तदपोदक्रामत ते दर्भा अभवन्' (तै ० ब्रा० ३।२| ५| १ ) । तस्माद्वा एताभ्यामुत्पन्नानि 'मनो ह वा ऋषभ आसीत् तस्मिन्नसुरघ्नी वाक् प्रविष्टा । तस्य ह स्म श्वसथादसुरराक्षसानि मुद्यमानानि यन्ति तेहासुराः समूदिरे पाप वत नोऽय- मृषभः स च त कथंन्विम दभ्नुयामेति' ( श० १ | १ | ४| १३ ) | सा यज्ञपात्राणि प्रविवेश ततो हैनां न शेकुनिहन्तु सैषासुरघ्नी ' ( | | ) 'सपत्ननी वाग्वदति श० १११ ४ १७ स समाहन्ति कुक्कुटोऽसि तस्मादसुरराक्षसादयो यज्ञविरोधिनः शक्तिविशेषा एव । 'देवाश्चासुराश्च उभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ततो देवा अनुव्ययिवासु रथ हा सुरा मेनिरेऽस्माकमेवेदं खलु भुवनमिति, ते होचुः हन्तेमां पृथिवी विभजामहै तां विभज्योपजीवामेति तामोक्ष्णैश्चर्मभिः पश्चात् प्राचो विभजमाना अभीयुः तद्वै देवाः शुश्रुवुः विभजन्ते हवाइमाह वा इमा| असुराः पृथिवी प्रेत तदेष्यामः ' 'ते होचुः नोऽस्यां पृथिव्यामाभजतांस्त्वेनोऽ- ( ) प्यस्यां भाग इति । ते हासुरा असूयन्त इवोचुर्यावदेवैष विष्णुरभिशेते तावद्वोदम इति वामनो ह विष्णुरास श० किन्तु यह कथन भो निःसार है क्योंकि ब्राह्मणादिवेद, इतिहास, पुराण आदि ग्रन्थों में जहाँ-तहाँ असुरों राक्षसों को यज्ञों के विधातक के रूपमें हो पाया जाता है । मन्त्रों और ब्राह्मणों में असुर राक्षसो के अनेक आख्यान अर्थवाद के रूप में भी उपलब्ध होते हैं, जिनका उपयोग, विधि को स्तुति के रूप में हुआ करता है । आश्चर्य तो इस बात का है कि यह दयानन्दानुयायी एक ओर तो ब्राह्मणों को वेद के व्याख्यानरूप मानता है और वेदों मे इतिहास के होने का सर्वथा खण्डन करता है, और दूसरी ओर वेदव्याख्यानभूत ब्राह्मणों के सहारे तद्विरुद्ध इतिहास की कल्पना करता है । इधर दयानन्द ने तो विषसम्पृक्तमधूरान्न की तरह पुराणों को त्याज्य माना है । किन्तु उनके 1 1

पृष्ठ 1116

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1116 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २००६ लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव तेषामर्था इति मीमासासिद्धान्तविरोधाच्च । सूर्यश्च किमर्थं यूपपदव्यपदेश्यः, यूपवत् स्थिरत्वादिति चेन्न 'सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन्' ( वा० सं० ३३।४३ ) इति विरोधात् । न च , स्थिरत्वमात्रेण यूपत्वं सम्भवति पर्वतादीनामपि तत्त्वापत्तेः । किमर्थं कथं सूर्यो यूपः किमर्थं च ग्रहोपग्रहादयः पशवो यज्ञत्वनिर्वाहमिति चेन्न, अव्यापारेषु व्यापारयितत्वेन नैरथंक्यात् । वस्तुतस्तु कल्पनापि विहितैव फलवती भवति । न च क्वचिद्विधान दृश्यते, यत् सूर्ये यूपदृष्टि कर्तव्या, ग्रहो- पग्रहेषु पशुदृष्टिः कर्तव्येति । यथा सिंहभिन्ने सिंहगतशौर्यक्रौर्यादिगुणयोगात् सिंहत्वकल्पना भवति, तथैव यज्ञभिन्ने यज्ञत्व-, कल्पनायै यज्ञगतयूपपश्वादिकल्पना अन्यत्र कर्त्तव्या भवति । तथात्वे च सिंहभिन्नो देवदत्तादिर्न मुख्यो सिंहः किन्तु गौणसिंहो भवति, तथैव प्रसिद्धयूपपश्वादिविशिष्टो यज्ञ एव मुख्यो यज्ञः सृष्ट्यादियज्ञस्तु कल्पितो गौण एव । तत्र मुख्ययज्ञगुणानां कल्पनात् सूर्ये यूपत्वकल्पनया ग्रहोपग्रहेषु पशुत्वकल्पनया सृष्टी यज्ञत्वकल्पना, अहोमे होमकल्पनेति गोण एव यज्ञो भवति । ज्ञानेऽपि तथैव