वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1121–1130
वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1121–1130
पृष्ठ 1121
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २०१ ९ धात्वैक्यकल्पनया आलम्भधातोर्योऽर्थ आसोत् स एव आलभधातोरप्यर्थः स्वीकृतः । तत एवोत्तरकाले आलभते, आलभेत इति पदानां आलम्भनं कुर्यादितिव्याख्या सञ्जाता ।' ( पृ० १३३ ) इति, तदपि यत्किञ्चित् निर्मूलत्वात् । आगमविधेरनित्य- त्वादेव समालभनीया इति प्रयोगोपपत्तौ धात्वन्तरकल्पनागौरवस्य वैयाकरणैरनङ्गीकारात् । किञ्च मीमासकैः शब्दार्थ- सम्बन्धस्योत्पत्तिकत्वाङ्गीकारेण पूर्वोत्तरकालभेदेनार्थभेदकल्पनानुपपत्तेश्च । एकस्यैवालभते. प्रकरणानुसारेण हिसास्पर्श इति भिन्नार्थाङ्गीकारे बाधाभावाच्च । यथा ब्रोहिमियजेतेत्यत्र ब्रोहीणां पुरोडाशप्रकृतित्वेन यागाङ्गत्वश्रवणात् । पुरोडाश- प्रकृतित्वान्यथानुपपत्त्या व्रीहिनिष्पत्ति राक्षिप्यते 'ब्रीहीनवहन्ती'त्यवघातेनैव तण्डुलनिष्पत्ति कुर्यात् न तु नखविदलनादिनेति नियमोऽभ्युपेयते, तथैव ' अग्नीषोमीयं पशुमालभेतेत्यत्र ' अपूर्वद्रव्यदेवताश्रवणेन देवतोद्देश्येन द्रव्यत्यागरूपो यज्ञो विज्ञायते । पशोर्यागाङ्गत्वं न स्वरूपेण किन्तु 'हृदयस्याग्रेऽवद्यति अथजिह्वाया अत वक्षसः, इति तत्तदङ्गानामवदानश्रवणात् । छागस्थ मेदसो वपाया अनुब्रूहीति वपाहोमश्रवणाञ्च । तत्तद्धोमीयाङ्गप्रकृतित्वेनैवोपयोग सिद्धयति । तदर्थञ्च विशसनं लभतेरर्थः गृह्यते 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेते' त्यादौ तु पुरुषमेधेऽवदानाद्यश्रवणात्, पारम्पयिण कात्यायनादिरीत्या पर्यग्निकरणानन्तरं ब्राह्मणादीनामुत्सर्ग एवभवति । यच ' बृंहेरच्यनिटि । बृंहेरच्यनिटि उपसंख्यान कर्त्तव्यम् । निबर्हयति, निबर्हकः । अचि इति किमर्थम्? निबृंह्यते । अनिटि इति किमर्थम्? निबृंहिता, निबृंहितुम् । तत्तह्य पसंख्यानं कर्त्तव्यम्? न कर्त्तव्यम् । बहिः प्रकृत्यन्तरम्, कथं ज्ञायते? अचीति लोप उच्यते, अनजादावपि दृश्यते निवृह्यते । अनिटीत्युच्यते, इडादावपि दृश्यते निबर्हता, निबर्हतुम् | अजादावित्युच्यतेऽजादावपि न दृश्यते निबृहयति, निबृहक:' ( म० भा० ११११४) ( पृ० १३२ ) इति महाभाष्यमुद्धृत्य इभिन्ने अजादिप्रत्यये परे ब्रह इत्यस्यानुनासिकलोपो भवति यथा निबर्हयति, निबर्हकः । अचीति किमर्थमुक्तम्? निबृह्यते इत्यत्र यकि परे यथा लोपो नस्यात् । इभिन्ने इति विशेषणम् किमर्थम्? निबृंहिता, निबृहितुम् अत्र इट् परे यथा लोपो नस्यात् । तथा सतीदं वार्तिक कर्तव्यमिति पूर्वपक्षयन् महाभाष्यकारः ' बृहिः' इति प्रकृत्यन्तरं कल्पयित्वा वार्तिकं प्रत्याचख्यो । कुतः प्रकृत्यन्तरं कल्प्यते इति तत्राह कथ ज्ञायते वार्तिकेन अचि परे लोपो विधीयते परन्तु अनजादो प्रत्यये परेऽपि अनु-नासिकलोपो दृश्यते यथा निबृह्यते इति । इतेि अजादौ प्रत्यये अनुनासिकलोपो वार्तिक उक्त., परन्तु इट्परेऽपि लोपो दृश्यते यथा निबर्हता निबर्हितुम्, वार्तिकेन अजादो अनुनासिकलोपः क्रियते, किन्तु अजादो प्रत्ययेऽपि लोपो न दृश्यते यथा निबृंहयति, निबृंहकः । इति प्रकृत्यन्तरकाल्पन नियमोऽत्यन्तं स्पष्टः । तद्वदेव 'लभेश्च' ( पा० सू० ७११।६४ ) 'आडो यि' ( पा० सू० ७ ११६५ ) इति सूत्राभ्याम् लभघातोः शपि लि भिन्ने अजादो प्रत्यये च सति नुमागमो विधीयते । तेन लम्भयति लम्भक, तथा आङुत्तरलभेः यकारादिप्रत्यये सति नुमागमो यथा - आलम्भ्या गौः, आलम्भ्या बडवा' इति तत्र प्रथमनियमानुसारम् लभधातोरनीयरिप्रत्यये नुमागमेन 'लम्भनीयेति प्रयोगेण भाव्यम् । परन्तु चरकसंहिताया उद्धृते ( १ ९१४ ) स्थले ' समालभनीयाः ' इति नुमभावविशिष्टप्रयोगदर्शनात्, द्वितीयनियमानुसारम् यति व्यति वा प्रत्यये आलभ्या' इति प्रयोगेण भाव्यम्, परन्तु काशिकायां ( ११११७५ ) 'अग्निष्टोम आलभ्यः' इति उद्धरणे तुमभावविशिष्टप्रयोगदर्शनात् , ( ) ' ' प्रकृत्यन्तर कल्पनीयम् । पाणिनीयव्याकरणादपि प्राचीने काशकृत्स्नधातुपाठेडुलभष प्राप्ती ११५६४ लभिधारणे भन्त्र ब्राह्मणसमुदाय की ' वेद' संज्ञा तो अनादिकाल से चली आ रही हैं । कोषकारों को भी यह बात पूर्णरूपेण सम्मत है, जैसे--मेदिनीकोष में 'ब्राह्मणो ब्रह्मजाती स्याद् वेदभागे नपुंसकम्',और अमरकोष में ' श्रुतिः स्त्री वेद आम्नाय: ' विश्वकोष में 'श्रुति७ क्षेत्र तयाम्नाये वार्तायां श्रौतकर्मणि ' इति । पू. १३५ पर अग्नि पशु का आलम्भन और उससे यज्ञ' यह शीर्षक देकर जो तुमने कहा है कि अग्नि को ही पशु
पृष्ठ 1122
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात. २०२० ( १/३६२ ) इति स्वतन्त्रधातुद्वयपाठदर्शनात् । प्राप्त्यर्थकस्य धातो रूपं लभते लभनमिति धारणार्थकस्य रूप लम्भति लम्भनमिति' ( पृ० १३३ ) आलभते, आलभेत इति शब्दाश्रितो यूयान् शब्दजाल उपस्थापित इति, तदपि निरर्थकम्, सर्वत्रालम्भनशब्दस्य वध एवार्थ इतियाज्ञिके रप्यनुक्तत्वेनानुकोपालम्भात् । 'कपिञ्जलादीनुत्सृजन्ति पर्यग्निकृतानि ( का० श्री० सू० २०१६ ९ ) इति कपिञ्जलादीनामुत्सर्गोक्ते: । 'तेष्वारण्या. सर्व उत्स्रष्टव्या नतु हिस्या' इति उब्वटमहीधराद्युक्तेः । 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते ' ( वा० स० २९/ ५-२२) इत्यादिषु कपिञ्जलादिवत् उत्सृजन्ति ब्राह्मणादीन् (का० श्री० सू० २१।१।