वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1171–1180

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1171–1180

पृष्ठ 1171

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1171 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २०६९ अभ्यागताय महोक्षं वा महाजं वा पचेत । एवमस्य आतिथ्यं कुर्वन्ति । ' ( वशिष्ठस्मृति ४१८ ) ' यथैवादो मनुष्यराजे आगते अन्यस्मिन् वा अर्हति उक्षाणां वा वेहतं क्षदन्ते । ( ऐतरेयब्रा० १।१५ ) गोध्नः, गां हन्ति अस्मै 'दासगोनो सम्प्रदाने ' ( पा० सू० ३।४।७३ ) इत्यादिवचनैर्यद्यपि राज्ञा वा ब्राह्मणानां वाऽन्येषा वार्हतामातिथ्ये गवामालम्भ प्रतीयते, तथापि नात्र गवां वधोऽर्थः यतो हि वसिष्ठस्मृतौ 'न च प्राणिवधः स्वर्ग्य ' इत्युक्तम् । मनुस्मृती च 'न च प्राणिवध ' इत्युक्तम् । तस्मान्मासं विवर्जयेत् । शतपथस्य याज्ञवल्क्यः प्रवक्ता, स एव च याज्ञवल्क्यस्मृतेः कर्ता । तदीयस्मृतावपि -'महोक्षं वा महाजं वा ' (, ) श्रोत्रियायोपकल्पयेत् । सत्क्रियान्वासन स्वादुभोजनं सूनृत वचः ॥ याज्ञवल्क्यस्मृति १११०९ । अनया स्मृत्या श्रुत्य भिप्रायो ज्ञातु शक्यते । 'श्रुतेरिवाथं स्मृतिरन्वगच्छत्' ( रघु ० म० का० २१२ ) इति महाकविसूक्तेः । इत्थ स्मृति- -वचनमिदं व्याख्यातं मिताक्षराकारैः महान्तमुक्षाणं धौरेयं महाज वा श्रोत्रियाय उपकल्पयेद् भवदर्थमयमस्माभिः परिकल्पित इति तत्प्रीत्यर्थं यथा सर्वमेतद्भवदीयमिति न तु दानाय व्यापादनाय वा, प्रतिश्रोत्रियमुक्षाऽसभवात् । 'अस्वग्यं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न तु ' इति निषेधाच्च । तस्मात् सत्क्रिया ह्येव कर्तव्या । शतपथेऽपि ' पचेत्' इत्यस्य व्यक्तीकुर्याद् इत्येवार्थं 1। ' पचि व्यक्तीकरणे ' इति धात्वर्थानुरोधात् । बालमनो- रमायां चौखम्भासंस्करणे पचेत्येके पचिधातोः पाठभेदः पच इत्यपीत्यर्थ । तेन व्यक्तीकरणमर्थः । तथात्वे स्मृतिवचनेने क- वाक्यतापि I। व्यत्ययेन शतपथे परस्मैपदप्रयोगः । सायणसम्मतश्चायमर्थः । 'उक्षाण पृश्निमपचन्त' ( ऋ० स० १।१६४।४३ ) इति मन्त्रे उक्षाणं फलस्य सेक्तारं सोमम् ऋत्विजः अपचन्त पचधात्वर्थानादरेण पचिः करोत्यर्थंकः । स च क्रियासामान्य-वचन:, अत औचित्यात् सम्पादितवन्त इति सायणाचार्यव्याख्यानम् । न केवलं सायणः पचधातोः पाकार्थतामुपेक्ष्य , क्रियासामान्यवचनतया सम्पादितवन्त इति व्याख्यातवान् किन्तु दिङ्नागोऽपि सम्पादनार्थे पचिधातुं प्रयुक्तवान् ॥ 'इक्ष्वाकूणाञ्च सर्वेषां क्रियाः पुंसवनादिकाः । अस्माभिरेव पच्यन्ते... ( कुन्दमाला १।३१ ) अत्र स्पष्टं पुंसवनादिक्रिया- ‘ ' सम्पादनमेवार्थः । नमो मत्स्यकूर्मादिनानास्वरूपे मखादिक्रियापाककर्त्रे इति पुराणस्तोत्रेऽपि पाककरणस्य उपकल्पकः साधको वार्थः । तस्मात् शतपथवचने पचेदित्यस्य उक्षादीवां सारमुपकल्पयेदित्यर्थो न पार्क क्षीरोदन पकाकर, १५ वी कण्डिकामे दध्योदन पकाकर कहा है, १६ वी कण्डिकामें उदौदन पकाकर कहा, १७वी कण्डिकामें विदुषी कन्या के प्राप्त्यर्थं तिलौदन पकाकर कहा । और १८ वी कण्डिका में पहुँचकर सर्ववेदप्रवक्ता पुत्र के प्राप्त्यर्थ मासोदन पकाकर कहे, यह कैसे सभव हो सकता है? किञ्च औक्षेण, आर्षभेण इन तृतीयान्त पदो का मास के साथ विशेषण - विशेष्यभावसम्बन्ध भी संभव नही है, क्योकि समानविभक्ति नहीं है । किञ्च ' मासोदनम्' में समाहार द्वन्द्व भी नही हो सकता । 'तिलौदनम्' में तो विभाषावृक्षमृग ० ' ( पा ० सू० २| ४| १२ ) सूत्र से 'ब्रीहियवम्' की तरह धान्य होने के कारण हो सकता है । इसलिये यहां पर मास पद से धान्य के ,, ग्रहण करने पर ही संगति हो सकती है अन्यथा नहीं । मास का प्रयोजन माषान्न से भी सम्पन्न होता है ऐसा प्रजापति स्मृति में १५२-५३ में कहा है । उसी तरह आयुर्वेद में ऋषभ शब्द औषधवाचक बताया गया है । जैसे भुक्त अन्न का प्रथम परिणाम 'रस', द्वितीय 'रुधिर धातु ' तृतीय 'मासघातु', चतुर्थ 'वसाघातु', पंचम 'अस्थिधातु ' षष्ठ ' मज्जाधातु, सप्तम ' वीर्यधातु', होता है, वैसे ही वृक्षफल आदि में भी है । मनुष्य की त्वचा का उत्पादन करने पर रुधिर की तरह आम्र के वल्कल को हटाने पर 'रस' दिखाई देता है, उसका घनीभूत अंश, मासस्थानीय है, कठिन अष्टि ( गुठली ), अस्थिस्थानीय है । अतएव स्मृति, ब्राह्मण आदि ग्रन्थो में जहाँ कही भी आदरणीय अतिथि के आतिथ्य के लिये गवालम्भ सुनाई देता है, वहा 'गो का वध' उसका अर्थ नही समझा जाता है, क्योकि वसिष्ठ स्मृति में ही कहा है कि 'न च प्राणिवधः स्वर्ग्यः । अतः मास का वर्जन करना ही समुचित हैं । एवं च अतिथि का सत्कार करना चाहिये, इतना ही उसका तात्पर्य है । उसी तरह शतपथ में भी 'पचेत्' का अर्थ ' व्यक्तोकुर्यात् ही किया गया है । तभी स्मृतिवचन के साथ एकवाक्यता भी हो सकती है । जहाँ कही 'पच्' को करोत्यर्थक बताया है वहाँ उसे क्रियासामान्य का वाचक समझना चाहिये । इसी कारण सायणाचार्य ने ' सम्पादितवन्त.' यह अर्थ करने में ही औचित्य का अनुभव किया । दिङ्नाथ ने भी सम्पादन अर्थ में पच् धातु का प्रयोग किया है ।