अर्पणहविरग्न्यादिकल्पनया यज्ञत्वकल्पनैव भवति । तथात्वे रामायणभारतकल्पनाया यथा ऐतिहासिकाः सीतारामादय एव मुख्यनायकाः । नाट्ये प्रकृतानि पात्राणि तु मुख्यार्थबोधनाय प्रयुज्यन्ते तथैव मुख्या यज्ञा मन्त्रब्राह्मणसूत्रसम्मता एव । सृष्टौ तेषु तेष्वाधिदैविकेष्वाधिभौतिकेषु क्रियाकलापेषु यज्ञभावना विहिता चेदवश्यं महाफलदायिनी भवेत् । स्वेच्छाकल्पना तु निरर्थकैव । तस्माद् द्रव्ययज्ञा नाटकरूपा मुख्ययज्ञास्तु सृष्टियज्ञादय इति यत्पूर्वमुक्तं युधिष्ठिरेण तत्सर्वं निर्मूलं मोहमूलकं प्रसिद्धयज्ञद्वेषमूलक वा । मिथ्यावादस्य पदाभावादेव नावस्थान-., मित्याभाणकं सत्यमेव । लोकेषु वायव्या पक्ष्यादयो ग्राम्या अजाव्यादय आरण्या हरिणादयः प्रसिद्धभेदभिन्नाः । उभयादतोऽश्वादयः, एकदतो गवादय प्रसिद्धाः । ग्रहोपग्रहेषु समानेष्वपि कथं केषाञ्चिद् वायव्यत्व केषाञ्चिद् ग्राम्यत्वम् अन्येषामारण्यत्वम्? केषामुभयादत्त्वम्? केषाञ्चैकदत्त्वम् इति । भौतिकशक्तिषु देवत्वमपि काल्पनिकमेव । न च जडासु भौतिकशक्तिषु यज्ञविस्तारकत्वमपि सम्भवति । आज्यम् इध्मं हविश्च यज्ञे प्रसिद्धम् । प्रकृते वसन्तस्य तु न मुख्यमाज्यत्वम् । न वा ग्रीष्मस्येध्यत्वं न वा शरदो हविष्ट्वम् । केनचिद्गुणेन असिहसिंहभिव अनाज्ये वसन्ते आज्यत्वमनिध्मे ग्रीष्मे इध्मत्वमहव्ये शरदि हव्यत्वं च कल्पितमेव । 'असो वा आदित्यो यूप:' इत्यादित्यस्य यूपत्वमिव क्वचित्कस्यचिद् ग्रहस्य पशुत्वयजत्वमुक्तमपि स्यात्तदापि तस्य गौणत्वमेव, नहि वाच ऋक्त्वे मनसो मनुष्ये यजुष्ट्ठे प्राणस्य सामत्व उक्तेऽपि मुख्यमेव ऋक्त्वादिकं तत्र भवति । विरोध होने का भी ध्यान नहीं रखखा । अतिप्रसंगादिदोषो का भी ध्यान नही रक्खा, पदप्रयोग के औचित्य को भी नहीं देखा! साम्य कैसे बताया जाता है, उसे भी नही समझ पाये । अपने को मीमासक कहलाने वाले स्वय ही मीमासा के सिद्धान्तो को भूल गये । तात्पर्य यह है कि युधिष्ठिरजी 'अव्यापारेषु व्यापारः' कर बैठे । वस्तुतः स्वैरकल्पना ( स्वेच्छानुसार कल्पना ) नही की जाती, किन्तु विहित कल्पना ही फलवती होती है । कल्पना भी किसी आधार पर ही की जाती है, निराधार कल्पना नही हुआ करती । रामायण -भारत की कल्पना में ऐतिहासिक सीता राम आदि हो मुख्य नायक है । नाट्य में प्रकृतपात्रो का प्रयोग, मुख्यार्थबोधन के लिये किया जाता है, उसी तरह मुख्य यज्ञ वे ही कहलाते हैं, जो मन्त्र, ब्राह्मण और सूत्र से सम्मत हो । तत्तद् आधिदैविक- आधिभौतिक क्रियाकलापों में यज्ञ भावना यदि की जाती है, तो वह अवश्य महाफलदायिनी होती है । किन्तु स्वेच्छा से की हुई कल्पना तो निरर्थक ही होती है । अतः द्रव्ययज्ञों में नाटक की कपोल-कल्पना करना और सृष्टियज्ञादिको में मुख्य यज्ञ की स्वैर कल्पना करना यह सब निरर्थक प्रयास युधिष्ठिर ने किया है, क्योंकि वह निमूल. हैं, केवल मोहमूलक अथवा प्रसिद्ध यज्ञ द्वेषमूलक भी हो सकती है । उसी तरह भौतिक शक्तियो में देवत्व भी काल्पनिक है । जड़ भौतिक शक्तियों में यज्ञ विस्तारकत्व मो संभव नही है । आज्य, इध्म, और हवि तो यज्ञ मे प्रसिद्ध हैं । प्रकृत में ' वसन्त' में मुख्य आजत्व, तथा 'ग्रीष्म' में मुख्य इष्मत्वं, और 'शरद' में मुख्य हविष्ट्व तो संभव हो नही सकता । किसी गुण को लेकर बसिंह में सिंह की.