११ ) इति कात्यायनसूत्रात् पर्यग्निकरणानन्तरम् इद ब्रह्मणे इद क्षत्रायेत्येव सर्वेषां यथास्वं देवतोद्देश्येन त्यागः । ततः सर्वान् ब्राह्मणादीन् यूपेभ्यो विमुच्योत्सृजन्ति ' ( महीधरभाष्ये ) इत्यादिवचनैर्याज्ञिकैरपि तथाभ्युपगमात् । त्वया तु स्वपक्षसिद्धये येषामाश्रयणं स्वप्रतिकूलतातपरे तेषामेव खण्डनं विधीयते । न च त्वया त्वदीयैर्वा कात्यायनाश्वलायनादि- सूत्राणि ब्राह्मणानि मीमांसासूत्राणि वा प्रमाणानि मन्यन्ते । तवश्च व्यर्थमेव तेषामाश्रयणम् लोकवञ्चनपर्यवसायित्वात् । दक्षिणासमाधिहृदयमालभते अनेकत्र आलम्भशब्दस्य स्पर्शादयोऽर्था भवन्ति इति सनातनधर्माचार्यैरेव तत्र तत्र प्रदर्शिताः । आलम्भशब्दस्य हिंसाऽर्थं एव नास्तीत्युक्तिनिर्मूलैव, नालम्भायेति चरके त्वयैव तदर्थस्य प्रदर्शितत्वात् । हिंसार्थास्तादृशप्रयोगा उत्तरकालिका इत्यप्यसङ्गतम् ' अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' इति श्रुतावपि तादृशप्रयोगदर्शनात् । नच तदपि वचनमुत्तरकालिकम्, तादृशोक्तर्नास्तिक्यमूलकत्वात् । ' नास्तिको वेदनिन्दकः' इति मनूक्तेः । मन्त्रब्राह्मणसमुदायस्य वेदत्वानादित्वाभ्युपगमात् । कोषकारैरपि तथाभिप्रेतम्' तथाहि ' मेदिनीकोषे ' - 'ब्राह्मणो ब्रह्मजातो स्याद्वेदभागे नपुंसकम् ।' इति ॥ अमरकोषे च -' श्रुतिः स्त्रीवेद आम्नायः इति विश्वकोषे च श्रुति ' क्षेत्रे तथाम्नाये वार्तायां श्रौतकर्मणि ।' इति । ' ' ( ) ' 'यदपि अग्निपशोरालम्भनं तेन च यज्ञः पृ० १३५ इति शीर्षकेणोक्तम् । अग्निः पशुरासीत् तेनायजन्त ( वा० सं० २।३।१७ ) इति मन्त्रार्थद्योतकं 'अग्नि पशुरासीत्, तमालभन्त, तेनायजन्त इति च ब्राह्मणम्' ( नि ० १२ २४ ) इति निरुक्तोद्धृतब्राह्मणेन अग्नेः पशुप्वम्, तेन यजनञ्चेति, तत्खण्डनं तु पूर्वमेव कृतम् । अग्नेः पशुत्वं तु प्रत्यक्षविरुद्धमेव । पहले ही किया जा चुका है । पहले तो ' अग्नि' को पशु कहना ही प्रत्यक्षविरुद्ध है ।मानकर, उससे यज्ञ किया गया उसका खण्डन तो , उसे अच्छी तरहदूसरी बात - निरुक्त का जो सकेत दिया गया है, वह भी शुद्ध नही है । दुर्गाचार्य ने निरुक्त जो अर्थ किया है समझो | पृ. १३५ से १३८ तक जो तुमने देवताओ के द्वारा अग्नि- पश्वालम्भनकर अनुष्ठित यज्ञ का वर्णन प्रदर्शित किया है, वह भी भोली-भाली जनता की प्रतारणा करने के उद्देश्य से ही किया है । यह समझने की बात है कि प्रकृति के परिणाम आदि को भी यज्ञ कहोगे तो offकक भोजन-पानादिव्यापारों को भी ' यज्ञ ' शब्द से कहना होगा । अग्नि, वायु, सूर्य आदि को पशु कहना तो प्रत्यक्षविरुद्ध है । ज्ञान आदि में जैसे ' यज्ञ ' शब्द का व्यवहार किया जाता है, उसी तरह वह व्यवहार किया गया है । जल या पञ्चतन्मात्राएँ जड होने से वे स्वतन्त्ररूप से कुछ कर ही नही सकती । उन्हे तो परमेश्वर अपनी शक्ति से यथेष्ट परिणत करता है । जड पदार्थों में दर्शनक्षमता हो नही सकती । तुमने भी पू. १३६ पर परमेश्वर की शक्ति से ही उनमें चेतन के समान उपचार को माना है । उसी तरह इसे प्रसंग में भी यज्ञत्व को औपचारिक ही समझना चाहिये । जैसे औपचारिक सिंह से मुख्य सिंह भिन्न हो रहता है, उसी तरह तुम्हारे कल्पित औपचारिक यज्ञ से वैदिको का मुख्ययज्ञ भिन्न ही है । अतः अन्यान्य पदार्थों में की गई पशुत्व- यज्ञत्वादि की कल्पना को केवल विधिस्तुत्यर्थ ही समझना होगा । मन्त्र का अर्थ' सायणाचार्य ने जो किया है, वही शुद्ध एव यथार्थ है । उसी तरह 'तस्माद् यज्ञात्' इस मंत्र के विवरण और तत्सम्बन्धित कुचोद्य का खण्डन पहले किया जा चुका है । ' स्तोमेन' इससे भी यज्ञ आदि की विवक्षा नही की गई हैं, किन्तु पूर्वमन्त्र मे कथञ्चित् होमसम्बन्ध है । ' यं देवासो०, ( ऋ० सं० १०३८८1९ ) मंत्र का तथा 'स्तोमन' मन्त्र का शुद्ध अर्थ ऊपर मूल संस्कृत में दिया गया है । ' अग्निः पुर्वेभिः' यहा पर भौतिक शक्तियों को 'ऋषि' नहीं कहा है, उसी प्रकार 'वायवा याहि' का भी अर्थ अशुद्ध और निर्मूल है, क्यो कि योग को अपेक्षा
पृष्ठ 1123
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २०२१ अयमुपर्युक्तो निरुक्तसङ्केतोऽप्यशुद्ध एव ( १२।४१ ) इति सङ्केतस्य शुद्धत्वात् । तथा च देवदत्तस्य सिंहत्वमिव माणव- कस्याग्नित्वमिव अग्नेः पशुत्वविरोध परिलक्ष्य वीजपश्वादिपन्नेनैवाग्निना पशुना देवा अयजन्त इत्येवार्थस्तत्र दुर्गाचार्येण कृतः ।
यदपि -' आपो ह यबृहती विश्वमायन् गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् ।
ततो देवाना समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ७ ॥
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यत् दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् ॥
यो देवेष्वपि देव एक आसीत् कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ८ ॥ ( ऋ ० सं ० १०।१२१ )
सर्गारम्भे यदा प्रकृतिविकारभूताभिः बृहतीभिः पञ्चतन्मात्राभिः गर्भ धारयन्तीभिः महदण्डरूपेण महन्यमानाभि- रग्निरुत्पादितः । पश्चात् देवानामसुर्गतिशील एक. महदण्डो जात । याभिरद्भिः स्वमहिम्ना (दक्षम्) अग्निं धारयन्तोभिः यज्ञ उत्पादित. । यो देवेषु अधिदेव. ( महादेवः ) आसीत् तस्मै प्रजापतये वय महदण्डस्यान्तर्वर्तमानाः प्राणरूपा देवगणाः हविः प्रदानरूपेण कर्मणा स्वसहयोगेन महदण्डकार्यं साधयाम' । तथा- 'स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनत् शक्तिभिः रोदप्रसितम् । तमू अकृण्वन् त्रेधा भुवेक स ओषधीः पचति विश्वरूपाः । ( ऋ० स० १०३८८ ) भौतिका देवा: स्वसामर्थ्येन द्यावापृथिव्योर्व्यापकमग्निमुत्पादितवन्तः । तं त्रेधा व्यभजन । स विविधा ओषधीः पचति । जगन्निर्माणे सल्लग्नाः शक्तयः कथयन्ति वायवायाहि दर्शतेमे सोमा अरं कृताः । तेषां पाहि श्रुधि हवम् ॥ ' ऋ ० सं ० १।२।१ ) । हे दर्शनीय वायो आयाहि, इमे सोमा उत्पादकतत्त्वानि अलङ्कृतास्तान् पाहि स्वोदरसात्कुरु ॥ अस्माकम् आकाङ्क्षाः शृणु पूय च । रूढि बलवान् होती है । 