पृष्ठ 1172

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1172 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०७० वेदार्थपारिजातः ,कुर्यादित्यर्थः । अत एव शतपथस्वाभिप्राय एव याज्ञवल्क्यस्मृती ज्ञेयम् याज्ञवल्क्येनेव स्पष्ट उपकल्पयेदिति व्याख्यानात् । न चायं स्मृतिकारो याज्ञवल्क्यः शतपथद्रष्टुरन्य इति कल्पन युक्त मानाभावात् । 'द्रष्टृप्रवक्तसामान्याच्च धर्म-शास्त्रस्य अप्रामाण्यानुपपत्तिः । ये एव मन्त्रब्राह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते खलु इतिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रस्य च' ( ४/१/६२ ) इति गोतमसूत्रे वात्स्यायनभाष्यविरोधाच्च । तेन याज्ञवल्क्यदृष्टायाः शतपथश्रुतेर्याज्ञवल्क्यप्रोच स्मृतिसम्मत एवार्थो ग्राह्यः, न चात्र भाषाभेदस्तयोरैक्ये बाधकः, श्रुतिस्मृतिभेदेन भाषाभेदस्य स्वाभाविकत्वात् । शतपथब्राह्मण याज्ञवल्क्येन सूर्यादवाप्तम् । 'आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्या- यन्ते' ( श ० १४| ९| ४| ३३ ) इति शतपथोक्तः । ' मयादित्यादवाप्तानि यजूंषि वसुधाधिप' ( म० भा० शा० प ० ३१८| १ ) । ततः शतपथ कृत्स्न चक्रे । ( प्रकाशित-वान् ) सपरिशेष च ( म० भा० शा ० प ० ३१८।११ ९ ) । याज्ञवल्क्यस्मृतिरपि तन्निर्मिता ' मिथिलास्थ स योगीन्द्र: ( याज्ञवल्क्यः ) क्षणं ध्यात्वऽब्रवीन्मुनीन् ॥ ' ( १।२ ) इति । तस्माद् याज्ञवल्क्यस्मृतिप्रोक्त एव शतपथवचनस्यार्थः । वसिष्ठस्मृतेरपि तदनुसार्येवार्थो व्याख्यातः टीकाकृता श्रीकृष्णधर्माधिकारिणा गृहागताय अस्य गृह आगवाय महोक्षाणा बलीवर्द महाज वा पचेत् । भवदर्थमित्युपकल्पयेत्, न पाक कुर्यात्, प्रत्यभ्यागतमुक्षासंभवात् । 'एवमस्मे अभ्यागताय आतिथ्यं सत्क्रिया क्रियासुः' ( व० स्मृ० ४।८ ) । अतिथिग्वशब्दस्यापि तादृश एवार्थः सायणेनोक्तः । अतिथ्यर्था गावो यस्यासौ अतिथिग्वः ( अथर्ववे० सं० २०।२१।८ ) । अतोऽतिथिसत्कारार्थी एव गावो न वधार्था उक्ता, उपकल्पयेदिति याज्ञवल्क्यस्मृतिवचनस्य दद्यादित्यर्थसभवात् । उत्तररामचरितस्य चतुर्था के -- ' श्रोत्रियाय अभ्यागताय वत्सतरी महोक्षं वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः' इत्युद्धृते धर्मसूत्रवचने ' निर्वपन्ति ' इत्यस्य 'ददति' इति टीकाकारैव्यख्यातत्वात् । ( २७ ३० ) इति अमरकोषे निर्वपणशब्दस्य दानपर्यायवाचकेषु पठनाच्च । वेदेषु सर्वत्र गवां वृषभाणाञ्च अघ्न्या, अघ्न्यः, अदितिः-इत्यादिशब्देर्व्यवहरणान्न क्वापि वधो विहितः । 