पृष्ठ 1117

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1117 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २००७ परमपुरुषे नारायणे यजमानत्वमारोपितमेव, तस्य नित्यशुद्धबुद्ध मुक्तपूर्णत्वेन सर्वनिरपेक्षत्वात् । सायणरीत्या त्वयं मन्त्रार्थः - सर्वहुतः सर्वात्मकः पुरुषो यस्मिन् यज्ञे हूयते सोऽयं सर्वहुतः, वसन्ताज्यादि- रूपस्य बाह्यद्रव्यस्याद्याप्यनुत्पन्नत्वेन हविरन्तरासम्भवात् पुरुषरूपमेव मनसा हविषा इव सङ्कल्प्य तेन पुरुषाख्ये हविषा देवा मानसं यज्ञमकार्षुरित्युत्तरत्र लक्ष्यमानत्वात् । तस्मान्मानसाद् यज्ञात् पृषदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं सम्मृतं सम्पादितम् । दधि च आज्यं चेत्येवमादि सर्वं सम्पादितम् । तथा वायव्यान् वायुदेवताकान् तान् लोकसिद्धान् पशून् चक्रे उत्पादितवान् 1| ये आरण्या द्विखुरादयः, ये च ग्राम्या ग्रामे भवा गवाश्वादयः तानुत्पादितवान् । पशूनामन्त -', रिक्षद्वारा वायुदेवताकत्वं मन्त्रान्तरव्याख्याने समाम्नातम् । तथाहि वायवः स्थेत्याह वायुर्वान्तरिक्षस्याध्यक्षः अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः, वायव एवैतान् परिददाति । ' ( तै ० ब्रा० ३।२।१।३ ) | ' - ' ' ( यद्यपि अग्निः पशुरासीत् । तेनायजन्त । वायु पशुरासीत् । तेनायजन्त । बा० स० २३।१७ ( तै० सं० ५/७/२६ ) नह्यग्निवायुसूर्यरूपैः पशुभिलौकिकद्रव्यमयेषु यज्ञेषु यजनं सम्भवति । अत एव निरुक्तकारोऽपीदमेव तत्त्वं मन्यते । तथाहि - 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ ' ( वा ० सं ० ३१।१६ ), ' यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः, अग्निनाग्निमयजन्त देवाः" अग्निः पशुरासीत् । तमालभन्त तेनायजन्त' इति ब्राह्मणम्, तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् तेह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः । द्युस्थानौ देवगण इति नैरुक्ताः । पूर्वं पूर्वयुगमित्याख्यानम्' ( नि ० १२| ४१ ) ( ऐतरेयब्राह्मणे १।१६ ) तथैव व्याख्यातोऽयं मन्त्रः । 'घुस्थानो देवगण:' इत्युक्त्वा आदित्यरश्मयः साध्या देवा इति यास्केनोक्तम् । छन्दांसि वै साध्या देवा इति ऐतरेयेऽपि तदेव सङ्केतितम् । पुराणेषु छन्दसामादित्यस्थरूपेण वर्णनं दृश्यते । 'प्रजापतेर्वा एतान्यङ्गानि यच्छन्दासि' ( ऐ० ब्रा० १ १८ ), 'छन्दोभिरश्वरूपैः' ( वायुपुराण ५२।४५ ), ' हयाश्च सप्त छन्दासि' ( विष्णुपुराण २८७ ) । आधि- देविकानि तत्त्वान्यत्र पशव उच्यते । अत एव शाखासु ब्राह्मणग्रन्थेषु यत्र क्वापि पशुयागवर्णनं दृश्यते, तत्र सर्वत्र ततः पूर्वं पश्चाद्वा पुराकल्पार्थवादरूपेण सर्गकालिकघटनावर्णनं दृश्यते । यथा - 'प्रजापतिर्वा इदमेक आसीत् सोऽकामयत प्रजाः पशून् सृजेयेति । स आत्मनो वपामुदखिदत् । तामग्नो प्रागृह्णात् । ततोऽजस्तूपरः समभवत् । तं स्वायै देवताया आलभत । ततो वै स प्रजाः पशूनसृजत ।' ( तै ० सं ० २1१1१ ) । सर्वोऽयं कथानकः सर्गकालिकः । आचार्यशबरस्वामिनापि सृष्टिपरमेव तद् व्याख्यातम् । ( मी ० १ २ १० ) भाष्ये । तथैव तैत्तिरीयसंहितायाम्- ' यो वरुणगृहीतः स्यात् स एतं वारुणं कृष्णमेक- शितिपादमालभेत' ( तै० सं ० २१ २ ) इति विधेः पूर्वं विस्तृतः पुराकल्पार्थवादो वर्णितः । उक्तदृष्ट्या पुरुषमेधाश्वमेध- गोमेधादिषु लौकिकाः पशवः सृष्टियज्ञस्य सर्गकालीना अथवा आधिदैविकपदार्थस्य वर्तमानकालीनाः प्रतिनिधिस्वरूपा एव' तरह अनाज्य बसन्त में आजत्व, अनिष्म ग्रीष्म में इद्मत्व, अहव्य शरद् में हम्मत्व को कल्पित ही कहना होगा । 