'या' धातु से भी जो संग्रहण होगा, वह भी गौण अर्थ होगा । श्रवण, आकाक्षापूरण आदि भो -जड में संभव नहीं है । क्योकि वह तो चेतन का धर्म है । अत सूर्य को पशु समझना और उसका आलंभन करना भी गौण ही है । ( वा० सं ० २३।१७) मंत्र में सूर्य पशु के द्वारा याग का वर्णन करना भी तुच्छ है, क्योकि ' अग्नि पशुरासीत्' आदि मे 'आदित्यो थूप:' में यूपका आदित्यत्व जैसे गौण है वैसे ही अग्नि, वायु, सूर्य का पशुत्व गौण है क्योकि प्रत्यक्ष विरुद्ध है । उसके पूर्व वाजसनेयी संहिता के २३।१६ की कण्डिका में विशस्यमान पशु बताया गया है । उसी अर्थ को दृढ करने के लिये आगे चलकर बताया है कि पशुभाव को प्राप्त हुए अग्नि ने इस पृथिवीलोक को जीता था । जिस लोक में अग्नि है, वह तुम्हारा लोक होगा, उस लोक को तुम जीतोगे तात्पर्य यह है कि जैसे पशुभाव को प्राप्त होकर अग्नि, वायु, सूर्य ने तत्तत् लोकों पर विजय प्राप्त किया और विशिष्ट ऐश्वर्य प्राप्त किया, उसी तरह हे पशो । तुम्हे भी उन लोगों की तथा ऐश्वर्य की प्राप्ति होगी । 'तं यज्ञं बर्हिषि० ' यहाँ पर यज्ञसाधन में ' यज्ञ' शब्द का प्रयोग किया गया है । यहाँ पर मानस यज्ञ के अनुगुण ही साधन बताये गये है । 'बसन्तोऽस्यासीदाज्यम्' इस मन्त्र के द्वारा प्रतिपादित अर्थ का ही उपसंहार संक्षेप से ' यज्ञेन यज्ञ:' -मन्त्र के द्वारा किया गया है । यह जो कहा है कि 'महद् अण्ड के विभक्त होनेपर ग्रहोपग्रह जब उससे बाहर आये, तब ये सब एक दूसरे से दूर हुए । पृथिवी और आदित्य की समीपता का वर्णन मन्त्रो और ब्राह्मणों में बहुत मिलता है । कुछ काल के पश्चात् आदित्य, अग्नि और प्रबल बात के कारण झटके के साथ पृथिवी से दूर हुआ । स्व-स्थान से विचलित सूर्य दोले ( झूले ) के समान एक स्थान पर स्थिर नही हुआ । कई बार पृथिवी के समीप आया और दूर हुआ । वह न्यूनातिन्यून दो तीन बार पृथिवी से दूर होने के पश्चात् अपने स्थान पर स्थिर हुआ । आदित्य की इस सरणदूर होने की क्रिया के कारण ही आदित्य का सूर्य नाम हुआ । ('सूर्य. सरतेर्वा ' निरु० १२।१४ ) | वह भी ठीक नहीं है । तुम्हारी यह सब समझ भ्रमपूर्ण है । तुमने जिन वचनों का उल्लेख किया है, उनका अर्थ दूसरा ही है ।
पृष्ठ 1124
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २०२२ वायुपशोः पुनरालभनम् - जगतः सर्गे स्थितिकाले च एतादृशा यज्ञाः सततं भवन्ति । सर्वोत्पत्त्यनन्तरं वायोः पुनरालमनं जातम्, पृथिव्याः सूर्यस्य च मध्ये विद्यमानो वायुस्तस्य कार्यभेदेन स्थानभेदेन च सप्तविभागा जाताः । एकैकस्य विभागस्य पुनः सप्तभेदा जाता: । एकोनपञ्चाशद्भेदेन मरुतां नामानि वैदिकवाङ्मये प्रसिद्धानि, ( पृ० १३५-१३८ ) इति । तदेतत्सर्वं मूर्खजनप्रतारणमेव, प्रकृतिपरिणामादीनां यज्ञत्वेन लौकिकाना भोजनपानादिव्यापाराणामपि यज्ञपदव्यपदेश्य- त्वापत्तेः । अग्निवायुसूर्यादिपशुत्वस्य प्रत्यक्षविरोधात् । पशुत्व तादृशालम्भनजनितयज्ञस्य काल्पनिकत्वमेव ज्ञानादिषु यज्ञत्वव्यपदेशवत् । न चापः पञ्चतन्मात्रा वा स्वातन्त्र्येण किञ्चित्कर्तुं समर्थाः जडत्वात् । परमेश्वरस्तु स्वशक्त्या ताः यथेष्ट परिणमयति न च जडाना दर्शनक्षमता सम्भवति । न च महदण्डान्तर्गता भूतगणा हविः प्रदाने समर्थाः, न वा प्रार्थनाक्षमा जडत्वादेव 1। परमेश्वरशक्त्यैव त्वयापि 'यश्चिदापो महिना पर्यपश्यत् इत्युद्धृते ऋग्वेदसंहितामन्त्रे ( १३६ पृष्ठे ) । द्वितीयटिप्पण्या ' पर्यपश्यत्' इत्यस्य चेतनबदुपचार एवाङ्गीकृतः । एतेनात्र यज्ञत्वमप्यपचारिकमेव मन्तव्यम् । यथोपचारिकात्सिहात् भिन्नो मुख्यः सिंहः भवति तयैव त्वत्कल्पितादौपचारिकात् यज्ञात् भिन्न एव मुख्यो यज्ञो वैदिकानाम् । तथात्वे केवलविधिस्तुत्यर्थमेव तत्र तत्र पशुत्व- यज्ञत्वादिकल्पना ज्ञातव्या । मन्त्रार्थस्तु सायणाचार्याद्युक्त एव समीचीनः । सूक्तस्यास्य प्रजापतिपुत्रः हिरण्यगर्भऋषिः कशब्दाभिधेयः प्रजापतिर्देवता त्रिष्टुप् छन्दः, बृहतीः बृहत्यः महत्यः आपः अग्न्युपलक्षितं सर्वं वियदादिभूतजातं जनयन्तीः जनयन्त्यः, तदर्थं गर्भं हिरण्मयाण्डस्य गर्भभूतं प्रजापति दधाना धारयन्त्यः यत् यस्मात्कारणात् आपो ह आप एव विश्वमायन् सर्वं जगत् व्याप्नुवन् ततः तस्मात् देवानां देवादीनां सर्वेषां प्राणिनाम् असुः प्राणभूतः एकः प्रजापतिः समवर्तत । यद्वा यत् यं गर्भं दधाना आपो विश्वात्मनावस्थिताः ततो गर्भभूतात् प्रजापतेः देवादीनां प्राणात्मा वायुरजायत । अथवा यत् इत्यस्य लिङ्गवचनयोर्व्यत्ययेन उक्तलक्षणा या आपः विश्वमावृत्त्य स्थिताः, ततस्ताभ्योऽद्भ्यः सकाशात् एकोऽद्वितीयः प्राणात्मकः प्रजापतिः समवर्तत निश्चक्राम तस्मै कस्मै वयमृत्विजः परिचरेम परिचरणकर्म विधातुमुद्युक्ता भवेम । अत्र ' आप:' इति पदेन परमेश्वराधिष्ठिताः कर्मसमवेता महदाद्याः सप्तप्रकृतिविकृतय उच्यन्ते । द्वितीय- मन्त्रस्याप्ययमर्थः – यज्ञं यज्ञोपलक्षितं विकारजातं जनयन्तीः उत्पादयन्तीः दक्षं प्रजापत्यात्मना वर्धिष्णुं प्रजापतिमात्मनि दधानाः धारयन्तीः अपः व्यत्ययेन प्रथमा आपः प्रलयकालीनाः महिना महिम्ना स्वमाहात्म्येन यश्चित् यश्च प्रजापतिः टिप्पणी में जो तुमने 'जामी सयोनी' मन्त्र से पृथिवी और सूर्य की समीपता का वर्णन किया है, वह भी ठीक नही है । यह सम्पूर्ण मंत्र ( ऋ ० सं १।१५ ९ / ४ ) ऋक् संहिता में है, उसे और उसके अर्थ को अच्छी तरह समझो । उस मन्त्र में कही भी सूर्य- पृथ्वी के समीपागमन को नही बताया है । किन्तु वहाँ द्यावा-पृथ्वी का वर्णन किया गया है । 'द्यौं' का अर्थ सूर्य नही है । पृथिवी की तरह 'दिव्' भी लोक है । एक ही आकाश में दोनो के अवस्थान को ही सहावस्थान कहा गया है । जो तुमने तैत्तिरीय संहिता और ब्राह्मण का वचन देकर सूर्य और पृथिवी के सहावस्थान को बताया है, वह भी तुम्हारे अज्ञान का ही विजृम्भण है । वहा भी द्युलोक और पृथिवीलोक की ही चर्चा की गई है, सूर्य और पृथिवी की तो वहाँ चर्चा ही नही है । लोक और पृथिवीलोक की चर्चा भी उषासम्भरण विधि के अर्थवाद रूप में ही की गई है । आपके उद्धृत किये हुए मन्त्र-ब्राह्मण के वचनो से आपका अभिप्रेत अर्थ किसी तरह भी नही निकल पा रहा है । पृ० १३८ पर टिप्पणी मे उद्धृत तैत्तिरीयसंहिता के वचन से भी सूर्यगोलक का गमनागमनादि सिद्ध नहीं हो रहे हैं । उक्त तैत्तिरीय संहिता वचन का अर्थ मूल संस्कृत में दिया गया है । तैत्तिरीयसंहिता में वही पर होम विशेष के अर्थवाद रूप में 'आदित्य' पद को प्राप्त करके भी उन आदित्यों ने वहां की समृद्धि को अपर्याप्त मानकर पुन: भूमि पर यजमान रूप से आकर अग्नि का आधान कर इन प्रशस्त होमों को करके समृद्धि को प्राप्त किया । यह भाव4 उस वचन में बताया गया है । आदित्य गोलक का ही पुथिवी पर आगमन 1
पृष्ठ 1125
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात २०२३ पर्यपश्यत् परितो दृष्टवान्, यश्च देवेष्वधिदेवः देवेषु मध्ये देवः तेषामपीश्वरः सन् एकः अद्वितीय आसीत् भवति तस्मै कस्मे हविषा विधेम । प्रकृतः प्रजापतिरीश्वरश्चेतनो न जडः । अत एव चेतनावद् व्यवहारोऽपि नौपचारिकः । नात्र यज्ञः प्राधान्येन व्यपदिष्टः, यज्ञादिविकारजातस्योपलक्षकत्वात् । 'तस्माद्यज्ञा' दितिमन्त्रस्य विवरणमेव तत्सम्बन्धि कुचोद्य तु पूर्वमेव खण्डितम् । ' स्तोमेने ' त्यनेनापि न यज्ञादिकं विवक्षितम्, किन्तु पूर्वस्मिन्मन्त्रे कथञ्चित् होमसम्बन्धोऽस्ति ' यं देवासोऽ- ' ( जनयन्तत्राग्नि यस्मिन्नाजुहुवुर्भुवनानि विश्वा । सोऽचिषा पृथिवी द्यामुतेमामृजूयमानो अतपन्महित्वा ॥ ऋ ० सं ० १०/ ८८/९ ) यं वैश्वानरमग्नि देवासः देवा. अजनयन्त उत्पादितवन्त• । यस्मिन्नुत्पन्ने वैश्वानरेनी विश्वा भुवनानि आजुहुवुः, सर्वमेधे स वैश्वानरोऽग्निः अर्चिषा तेजसा पृथिवीमन्तरिक्ष आपः पृथिवी इत्यन्तरिक्षनामसु । इमा भूमिश्च ऋजूयमानः ऋजुगमनः महित्वा महत्त्वेन अतपत् सर्वं तपति । 'स्तोमेने'ति मन्त्रस्य स्वयमर्थ. देवासः शक्तिभि. कर्मभिः रोदसिप्राम् द्यावापृथिव्योः पूरयितारम् अग्नि सूर्यात्मक दिवि द्युलोके स्तोमेन स्तुत्या हि अजीजनत् उत्पादितवन्त., अपि च तमु तमेव कं सुखकरमग्नि यज्ञे त्रेधाभुवे त्रेधाभावाय अकुर्वन् कृण्वन्ति स पृथिव्यां वर्तमानः विश्वरूपाः सर्वरूपाः ओषधीः व्रीह्याद्यास्तेन तेनोपकारेण पचति । 'स्तोमेन य हि दिवि देवासोऽग्निमजनयन् शक्तिभिः कर्मभिर्द्यावापृथिव्यो. पूरणं तमकुर्वस्त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिः, यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्य इति हि ब्राह्मणम्' ( नि० ७/२८ ) 'अग्निः पूर्वेभिरित्यत्रापि न भौतिकशक्तीनामृषित्वं तत्र दर्शनासम्भवेनेषित्वायोगात् । ' वायवाया हो ' त्यत्रापि न केवलस्य जडस्य वायोः सम्बोध्यत्वम् सोमपदेनापि तत्तदुत्पादकतत्त्वाना ग्रहणमपि निर्मूलमेव रूढैर्योगाद् बलीयस्वात् 1। यातेरपि तेषा मङ्ग्रहणं गौणमेवार्थः । श्रवणमाकाङ्क्षापूरणादिकमपि जडेन सम्भवति, तस्य चेतनधर्मत्वात् । तेन सूर्यस्यापि पशुत्वं तदा लम्भनादिकमपि गौणमेव । ( वा० सं ० २३| १७ ) मन्त्रे सूर्यपशुना यजनस्य वर्णनमित्युक्तम्, यदपि यत्किञ्चित् । 'अग्नः पशुरासीत्तेनायजन्त स एव लोकमजयन्नग्निः स ते लोको भविष्यति, ते जेष्यति, वायुः पशुरासीत् इत्यादिषु 'आदित्यो यूप, इति यथा यूपस्य गौणमेवादित्यत्व तथैवाग्निवायु सूर्यादीनामपि गौणमेव पशुत्व प्रत्यक्षविरोधात् । ततः पूर्वं न वा उ एतन्म्रियसे न रिष्यसि देवां इदेषि पथिभिः सुगेभिः । यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु ( वा० सं ० २३।१६ ) । इति कण्डिकायां विशस्यमानः पशुरुक्तः -हे अश्व अस्माभिः यत्त्वं सज्ञप्यसे एतत् त्वं न म्रियसे मरणं न प्राप्नोषि । न च रिष्यसि न विनश्यसि विशस्यमानः । यत् यस्मात् सुगेभिः सुगमनैर्मार्गः देवान् प्रति एषि गच्छसि । किश्च सुकृतः साधुकारिणः नरा यत्र लोके आसते तिष्ठन्ति यत्र च ते सुकृतो ययुर्गताः तत्र लोके सविता देवः त्वां दधातु स्थापयतु । 'सविता वैन स्वर्गे लोके दधाति' ( श० १३ २७ १२ ) इति श्रुतेः । तस्यैवार्थस्य दृढीकरणायोत्तरत्र अथ यदि योऽयमद्य प्रसिद्धोऽग्निर्देवः सोऽपि पूर्वं पशुरासीत् । तेनाग्निरूपेण पशुना पूर्वं देवा अयजन्त । स पशुभावमुपगतोऽग्निः एतं पृथिवीलोकमजयत् यस्मिल्लोके अग्निः स ते लोको भविष्यति । तं लोकं त्व जेष्यसि । एताः प्रोक्षणीरपः पिब । तथा च श्रुतिः -' यावानग्नेर्विजयो यावाल्लोको यावदैश्वर्यं तावांस्ते विजयस्तावांल्लोकस्तावदेश्वयं भविष्यतीत्येवेनं तदाह यथैव वायुः सूर्यश्च पशुरासीत् वायुलोकोऽन्तरिक्षं सूर्यलोकः स्वर्गः तावपि ते भविष्यतः । यद्वा सर्गकाले यदा पशवो नही । क्योकि अग्न्याधान, होम आदि का कर्तृत्व उसमें उपपन्न नही हो सकता । रात्रि में अग्नि का प्रकाश अधिक रहने से रात्रि को आग्नेयी कहा गया है । पशुओ का स्वामी अग्नि होने से पशुओ को भी आग्नेय कहा गया है । अर्थवाद श्रुति का विधि की प्रशंसा में तात्पर्य हुआ करता है ॥ 1 और यह जो कहा है कि शतपथब्राह्मण । ११४।१।२२ ) की श्रुति में पृथिव्यादि लोकों के साथ सूर्य का सहावस्थान 1
पृष्ठ 1126