'असो वा आदित्यो यूप:' इस वचन से आदित्य में यूपत्व की तरह कही किसी ग्रह में पशुत्व, अजत्व कहा भी हो तो वह गौण ही होगा । वाणी ऋत्व, मनमे यजष्ट्रवः प्राण में सामत्व यद्यपि बताया गया है, तथापि वहा ऋक्त्व आदि को मुख्य रूप में नही समझना चाहिये । परम पुरुष नारायण तो नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, पूर्ण हैं, अतः सर्वनिरपेक्ष हैं, इस कारण उनमे यजमानत्व का केवल आरोपमात्र ही किया गया है । मन्त्र का वास्तविक अर्थ सायण के अनुसार ऊपर मूल संस्कृत में दिया गया है । ' > ( |, ) } उसी प्रकार अग्निः पशुरासीत्० वा० सं० २३ १७ ० सं० ५/७/२६ मन्त्र की व्याख्या करते हुए पृ० १२४ से यू० १२६ तक युधिष्ठिर ने जो लिखा है, उसके पढ़ने से बिलकुल स्पष्ट हो जाता है कि युधिष्ठिर को शास्त्रतात्पर्य का ज्ञान नहीं है । शास्त्रतात्पर्य ( रहस्य ) का ज्ञान न होने से यह सब उटपटांग लिख दिया है । तथापि वास्तविक शास्त्रतात्पर्य बताते हुए सबका उत्तर हम पहले ही दे चुके है । यह पहले ही बता चुके हैं कि अग्नि आदि में पशुत्व का आरोप, मानस ही हैं, क्योकि सर्मकाल में

पृष्ठ 1118

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1118 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थ पारिजात. २०१६ किं बहुना सर्वत्रैव मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च असुरराक्षसादीनामर्थंवादरूपेणानेकान्याख्यानानि समुपलभ्यन्ते । तत्तद्विधिस्तुतावेव तेषां तात्पर्यम् । आश्चर्यमेतद्यदयं दयानन्दानुयायी ब्राह्मणानि वेदव्याख्यानानि मन्यते । वेदेषु चेतिहासं सर्वथा खण्डयति परं वेदव्याख्यानभूतानि ब्राह्मणान्याश्रित्य तद्विरुद्धमितिहासं कल्पयति । दयानन्दस्तु विषसम्पृक्तमधुरान्नमिव पुराणं त्याज्यं मनुते । अयं च पुराणाश्रयेणैव काल्पनिकमितिहासप्रासादं रचयति । सत्यम्, 'एकां लज्जा परित्यज्य सर्वत्र विजयी भवेद् इति 1। यदि मन्त्रोक्तोर्वशीपुरूरवात्तेरन्यथार्थः कल्पयितुं शक्यते तदा ब्राह्मणपुराणादिवचनानामन्यथार्थकल्पने काबाधा? यदि तेषां नान्यथार्थ ' शक्य कल्पनस्तदा मन्त्रोक्तोक्तार्थान्यथाकरणदुराग्रहः कथं क्रियते । वेदानादित्वं तु भट्टपाद-शङ्करा- चार्योक्तरीत्या सर्गप्रलय प्रवाहाङ्गीकारेण सिद्धयत्येव । सिद्धान्तदृष्ट्या तु मन्त्रार्थवादानुसारेण चेतनावन्तः परमैश्वर्यवन्तो देवा यथाङ्गीक्रियन्ते तथैवासुरा अपि स्वीक्रियन्ते । यद्यपि वैदिक्य आख्यायिकाः सुखावबोधार्था नित्यत्वान्न घटनापूर्विका किन्तु विश्वसृष्टेः शब्दपूर्वकत्वाभ्यु-पगमात् आख्यायिकानुसारिण्यो घटना न निवार्यन्ते । ततश्च पुराणादिरीत्या ऐतिहासिका अपि प्रह्लादादयः सम्भवन्त्येव । :,असुरेष्वपि देत्यादिषु प्रह्लादादयो भगवद्भक्ता आस्तिका आसन् अतस्तादृशेष्वसुरेषु यज्ञस्ययज्ञस्य सत्त्वं वर्णाश्रम-व्यवस्थापकत्वं न विरुद्धम् । तावतापि सिद्धान्ते