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०२४ वेदार्थपारिजातः नासन् तदा सृष्टिदेवा मानसे यज्ञे अग्नि वायुं सूर्यं च पशुत्वेन परिचिन्त्य तैरेव मानसं यज्ञं कृतवन्तः । तत एव तेषा पशु- भूतानां तत्तल्लोकविजय. विशिष्टैश्वर्यप्राप्तिश्च यथा तथैव तवापि तेषाल्लोकानामैश्वर्याणाञ्च प्राप्तिर्भविव्यतीति । 'तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषञ्जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये || ' ( वा० सं० ३१।९ ) अत्र यज्ञसाधने यज्ञशब्दः । यज्ञं यज्ञसाधनं तं पुरुषं पशुत्वमाभाव्य यूपे वद्धं बर्हिषि मानसे यज्ञे प्रोक्षन् प्रोक्षितवन्तः प्रोक्ष-णादिसंस्कारैः संस्कृतवन्तः । कीदृशं पुरुष अग्रतः सृष्टेः पूर्वं जातं पुरुषत्वेनोत्पन्नं ततो विराडजायत विराजो अधिपूरुषः इत्युक्तत्वात् 1। तेन पुरुषेण पशुना देवा अयजन्त मानसं यज्ञं कृतवन्तः । के ते ये साध्या. सृष्टिसाधनयोग्या प्रजापतिप्रभृतयो ये च तदनुगुणा ऋषयो मन्त्रद्रष्टास्ते सर्वे अयजन्त । तत्र मानसयज्ञानुगुणान्येव साधनान्युक्तानि । ' वसन्तोऽस्यासीदाज्य ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि. । सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्तसमिधः कृता । देवा यद्यज्ञ तन्वाना अबघ्नन् पुरुष पशुम् ॥ ' ( वा ० सं ० ३१।१५) एतस्यैवार्थस्य संक्षेपेण 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त' ( वा० सं० ३१।१६ ) इत्युपसंहारः कृत । यच्च ' सूर्यस्य महदण्डाद्विभागानन्तरं ग्रहोपग्रहास्ततो बहिरागताः । तदा सर्वे चैते लोका एकैकस्माद्दूर याताः पृथिव्यादित्ययोः सामीप्यस्य वर्णनं मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च दृश्यते । किञ्चित्कालानन्तरं आदित्योग्नेर्वातस्य च प्राबल्यात् पृथिव्याः सकाशात् दूरं गतः स्वस्थानाद्विचलितः सूर्य: दोलावन्नैकत्रस्थित आसीत् । अनेकधा सूर्य पृथिव्याः समीपमागत. पुनश्च दूरं गतः । न्यूनान्यूनं द्वित्रवारानन्तरं सूर्यः पृथिव्या दूरमपसृत्य स्थिरः सञ्जातः । तत. सरणात् दूरगमनक्रियायोगात् आदित्यस्य सूर्य इति नामकरण जातम् । ' सूर्यः सरतेर्वा ' ( नि० १२ १४ ) इति यास्कोक्तेः । ' ( पृ० १३८ ) इति, तदपि यत्किञ्चित्, आभाससमानयोगक्षेमत्वात् त्वदुद्- धृतवचनानामन्यार्थत्वात् । यञ्च टिप्पण्याम् 'जामी सयोनी मिथुना समोकसा' इति मन्त्रेण सूर्यपृथिव्योः समीपागमनं साधितम्, तदपि यत्किञ्चित्, तथाहि सम्पूर्णोऽयं मन्त्रः, 'ते मायिनो ममिरे सुप्रचेतसो जामी सयोनी मिथुना समोकसा | नव्य नव्यं तन्तु-मातन्वते दिवि समुद्रे अन्तः कवयः सुदीतयः ।' ( ऋ० सं० १९ १५ ९/ ४ ) इति । एतदर्थस्तु ते प्रसिद्धे द्यावापृथिव्यो मायिनः मायाप्रज्ञा तद्वन्तः स्वविषयप्रज्ञावन्तः प्रज्ञोपलक्षितकर्मवन्तो वा सुप्रचेतसः सुप्रकर्षेण चेतितु शक्ताः रश्मयः ममिरे मिमते रहता है, वह भी ठीक नही है । क्योंकि अन्यार्थवाले वचनों को देखकर निर्मूल इतिहास की कल्पना करना उचित नही है । उद्धृत किये हुए निरुक्तवचन ( नि० १२/१४ ) से तो प्रतिदिन सूर्य का सरण ही बताया गया है, क्योकि मन्त्रवर्ण से भी यही ज्ञात होता है । पृ० १३८ - ३ ९ पर जो कहा -जब सूर्य स्वस्थान में टिक गया, उसके पश्चात् सूर्य के जाज्वल्यमान भाग पर जैसे पिघले हुए लोहे पर कुछ क्षण पश्चात् मैल जम जाता है, वैसे ही मैल जम गया । उससे सूर्य का प्रकाश अवरुद्ध हो गया वह पृथिवी का स्वरूप था, 'वशा अवि' रूप | ( सम्पूर्ण उद्धरण मूल संस्कृत में दिया गया है । ) वह कथन भी भ्रम से पूर्ण है । क्योकि उनके अपने सिद्धान्त से ही विरोध हो रहा है । उस विरोध को मूल संस्कृत मे बताया गया है । समाजी लोग देवताओं को चेतना और ऐश्वर्ययुक्त और उसी प्रकार असुरो को तो मानते नही । किन्तु उनके मत में पृथिवी आदि प्राकृत पदार्थ ही देव है और वे ही असुर है । केवल मिथ्या इतिहास लिखने मे निपुण युधिष्ठिर ने यहाँ पर युक्त्याभास और वचनाभासो को उपस्थित कर कुछ तो भी प्रलापमात्र किया है । यज्ञ परक ब्राह्मणो को वेद न कहने में तथा उनकी निरपेक्ष प्रमाणता के स्वीकार न करने में और उनके विषय का अपलाप करते हुए अर्थ का अनर्थ करने में उसे किञ्चित् लज्जा का भी अनुभव नही हो रहा है । किञ्च देवताओ ने किन उपायो से चार चरणो में तम को दूर किया? और उससे उनका कौन सा प्रयोजन सिद्ध हुआ? किसलिये यह सब वर्णन किया गया है? इत्यादि के सम्बन्ध मे कुछ भी नहीं लिखा । किन्तु अर्धजरतीय न्याय से अपनी स्वेच्छा के अनुसार ही किसी एक का तात्त्विक वर्णन तो किसी का आलं- कारिक वर्णन अलग कर अपने विचारों को व्यक्त करने की केवल घृष्टता की है । सिद्धान्त में तो ( तैत्तिरीय सहिता के २२1१ ) स्थल पर वायब्यंग्रामकामः' | आदि वचनो से विविध यज्ञों को बताया गया है । सायणाचार्य ने उसे स्पष्ट किया है । तथापि युधिष्ठिर ने विधि और अर्थवादों के अभिप्राय को न जानकर सैद्धान्तिक अर्थ 4
पृष्ठ 1127
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात २०२५ प्रमाणेन परिच्छिन्दन्ति । कीदृश्यो द्यावापृथिव्यो जामी परस्परं भगिनी भगिन्यो, एतत् कुत. सयोनी समानोत्पत्तिस्थाने एकस्यैवाण्डस्य द्विधा विभागेन जनितत्वात् । मिथुना मिथुनभूते परस्परमवियुक्ते इत्यर्थः । सनोकसा समानस्थाने द्यावा- पृथिव्योरुभयोरपि एकस्मिन्नवकाशरूपेऽवस्थानात् । समीचीनस्थाने वा कीदृशा मायिनः कवयः मेधाविनः स्वव्यापार- विषयज्ञानवन्तः सुदीतयः सुष्ठुद्योतनाः रश्मयः समुद्रेऽन्तरिक्षे अन्तर्मध्ये समुद्रशब्दस्य अन्तरिक्षनामसु पाठात् । नव्य नव्यं तन्तुं तनीयं विस्तारणीयम् जातावेकवचनम् । रश्मीनातन्वते सर्वत्र विस्तारयन्ति इति । नात्र मन्त्रे सूर्यपृथिव्योः समीपा- गमनमुक्तम्, किन्तु द्यावापृथिव्योरत्र वर्णनम् । नहि द्यौरेव सूर्यः, पृथिव्या इव दिवोऽपि लोकत्वात् । उभयोश्चैकस्मिन्नाकाशे-Sवस्थानमेव सहावस्थानम् । यदपि द्यावापृथिवी सहास्ताम्' ( तै ० सं ० ५/२/३ ) ( तै० ब्रा० १| १ | ३| २ ) ( दृ० १३८ ) इत्यनेन सूर्यपृथिव्योः सहावस्थानमुक्तम्' इति, तदप्यज्ञानविजृम्भितम्, तत्रापि द्युलोकपृथिवीलोकयोश्चचितत्वात् । न सूर्यपृथिव्योस्तत्र चर्चा | द्युलोकपृथिवीलोकयोश्चर्चापि ऊषासम्भरणस्यार्थवाद एव । तथाहि-'ऊषान् निवपति | पुषिर्वा एषा प्रजननं यदूषा: पुष्ट्यामेव प्रजननमग्नि चिनुतेऽथो संज्ञानं यवसंज्ञान ह्येतत् पशूना यदूषा । द्यावापृथिवी सहास्ता ते वियती अब्रूतामस्त्वेव नो सह यज्ञियमिति । यदमुष्या यज्ञियमासीत् तदस्यामधात् । त ऊषा अभवत् । यदस्यायज्ञियमासीत्तदमुष्यामधात् ततश्चन्द्रमसि कृष्णम् ऊषान् निवपन्न दोध्वायेत् द्यावापृथिव्योरेव यज्ञिये अग्निमाधत्तेरन्धाग्नेरेवैतेन 'प्रियं धामावरुन्धे ' ( | | | ) - ' ' तै० ब्रा० १ १ ३ अत्र सायणः पशवो ह्यषरक्षेत्रोत्पन्नं तृणादिकं रसान्तरयुक्तत्वादादरेण भक्षयित्वा पुष्टाः सन्तोऽपत्यान्युत्पादयन्ति । तस्मादूषा लवणाम्भसा मिश्रिताभिश्चिता भूम्यवयवा इति यावत् । सैषा पुष्टिः प्रजननम् । तद्रूपोषानिवापेन तदुभयप्राप्तिः । अपिच संज्ञानप्रदेश एवाग्निराहित्ये भवति । एतच्चोषरं क्षेत्र पशूनां संज्ञानम् । पशवो ह्याघ्राणेन तत्संस्थानं जानन्ति । तस्मादूषा आधानस्थाने वपनीयाः । सृष्टिकाले द्यावावृथिव्यो मध्यगते अन्तरिक्षंव्यवधानरहिते अभूताम् । तदा प्राणिनामवकाशार्थमीश्वरानुज्ञया परस्परं वियोगं गते वियोगकाले स्नेहातिशयान् परस्परमेवमब्रूताम्, आवयोर्यंज्ञयोग्य यत्सारमस्ति तत्सहैव तिष्ठतु । भूसारस्य दिवो वियोगो मा भूत् सारस्य च भूमेर्वियोगो मा भूदिति । ततोऽमुष्याः दिवः सम्बन्धि यत् यज्ञियं सारं तदस्यां पृथिव्यां साधोरस्थापयत् । ते च द्युलोकसारा एते दृश्यमाना भूम्यवयवा ऊषरूपा अभवन् । तस्याः पृथिव्या यत् यज्ञियं सारमासीत् तत् अमुष्यां दिवि भूमिरास्थापयत् । तच्च स्थापित भूसारमदो दृश्यमानं चन्द्रमसि कलङ्करूपं कृष्णं तस्मात् भूसारत्वात् ऊषाणां निवपनकाले तत् कृष्णरूपमत्र तिष्ठतीति ध्यायेत् । तथा सति द्युलोकसम्बन्धिन्यूषे भूलोकसम्बन्धिनि कृष्णे चाग्निराहितो भवति । 'सह हैवेमावग्रे लोका आसतु' ( श ० ७ ११२/२३ ) इत्यनेनापि न सूर्यस्य पृथिव्याः समीपगमनादिक- मुक्तम्, किन्तु भूस्वर्गलोकयोरेकभावस्थायित्वमुक्तम् । पौर्वापर्यालोचनयात्रायं भावः -गार्हपत्याग्नीधीयाहवनायाना क्रमेण पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकात्मकत्वात् क्रमेणैव तेषा संस्कारो युक्त इत्याशडुक्य तेषा व्युत्क्रमानुष्ठानं समर्थयते - सह हैवेमाविति । पर धूलिप्रक्षेप करके नितान्त मिथ्या काल्पनिक इतिहास गठन में प्रयत्न किया है । क्या ऐसे ही पाण्डित्य के बल पर सायणाचार्य को इतिहासानभिज्ञ कहने की घृष्टता कर रहे हो? 1 मीमासासूत्रकार जैमिनि के अनुसार तो अर्थवाद वाक्यों की विधिवाक्यों के साथ एकवाक्यता रहने से उनका उपयोग } विध्यर्थ के स्तावक के रूप में किया जाता है किन्तु युधिष्ठिर तो भीमासासिद्धान्त के विपरीत ही बात करते हैं — कि अर्थवादो के द्वारा इतिहास का प्रतिपादन किया जाता है । और विधिवाक्यों में आलङ्कारिकता की कल्पना करते हैं । अहो! कैसी यह इनकी नवीन मोमासा है | इनकी मीमासा में तो ' अवियो' को ही काल्पनिक बताया गया है । किन्तु जैमिनि की मीमांसा में 'अवि' काल्पनिक नहीं है । २५४
पृष्ठ 1128
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २०२६ [ इमी भूस्वर्गाख्यो लोको अग्रे प्राक्अण्डकटाहभेदात्प्राक् सहासतुः । तयोः वियतोर्विविधं गच्छतोर्वियुज्यमानयोमध्येऽवकाश आसीत् । तदन्तरिक्षमभवत् । ततः पूर्वं द्यावापृथिव्योर्विगमनात्पूर्वम् । ईक्षमित्याकाशस्य नाम । द्यावापृथिव्योविश्लेषे सति तयोर्मध्ये खलु इदमीक्षमभूत्तदेवान्तरिक्षम् । एवं लोकद्वयानन्तरभावित्वात् गार्हपत्यचयनानन्तरं अन्तरिक्षसंस्तुतान् ६.धिष्ण्यरूपान् आग्नीधीयानतिक्रम्य आहवनीय चिनोति चयनेन संस्करोति । यस्मात्ती भूस्वर्गलोको अग्रे खलु असज्येताम् तस्मादाहवनीयचयनानन्तरम् प्रति निवृत्य सदसि धिष्ण्यान् निवपति निर्मिगीते । तस्मात् गार्हपत्यचयनानन्तरम् आहवनीयस्यैव चयनम् । -',, यदपि च आदित्या वा अस्माल्लोकादमुं लोकमायन् तेऽमुष्मिंल्लोके व्यतृष्यन्त इम लोकं पुनरेत्य ....... सुवर्गलोकमायन्' ( तै० स० ११५/४| ), 'आदित्यो वा 'अस्माल्लोकादमु लोकमंत्, सोऽमुं लोकं गत्वा पुनरिमं लोक- · ' ( | ) ( ) मध्यायत् सोऽग्निमस्तौत् । स एनं स्तुतः सुवर्ग लोकमगमयत् तै० स० १५ ९ पृ० १३८ इति टिप्पण्यामुद्- घृतम्, तेनापि सूर्यगोलकस्य न गमनागमनादिकं सिद्धयति । किन्तु तस्य वचनस्यायमर्थः -आदित्याः आदित्याधिष्ठातृदेवताः आदित्यपदप्राप्तेः पूर्वं यजमानावस्थायाम् आधानपुनराधाने अनुष्ठाय सुवगं गत्वा तत्र व्यतृष्यन्, विशेषेण तृषां प्राप्ताः । समृद्धिनं पर्याप्तति मत्वा पुनर्भूमिमागत्य अग्निमाधाय एतान् होमानजुहुवुस्त आर्ध्नुवन् ते सुवर्गलोकमायन् । यः पराचीनं पुनराधेयादग्निमादधीत स एतान् होमान् जुहुयात् यामेवादित्या ऋद्धिमानुवन् तामेवर्धोति, इति, तत्रैव होमविशेषार्थ- वादरूपेण आदित्यपदं प्राप्याप्यादित्यास्तत्रत्यां समृद्धिमपर्याप्ता मत्वा पुनर्भूमौ यजमानरूपेणागत्याग्निमाधाय प्रशस्तानेतान् होमान् कृत्वा समृद्धि प्राप्तवन्त इति । नात्र आदित्यगोलस्यैव पृथिव्यामागमनमुक्तम्, तस्याग्न्याधानहोमादिकर्तृत्वा- नुपपत्तेः । तथैव आदित्यो वा अस्माल्लोकात् अमुं लोकमैदित्यस्याप्ययमर्थः यत् असुरा देवानां पूर्वंलब्धं लब्धुं योग्यं च पशुरूपधनमपहृत्य तेन सह रात्री प्राविशन् अन्धकारे क्वापि गताः । ततः पशुहीना वय खिद्यन्तो देवा उपायमपश्यन् । रात्रावग्नेः प्रकाशाधिक्याद्रात्रिराग्नेयी 1। अग्नेः पशुस्वामित्वात् पशवोऽप्याग्नेयाः । 'देवा अग्निमस्तुवन् । स्तुत. सोऽग्निरेभ्यो देवार्थं रात्रेराहृत्य तान् पशून् निराजन् निरगमयत् । इति । तथैवादित्यो देवः पुण्यप्रभावादस्माल्लोकादमुं स्वर्गं लोकं प्राप्तवान् । अमुं लोकं गत्वा पुनरियं लोकं फलभोगानन्तरमागतः । आगत्य चात्र मृत्योरबिभेत् । मृत्युसंयुत इव । य लोकः सोऽमन्यत । इममेवाग्निं स्तवानि । स मास्तुतः सुवर्गं लोकं # - गमयिष्यतीति । सोऽग्निमस्तोत् । स एनं स्तुतः सुवगं लोकमगमयत् । इति तत्रैव फलमप्युक्तम् य एवं विद्वानग्निमुपतिष्ठते सुवर्गं लोकमेति सर्वमायुरेत्यभिव एषोऽग्नी आरोहति' इत्येवमथंवादश्रुतेः विधिप्रशंसायां तात्पर्यात् । यदपि च शतपथब्राह्मणे ( १/४/१/२२ ) श्रुतो सूर्यस्य पृथिव्यादिलोकैः सहावस्थानमुक्तम्, तदपि न किञ्चित्, 'अग्न आयाहि वीतय' इति मन्त्रे समन्तिकमिव ह वा इमेऽग्रे लोका आसुरित्युन्मृश्या हैवं घोरास । ' ( श० १| ४| ११ २२/ इत्युक्तम् । तत्र वीतय इति पदं व्याख्यातु- 4 मितिहासमाह- समन्तिक इति । समन्तिकमिव सन्निकृष्टतरमिवेमे लोका आसु । अभिनयेन सन्निकर्षमेव दर्शयति- - ' ' यह जो कहा कि अविशब्द से मेष के तुल्य अकठिन आर्द्रभूमि बताई गई है वह भी अशुद्ध है । क्योकि न विघो परः शब्दार्थ:' इस नियम के अनुसार विधि में गौण अर्थ नही लिया जाता । ' यत्वा सूर्यस्वर्भानुस्तमसा० ' ( तै० सं० २१ २२५ ) और 'स्वर्भानोरथ ' - - ( तै० सं ० २१ २२६ ) तया 'मामियं तवसन्त- मंत्र० -- (तै० सं० २ १/२/७) और 'ग्राणोब्रह्मा युयुजात'-( ५१४०१८ ) इन सबके वास्तविक अर्थ मूल संस्कृत में दिये गये हैं । सभी आख्यायिकाएँ अर्थवादरूप हैं, उनका स्वार्थ में तात्पर्य नही रहता, किन्तु उनका तात्पर्य विध्यर्थ की स्तुति में ही रहता है | विधि में गौण अर्थ की संभावना न रहने से 'अविमेध' आदि शब्दों के अन्यार्थ की कल्पना करना भी असंगत ही है ।
पृष्ठ 1129
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात । २०२७ इत्युन्मृश्येति । यथोध्वंबहुना शाखाग्र स्पृश्यते एवं द्यौरपि हस्तस्पृश्येव बभूवेत्यर्थः । देवा अकामयन् कथमु इमे लोका विप्रकृष्टा भवेयुः । ते च वीतये विश्लिष्टा इति वीतिः तस्यै वीतये, अर्थात् 'वीतये ' इत्येतदक्षरत्रयप्रयोगात् इमे लोकाः परस्पर विदूर विप्रकर्षं गताः । तत्र यथा बीजावस्थापन्नस्य वटस्य मूल शाखा: शाखाञ्च सन्निकृष्टतरमिव भवति, कार्यावस्था प्राप्य विप्रकृष्टा एव भवन्ति । तथैवाण्डावस्थाया सर्वे लोका सन्निकृष्टा एव भवन्ति । ते चाण्डपरिपाके भेदनावस्थाया विप्रकृष्टा एव भवन्ति । तस्मान्नैतादृशेरन्यपरैर्वचनैर्निमूलेतिहासकल्पनं युक्तम् । 'सरतेर्वा सूर्यः ( नि० १२।१४ ) इति , ' ' ( )निरुक्तवचनेन तु प्रतिदिनं सरणमेव सूर्यस्य विज्ञायते देवो याति भुवनानि पश्यन् वा० स० ३४ ३१ इति मन्त्रवर्णात् । यदपि च ' सूर्यस्थैर्यानन्तरं तस्य जाज्वल्यमानभागोपरि द्रवीभूतलौहम्योपरि मालिन्यमिव कियत्कालानन्तरं मालिन्यं जातम्, तेन प्रकाशोऽवरुद्धः । तदेव तैत्तिरीयसंहितायाम् असुरस्वर्भानुद्वारक सूर्यस्य तममा वेधनमुक्तम् स्त्रर्भा -नुरासुरः सूर्यं तमसा विध्यत्' ( तै ० सं ० २| १| २| ) इति । सूर्यस्यायं दोषो देवोभि शक्तिभिः चतुर्भिः पादेरपसारितः । 'तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन् । तस्य यत् प्रथम् तमोऽपाध्नन् सा कृष्णाविरभवत्, यद् द्वितीय सा फल्गुनी, यत् तृतीय सावलक्षी, यदध्यस्थात् अपाकृन्तन् सा विर्वशा समभवत् ( तै ० स० २१ २ ) अर्थात् देवा. स्वर्भानुनाऽसुरेण सूर्यस्यो- पर्युत्पादितस्य तमोजन्मावरणरूपदोषस्य प्रायश्चित्त ( निवृत्तिम् ) ऐच्छन् । तत्र प्रथमवारं तदपवारणे कृष्णवर्णाविर्जाता, द्वितीयवारं तदपवारणे फल्गुनी ( रक्तवर्णा ) अविर्जाता, तृतीयवारं श्वेतवर्णा अविर्जाता, चतुर्थे पर्याये तढपवारणे वशा उसी प्रकार 'साविर्वशा भवत्'--(तै० सं ० २1१12) और 'अथवा इय तर्ह्य क्षासीद्० ' ( मै० म० २२५/२ ) इनकी भी पूर्ववत् ही व्याख्या होगी । पृ० १४४ पर अथर्ववेद ( १।१६।४) तथा यजु के कतिपय मन्त्रो को उद्धृत कर समस्त पशुओं की अहिंसा को बताने का जो प्रयास किया है, वह भी व्यर्थ है । क्योकि उद्धृत मन्त्रों के अभिप्राय को नही समझ पाये हो और हमने समाधान भी पहले कर दिया है । हरिण्यशरीर की प्राप्ति मे हेतु होने से वेद विहित हिंसा को अहिंसा' ही कहा गया है । किंच अपना स्वार्थसाधन करने के लिये जैसे कात्यायन महीधर आदि वचनो को उपस्थित कर पशुओं के उत्सर्ग को सिद्ध करते हो, उसी तरह उन्ही के वचनो से माध्य-स्थ्य का अवलंब कर प्रकृत में भी क्यों नही दृष्टिपात कर रहे हो? 'अश्वरीर ईशाने उपदधाति', 'नैर्ऋत्येऽजमुपदधाति' आदि वचनों की क्या गति होगी? किंच तुमने और दयानन्द ने भी निरुक्त को परम प्रमाण माना है । यास्काचार्य तो 'आम्नायवचनात् अहिंसैव प्रतीयेत ' ( नि० १।१६ ) कह रहे हैं । और दुर्गाचार्य ने उसको व्याख्या भी की है, जो मूल संस्कृत मे दी गई है । वेद ने यज्ञीयवध को 'अवध' ही बताया है | जैसे व्रीहि आदि का पुरोडाश प्रकृतित्वेन याग में उपयोग होता है, उसी तरह पशुओ का वपाधिप्रकृतित्वेन उपयोग होता है । अत एव कोषकार ने 'आलम्भन ' शब्दका मरण के पर्यायशब्दो मे उल्लेख किया है । कोषादि अनेक प्रमाणो मे प्रसंगानुसार 'आलम्भ' शब्द का वध अथवा स्पर्श अर्थ ग्रहण किया जाता है । अत एव चकवाक्य मे वधार्थक स्पर्शशब्द को तुमने भी माना है अतः जैसे निषेधवशात् हिंसा में असंत्व प्रतीत होता है, वैसे ही विधिबलात् हिंसा मे धर्मत्व का भी संभव हो सकता है । जैसे बिना विवाह के स्त्री-स्पर्श पाप का कारण समझा जाता है किन्तु शास्त्र-सम्मत विवाहपूर्वक स्पर्श, धर्म समझा जाता है, वैसे ही प्रकृत प्रसंग में भी समझना चाहिये । शङ्कर- रामानुजादि जैसे वीतराग आचार्य-रत्नो ने भी वैदिकसंज्ञयन ( आलंभन, वध ) को धर्म ही बताया है । 