मन्त्रब्राह्मणात्मकस्य सर्वस्यैव वेदस्यानादित्वेन तत्प्रतिपादितयज्ञवर्णाश्रमा-दोनां नव्यक्तिविशेषजातिविशेषकर्तृकत्वम्, किन्तु कदाचिद् कदाचित् प्रचारवैरल्ये जाते तत्प्रचारकत्वमेव मन्तव्यम् । परमेश्वरस्यापि वेदकर्तृत्वं नाम सर्गादौ तत्सम्प्रदायप्रवर्तकत्वमेव नित्ये वेदेऽन्यादृशस्य कर्तृत्वस्य सम्भवात् । तथा सति केषाञ्चिदसुराणां यज्ञवर्णाश्रमरक्षकत्वेऽपि यज्ञादिबाधकत्वेन बाहुल्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन व्यपदेशात् । तत्र तु ब्राह्मणेषु तेषां निराकरणाय उपाया आश्रियन्ते । सायणाचार्यस्य प्राचीनेतिहासानभिज्ञत्वोक्तिस्तु युधिष्ठिरस्य क्षुद्रत्वमेव ' 'बोधयति । त्वत्कल्पितेतिहासस्य त्वन्मतेनैव विरोधात् । असुराणामियमग्र आसीद् इत्यादितैत्तिरीयवचनानां तु वेदि-विधानार्थंवादत्वमेव । पूर्वोक्तशतपथवचनस्यापि तत्रैव तात्पर्यम् । सायणाचार्येण शतपथभाष्ये तदभिप्राय एवमुक्तः । देवाश्चा-सुराश्च स्पर्धा कृतवन्तः । स्पर्धमानानां तेषा मध्ये देवास्ततः तेभ्योऽसुरेभ्यो ऽनुव्यम् अनुगमनं न्यग्मूर्ति प्राप्ता इव बभूवुः । अनुयायी ये युधिष्ठिरजी, अपने गुरु दयानन्द के द्वारा परित्यक्त किये गये उन्ही पुराणो का आश्रय लेकर काल्पनिक इतिहास के प्रासाद का निर्माण करने में प्रयत्नशील रहा करते हैं । एक दृष्टि से इनका इस प्रकार आचरण ठीक ही है, क्यों कि 'एका लज्जा परित्यज्य सर्वत्र विजयी भवेत्' यह कहावत प्रसिद्ध ही है । यदि मन्त्रोक्त ऊर्वशी-पुरूरवा के अन्य अर्थ की कल्पना की जा सकती है, तो ब्राह्मण - पुराणादि के वचनो के अन्यअर्थ की कल्पना करने में कौन सी बाघा सामने आती है? यदि ब्राह्मण-पुराण आदि के अन्यर्थ की कल्पना नही कर सकते तो मन्त्रोक्तअर्थ के अन्यथाकरण का दुराग्रह क्यो कर रहे हो? वेद का अनादित्व तो भट्टपाद- शङ्कराचार्य की रीति से सर्ग -प्रलयप्रवाह का अङ्गीकार करके सिद्ध हो ही जाता है । सिद्धान्तदृष्ट्या तो मन्त्रार्थवाद के अनुसार चेतनावान् और परमेश्वर्यवान् देवताओ का अंगीकार किया जाता है, तथैव असुरों का भी स्वीकार किया जाता है । यद्यपि वैदिक आख्यायिकाएँ सुखावबोधार्थ हैं, वे नित्य है, अतः घटनापूर्वक नही है, तथापि विश्वसृष्टि को शब्दपूर्वक माना जाता है, अतः आख्यायिकाओं के अनुसार जो घटनाएँ है, उनका निवारण नही किया जा सकता । तत पुराणादि के अनुसार ऐतिहासिक प्रह्लादादिको का होना भी संभव हैं । दैत्यादि असुरों में भी प्रह्रादादि, भगवद्भक्त और आस्तिक थे । अतः इस प्रकार के असुरो के यहाँ यज्ञ का सत्त्व एवं उनमें वर्णाश्रमध्यवस्थापकत्व का होना कोई विरुद्ध नही है । ऐसी माख्यायिकाओं से भी अनादि मन्त्र ब्राह्मणात्मक सम्पूर्ण वेद एवं तत्प्रतिपादित यज्ञ, वर्णाश्रमादिकों में किसी व्यक्तिविशेष या जातिविशेषकर्तृ कल्व सिद्ध नही हो पाता । कदाचित् प्रचार के विरक्त होनेपर उन्हें तत्प्रचारक ही मानना चाहिये । परमेश्वर में जो वेदकर्तृत्व श्रुत है, वह भी तत्सम्प्रदायप्रवर्तकत्वरूप ही है । क्योंकि नित्य वेद का अन्यादृश कोई कर्ता नहीं हो सकता । तथा सति असुर, वर्णाश्रम और यज्ञ के रक्षक होने पर भी यज्ञादि में बाधा उत्पन्न करनेवाले अधिक थे, अत: 'वाहुल्येन व्यपदेशा भवन्ति"