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते ' 'क्षत्राय राजन्यम्' इत्यादि स्थलों में तो 'कपिञ्जलादिवत् उत्सृजन्ति ब्राह्मणादीन्' -( का० श्र० सू० २१।१।१२ ) सूत्र से उनका उत्सर्ग विहित ही है । धर्म-अधर्म का निर्णय करने में शास्त्र को ही प्रमाण माना जाता है । शास्त्रने जहाँ उत्सर्ग का विधान किया हो, वहाँ उसी को धर्म, और जहाँ संज्ञपन कहा है वहीं उसी को धर्म कहा जाता है । संन्यास में सर्वविष यज्ञादि कर्मों का त्यागकर ब्रह्मानुसन्धानपरायणता को ही मुख्यधर्म कहा गया है । उसका अधिकार जब तक प्राप्त नही हैं तब तक तो कर्मकर्तव्य ही रहते है । सग्राम, हिंसा से पूर्ण रहने के कारण उसमें क्रूरता सर्वविदित ही है । तथापि उसके न करने पर भगवान् स्वयं संग्राम न करनेवाले के लिये प्रत्यवाय बताते हैं । 'अधेन्वा चरति माययैषवाचं शुश्रुव अफलामपुष्पाम् ||' -( ऋ ० सं ० २०१७११५ ) यहाँ पर फलरहित पुष्पर हित वाणी को 'मायाधेनु ' शब्द से कहा 1
पृष्ठ 1130
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २०२८ अविर्जातेति । अर्थात् प्रकृते स्वर्भानुद्वारा सूर्यस्योपरि तमस आरोपस्य आरोपापाकरणस्य अपाकरणाच्च कृष्णवर्णाया लोहिन्या श्वेताया वशाधर्मिण्या अवेरुत्पत्तेरुल्लेखः । तत्र पुनः पुनः आवरणतदपाकरणयोः सत्यत्वेऽपि अवीनां वर्णनमालङ्कारिकम् । अद्यापि सूर्ये कृष्णवर्णंस्थासकस्य विद्यमानत्वात् । साम्प्रतमपि कृष्णवर्णस्थासकाः प्राकृतिकघटनाचक्रानुसारेण नियतसमये यदा दूरीभवन्ति तदानी सूर्ये अत्यधिकोच्चाना ज्वालानां प्रादुर्भावेन रेडियोक्रमो नश्यतीति वैज्ञानिकाना दृष्टिः । चतुःकृत्वः क्रमशः सूर्यावरणापक्रमेण पृथिव्या यादृशी स्थितिर्दृश्यासीत् तस्या एव आलङ्कारिकभाषया अविरूपेण वर्णनम् । नाविशब्दः पृथिवीमात्र वाचकः किन्तु आर्द्राविस्थापन्ना अवितुल्या अकठिना या पृथिवी तामेव बोधयति । एतच्च अविमेधप्रसङ्गे स्पष्टयिष्यते । प्रथमवारं धनः सूर्यावरकः यः पदार्थोऽपसृतः सोऽत्यन्तं कृष्णवर्णः । तदानी प्रकाशस्य सर्वथाऽ- भावात् पृथिव्यादयो लोका अन्धकारनिमग्ना न दृश्यावस्थायामासन् । प्रथमवारं घनावरणापसरणेन पृथिव्यादिषु अतिक्षीणं ज्योतिरागतम् येन ते कृष्णवर्णा अदृश्यन्त । द्वितीयवारमावरणापगमेन सूर्यप्रकाशोऽधिक स्फुटो जातः । स च रक्तवर्णः, तेन पृथिव्यादयो लोका रक्तवर्णा दृष्टाः । तृतीये पर्याये आवरणापगमे अधिकमात्राया प्रकाशात् श्वेतवर्णवत् ते दृष्टाः । चतुर्थे च पर्याये आवरणापगमे स्वकीयवास्तविकरूपेण पृथिव्यादयों लोका: प्रकाशमुपगताः । सैव पृथिव्या अविवशारूपता' इति, ( पृ० १३८-१३९ ) तदपि भ्रान्तिविलसितमेव, स्वसिद्धान्तविरोधात् । तथाहि समाजिनो देवान् चेतनानैश्वर्यवतोऽसुरांश्च तादृशान् नाभ्युपगच्छन्ति । किन्तु तेषा मते पृथिव्यादय. प्राकृतपदार्था एव देवाः, त एवासुराः । इह तु युधिष्ठिरः केवलं मिथ्येतिहासप्रासादनिर्माणप्रावीण्येन युक्त्याभासैर्वचनैर्यत्किञ्चित्प्रलपति । यज्ञपराणां ब्राह्मणानां वेदत्वनिरपेक्षप्रमाणत्वा-नभ्युपगमेन तद्विषयापलापेन चार्थानर्थकरणेऽपि न मनागपि जिह्रेति । कोऽयमसुरः स्वर्भानुः, चेतनो वा अचेतनो वा? ,,नाद्यः तस्य क्रमेण नियतग्रहेषु नियतावरणप्रक्षेपकत्वायोगात् । नान्त्यः निष्प्रयोजनप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । देवा अपि चेतना अचेतना वा? नान्त्यः, तेषां तदपाकरणें नियत प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नापि चेतनाः तादृशासाधारणशक्तिमतां देवानां युष्माभिरन-भ्युपगमात् । किञ्च कैरुपायैः देवाश्चतुभि पर्यायैः तमोऽपसारितवन्तः? किञ्च तेन तेषा कि प्रयोजनं सिद्धम्? किमर्थञ्च तद्वर्णनमित्यादि सर्व तु न वर्णितम् किन्तु स्वेच्छयैवार्धजरतीयन्यायेन कस्यचिदेकस्य तात्त्विकवर्णनं कस्यचिदालङ्कारिक- वर्णनमभ्युपेत्य धाष्टर्थमेव करोति । सिद्धान्ते तु तैत्तिरीय संहिताया ( २| २| १ ) स्थले 'वायव्य श्वेतमालभेत भूतिकामो वायुर्वा क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति... वायवे नियुत्वत आलभेत ग्रामकामः' इत्येवमादिभिः पश्वा-दिभिर्विविधा यज्ञा विहिताः । तदुक्तं सायणेन --' भूतिकामो ग्रामकामः प्रजार्थी दीर्घरोगवान् । प्रजापश्वथिनां चेषां श्वेताद्याः पशवः श्रुताः ॥ ' तानेतान् पशून् प्रथमानुवाके विधाय द्वितीये वरुणगृहीतादीना पशव उच्यन्ते, प्रजापतिः प्रजा असृजत । ता है | इससे उसमें वन्ध्यात्व भी गौण हो बताया है । यहाँ केवल अर्थज्ञान शून्य पाठक की निन्दा की गई है । आधिदैविक- भौतिकयज्ञेषु आज्य समिदादि जैसे गौण है, वैसे ही यज्ञत्व भी गौण ही है । अतएव मुख्य यज्ञ उसके प्रतिनिधि नही हो सकते है । अध्यात्मज्ञानमय यज्ञ में ब्रह्म ही अग्नि है, ब्रह्म का ही स्रुक् सुवादि के रूप में अर्पण, ब्रह्म की ही हवि, ब्रह्म का ही होम, और ब्रह्म ही फल होता है । इतना कह देते मात्र से कर्मकाण्ड प्रकरण मे भी ब्रह्मरूप अग्नि आदि का ग्रहण नही होता है । पू० १४८ पर जो कहा है--' अश्व आदि के बाघने के लिये यूप हुआ करते हैं, क्योंकि उनका भागजाना संभव है । मनुष्यों का रज्ज से बाँधना उचित नही है ।' वह भी ठीक नही है । क्योकि नियोजन, पर्यग्निकरण आदि सस्कारविशेष है, अतः लौकिकपलायननिवृत्ति ही उनका प्रयोजन नही है । और अधिदेव में तो सूर्य पर यूपत्व का, रश्मियो पर रज्जुत्व का आरोप ही किया जाता है । मानव श्रौतसूत्र के अनुसार पुरुषमेव में यूप में ही नियोजन करने के लिये कहा गया है । तुमने भी पृ० १४ ९ पर