पृष्ठ 1119

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1119 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेवार्थपारिजातः २०१७ अथ हते ऽसुरा मन्यन्ते स्म । इदं सर्वं जगदस्माकमेवेति । यतो देवा एवं न्यग्भूताः । अतो निष्प्रत्यूहे वयं इमा पृथिवी विभजामहै यथाभाग विभजामेति । एवमुक्त्वा तैश्चमभि प्रतीची दिशमारम्य प्राचीमभिजग्मु । देवाश्च तेष्वेव कृतवत्सु अस्माक तूष्णीमवस्थानमनुचितमिति अस्माभिरपि प्रयतितव्यम् इति विचार्य देवा अपि यज्ञात्मक विष्णु पुरोधाय गतवन्तः । गत्वा च अस्या पृथिव्याम् अस्माकमपि भागो भवतित्युक्तवन्तः । तेहासुरा असूया कुर्वन्तः असहमाना यावन्त देश विष्णुर्व्याप्य वर्तते तत्परिमितस्थानं युग्मभ्य प्रयच्छाम इत्युक्तवन्तः । देवास्तदङ्गीचक्रुः । विष्णुहि तदानी वामनः खर्वो बभूव । अत एवासुरास्तेनाक्रान्तं स्थानं प्रयच्छाम इत्यब्रुवन्, तथापि नानादृत चक्रुः । विष्णुहि यज्ञ • । अतो यज्ञसम्मित स्थान- मस्मभ्यं दत्तवन्त इति परिजगृहु: । तं विष्णुं प्राञ्च प्राक् शिरसं निपात्य दक्षिणत. पश्चादुत्तरतश्च गायत्र्यादिछन्दोभिः सर्वतः पर्यगृह्णन् । तं विष्णु गायत्र्यादिछन्दोभिः सर्वतः परिगृह्य पूर्वस्या दिशि आहवनीयाख्यमग्नि प्रज्वाल्य तेन विष्ण्वात्मकेन यज्ञेन पूजयन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः । तेन यज्ञात्मकस्य विष्णोराधारभूतेन स्थानेन देवाः सर्वामेवेमा पृथिवी सम्यगालभन्त । अतो विद्यते लभ्यतेऽनेनेति वेदिर्यज्ञस्थानमिति वेदिनामनिर्वचनेन वेद्याः सर्व पृथिवीलाभरूपत्वम् । अतो यत्परिमाणविशिष्टा वेदिः तत्परिमाणैव पृथिवीति । तदेतत्सर्वं त छन्दोभिरभित. परिगृह्य अग्नि पुरस्तात् समाधाय तेनाचन्तः श्राम्यन्तरचेरु, 1 तेने सर्वा पृथिवी समविन्दन्तेव ह वा तथदेनेनेमा सर्वा समविन्दन्त तस्माद्वेदिर्नाम तस्मादाहुर्यावती वेदिस्तावती पृथिवीत्ये-' तया होमा सर्वा समविन्दतेव ह् इमा सर्वा सपत्नाना सम्वृङ्क निर्भजत्यस्यै सपत्नान् य एवमेतद्वेद ' ( श० १/२/५/७) इति || वस्तुतस्तूत्तानमेव ब्राह्मणानामर्थं वेदार्थं युधिष्ठिरो न तदभिप्रायम्, नास्तिक्यास्तेषु प्रामाण्यबुद्ध्यभावात् । यज्ञानां खण्डनायैव तेषामुपयोगमयं करोति । बहवोऽद्यत्वे महाभाष्यानुसन्धातारो महाभाष्यस्य गम्भीराशयमज्ञात्वा तत्रेतिहासमेवान्वेषते 1। तथैवायं ब्राह्मणानामभिप्रायमज्ञात्वा नामोल्लेखमेव दृष्ट्वा पाश्चात्त्या इवेतिहासमन्वेषते । यज्ञानुपूर्व- मसुराणामेवासीन्तत एव देवा यज्ञप्राप्नुवन्त इत्यस्य समाधानेन यततूष्णीमाधा रमाधारयति भ्रातृम्यस्यैतद्यज्ञ वृते इति तूष्णीमाधारस्य प्रशसार्थमेवोक्तमिति पूर्वमेवोक्तम्, यदपि यस्मिन् काले पृथिव्याः सलिलावस्थायाः पश्चात् ससारस्योच्चतमो भाग: त्रिविष्टप ( तिब्बत ) स्थानम् जलाद्वहिरभिव्यक्तम् प्राणिनामुत्पत्तियोग्यं जातम्, तात्कालिकस्य वृत्तान्तस्येदवर्णनम् । देवाश्चासुराश्च अत्रत्या एव शासका आसन्' इति, तदपि सर्वं निर्मूलमेव, तादृशार्थबोधकस्य वचनस्यात्र प्रधट्टके- ऽभावात् । ' देवानामसुराणां न्यूनातिन्यूनं शतत्रयवर्षाणि यावत् युद्धं संवृत्तम्' इत्येतदपि निर्मूलमेव, त्रिविष्टप- तिब्बत- इस न्याय से असुरादि कों को यज्ञ विघातक कहा गया है । ब्राह्मणादि वेद ग्रन्थों मे उन असुरो के निराकरणार्थ उपाय भी बताये गये है | सायणाचार्य जैसे महान् पण्डित को प्राचीन इतिहास से अनभिज्ञ बताकर युधिष्ठिर मीमासक ने अपनी क्षुद्रता का ही परिचय दे दिया है । क्योकि तुम्हारे कल्पित इतिहास का तुम्हारे ही मत के साथ विरोध हो रहा है । 'असुराणामियमग्र आसीत्' इत्यादि तैत्तिरीय वाक्य तो वेदिविधान का अर्थवादरूप है । पूर्वोक्त शतपथवाक्य का भी उसी में तात्पर्य है । सायणोक्त अभिप्राय को मूल संस्कृत मे समझा जा सकता है । किन्तु युधिष्ठिर मीमासक अपनी नास्तिकता तथा ब्राह्मणग्रन्थ में अप्रामाण्य बुद्धि के कारण वास्तविक अभिप्राय को समझ नही पाये, और यज्ञो के खण्डन में ही उनका उपयोग कर रहे है । आजके युगमें महाभाष्यका अनुसन्धान करने वाले बहुत से लोग महाभाष्य के गभीर आशय को बिना जाने उसमे इतिहास को ही खोजते रहते हैं । अतः तिब्बत को ही त्रिविष्टप कहना तथा देव तथा असुरों को यहाँ के शासक कहना आदि सब कथन निर्मूल है । देवासुर संग्राम की कम से कम तीन सौ वर्ष तक चलते रहने की बात भी निर्मूल है । त्रिविष्टप् और तिब्बत शब्दो का साम्य तो स्वजन और इबजन, सकृत और शकृत् आदि शब्दों की तरह भ्रान्तिमूलक ही है । ब्राह्मण - पुराण आदि ग्रन्थों में त्रिविष्ट शब्द को स्वर्ग का बोधक बताया है । सच बात तो यह है कि ब्राह्मण, आरण्यक उपनिषत्, पुराण यज्ञ आदि से विरोध रखने से उनके अभिप्राय को ये समाजी समझ नही पा रहे है । पदे पदे ( पग-पग पर ) ये बेचारे ठोकर खा रहे है । देव और असुरों को पुरुषजातीय मनुष्य समझना, उनमें २५३

पृष्ठ 1120

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1120 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २०१८ ब्राह्मणेषु पुराणेषु इत्यनयोः शब्दसाम्यन्तु स्वजन श्वजन सकृत् शकृत् आदिशब्दानामिव भ्रान्तिमूलकमेव । त्रिविष्टपशब्देन च स्वर्गादीनां बोधनात् । ज्ञातुं न वस्तुतस्तु ब्राह्मणारण्यकोपनिषत्पुराणयज्ञादिविरोधादेव ब्राह्मणानां पुराणाना यज्ञानाञ्चाभिप्रायमय , पूर्वमेव तेषा भेदस्यपारयति 1। पदे पदे च स्खलति । देवासुरा मनुष्या पुरुषजातीया एव कुलभेद एव तेषा मित्यप्यशुद्धमेव शिष्टसम्मतत्वात् ।योनिभेदस्य च प्रतिपादितत्वात् । निरङ्कुशत्वञ्च सर्वत्रैव निन्द्यम्, वेदशास्त्र नियन्त्रितजीवनस्यैव देवा असुराणा वैश्यमुपायन्निति पाठस्त्वशुद्ध एव वेशत्वमुपायन्नित्यस्यैव पाठस्य सत्त्वात् । , दक्षयज्ञप्रत्यवर' ( कार्ल मनोः आदिकाले खलु यज्ञेषु पशवः समालभनीया बभूवुः नालम्भाय प्रक्रियन्तेस्म । ततो । चरके चिकित्सा-पुत्राणां नारिष्यन्नाभागेक्ष्वाकुनृगशर्यात्यादीना च क्रतुषु पशूनामेवाभ्यनुज्ञानात् पशवः प्रोक्षणमवापुः एव ।स्थान १ ९ १४ ) इति रीत्या स्वयापि आलभ आलम्भ । इति स्वतन्त्रं धातुद्वयमङ्गीकृत्य आलम्भस्य हिंसार्थोऽङ्गीकृतसम्आङ ' ' ' ( ) अत्र यदुक्तम्- पाणिनीयव्याकरणरीत्या शभिन्ने अजादिप्रत्यये परे लभेश्व पा ० सू० ७ १/६४ इत्यनेनप्रोक्तनियमा-पूर्वकस्य लभधातोरनीयरूप्रत्ययेपरे नुमागमेन समालम्भनीयपदनिष्पत्तिर्भवति । आलभ्भाय इत्यत्रापि स्वतन्त्र-नुसारेण आड्पूर्वस्य लभते पंजिनुमिरूपसिद्धिः । चरकसहितायां नुमरहितसमालभनीयनु म्सहिवालभ्भपदप्रयोगेण पाणिनिप्रभृति-रूपेण लभूलभिस्वतन्त्रधातुद्वयमङ्गीकरणीयम् । उत्तरकाले यदा लभ्भप्रयोगा अधिकाशतया नष्टास्तदा भिर्वैयाकरणैर्लम्भधातोर्निष्पन्नाना पदाना भाषायामल्पावशिष्टत्वात् लभधातोर्नुमागमान्वाख्यानं कृतम् । अनया पूर्व बता चुके है । बिना अकुश कीकेवल कुलभेद है कहना, यह सब अशुद्ध है । उनकी भिन्नता और उनकी योनियाँ शिष्टसम्मतभिन्न है, यहकहा जाता है । बाते करते रहना निन्दनीय समझा जाता है । वेद-शास्त्र से नियन्त्रित जीवन को ही । ' देवा असुराणा वैश्यमुपायत् ' यह पाठ भी अशुद्ध है, ' वैशत्वमुपायन' यही पाठ वास्तुत है ' आदि । किन्तु 'आदिकाल में यज्ञो में पशु' समालभनीय हुआ करते थे । उनका 'आलम्भन ' नही किया जाता था भिन्न मानकर ' आलम्भ' को हिंसार्थक'वरक के चिकित्सास्थान के अनुसार तुमने भी ' आलभ' और 'आलम्भ ' इन दो धातुओ को भिन्न लगाकर दोनो धातुओ को एक कर स्वीकार किया है । पुनश्च पूर्वकाल, उत्तरकाल को बताते हुए अपनी कपोलकल्पना इसकी उडानप्रयोग की उपपत्ति लग जाती है, इसीलिये ' ', दिया । किन्तु यह निर्मूल है । क्योकि आगमविधि के अनित्य होने से समालभनीया शब्दार्थसम्बन्ध को नित्य माना हैं वैयाकरणो ने धात्वन्तर की कल्पना करने के गौरव का स्वीकार नही किया । किञ्च मीमासको ने प्रकरण के अनुसार हिंसा और ' ' अतः पूर्वोत्तर कालभेद से अर्थभेद की कल्पना करना अनुपयुक्त है । एक हो आङ्पूर्वक लभ धातु का से ब्रीहि से ब्रोहिनिष्पत्ति स्पर्श इन दो भिन्न अर्थों के समझने में कोई बाधक नही है । जैसे 'व्रीहिभिर्यजेत' यहा पर अर्थापत्तिप्रमाण पर ' यज्ञ ' की प्रतीति ' ', ' ' का आक्षेप किया जाता है तथा व्रोहीनवहन्ति में नियम माना जाता है उसीतरह अग्नीषोमीयं पशुमालभेत यहा जाता है । होती हैं । उसमें स्वरूपतः 'पशु ' याग का अग नही होता, किन्तु तत्तद् होमीय अंगप्रकृतित्वेन उसका याग में उपयोग कियाअनन्तर ब्राह्मण अतः यहा पर 'आलभ ' का अर्थ विशसन ही किया जाता है । किन्तु 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेत' यहा पर पर्यग्निकरण के के लिये जिनका का उत्सर्ग ही किया जाता है । क्योकि पुरुषमेध में अवदान आदि का श्रवण नही है । तुमने अपने पक्ष को सिद्धि को लिया थाथा,, उन्ही का खण्डन अब कर रहे हो । तुम या तुम्हारे बन्धुगण, कात्यायन आश्वलायन को ब्राह्मणको मीमासासूत्रो सहारालिया प्रमाण नही मान रहे हो । तब केवल लोकबंचनार्थ क्यो उनके नामो की दुहाई देते रहते हो । 'दक्षिणासमाधिहृदय मालभते ' इत्यादि अनेक स्थलो में ' आलम्भ ' शब्द का 'स्पर्श ' आदि अर्थ हुआ करता है, यह बात सनातनधर्माचार्यो ने जहा तहाँ प्रदर्शित की हैं । 'आलम्भ' शब्द का अर्थ 'हिंसा' है ही नही, यह कहना तो निर्मूल ही हैअसंगत। क्योकिहै 1 उस अर्थ को तुमने ही चरकमें किया हुआ बताया है । हिंसार्थक उस प्रकार के प्रयोगों को उत्तरकालिक कहना भी क्योंकि 'अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' ( तै० सं ० ६।१।१११६ ) हिंसार्थक प्रयोग तो श्रुति में भी प्रदर्शित किया गया है । इस श्रुति वचन को भी यदि उत्तरकालिक कहो, तो वह कहना नास्तिक्यमूलक ही कहा जाषगा । क्योंकि 'नास्तिको वेदनिन्दकः' यह मनु कहते हैं ।