'गोर्मधुपर्कः स्यात् स्नातकाय उपस्थिताय राज्ञे वा' ( २८८ ) इत्यापस्तम्बसूत्रेऽपि गोदानमेवेष्टम्, न वधः । ' अर्हयेत् प्रथमं गवा' ( मनु ० ३।३ ) इत्यत्रापि गोदानेन अर्हणं पूजनमेवोक्तम्, गौर्मधुपर्क इत्यत्रापि लुप्ततद्धित-प्रक्रियया गवां नवनीतघृतदुग्धादिभिः सत्कार एवेष्टः । 'नामांसो मधुपर्क' स्यात्' इत्यस्यापि मधुपर्कस्य मांसलत्वं पुष्टि- इसी प्रकार 'अतिथिग्व' शब्द का भी अर्थ सायण ने किया है । 'अतिथ्यर्था गावो यस्यासी अतिथिग्वः' अतः अतिथि के सत्कार के लिये ही गाय है, वधार्थ नही । याज्ञवल्क्यस्मृतिगत ' उपकल्पयेत्' का अर्थ ' दद्यात्' किया गया है । उसी तरह उत्तररामचरित के चतुर्थ अझ मे उद्धृत किये हुए धर्मसूत्र के वचन में 'निर्वपन्ति' शब्द का प्रयोग किया है, और टीकाकार ने उसकी व्याख्या 'ददति' शब्द से की है । और अमरकोषकार ने भी दानपर्यायवाचक शब्दो मे उसे ( निर्वपणशब्द को ) पढा है । वेदो में सर्वत्र गाय बृषभ के लिये 'अघ्न्या', 'अघ्न्य ', 'अदिति:' आदि शब्दों का व्यवहार किया गया है, अतः कही भी उसका वध विहित नहीं है । 'गौर्मधुपर्कः स्यात्:' इस आपस्तम्ब सूत्र में भी 'गोदान ' ही इष्ट है, वध नहीं । ' अर्हयेत् प्रथमं गवा ' ( मनु० ३।३ ) में भी गोदान से मर्हण ( पूजन ) ही कहा गया है । 'गौर्मधुपर्क ' में भी लुप्ततद्धित प्रक्रिया से गौ के नवनीत, घृत, दुग्ध आदि के द्वारा सत्कार करना ही इष्ट है । 'नामासो मधुपर्कः स्यात्' यहाँ भी मधुपर्क का माँसलत्व ( पुष्टिकारकत्व ) ही अभिप्रेत है, निःसारत्वनिषिद्ध है । 'अर्शभादिभ्योऽच् ( पा० सू० ५२११२७ ) सूत्र से मत्त्वर्थीय ' अच्' प्रत्यय लगाकर 'मांसमस्ति भवति येन तस्य' इस प्रकार 'माँस' शब्द के अर्थ की उपपत्ति लग जाती है ।

पृष्ठ 1173

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1173 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेवार्थपारिजातः २०७१ करत्वमेवाभिप्रेतम् नि सारत्वं निषिद्धम् । ' अर्शआदिभ्योऽच्' ( पा० ५२ १२७) इति मत्वर्थीयेनाच्प्रत्ययेन मांसमस्ति भवति येन तस्येति मासशब्दार्थोपपत्तेः । 'परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षविद्विष: ' ( गोपथब्राह्मण १।२1१ ) इति न्यायेन वेदे परोक्षभाषयाऽने- कार्थानामुक्तत्वात् । अत एव पाक: 'अहम्' (ऋ० सं ० १० २८/५) इत्यत्र न पाकार्होऽहमित्यर्थ, किन्तु सायणानुसारेण 'पक्तव्य- प्रज्ञः' इत्येवार्थः । निरुक्ते विपक्वप्रज्ञ ( ३| १२| १ ) इत्यर्थं उक्त' । पक्वमन्त्रमित्यर्थे सिद्धमन्नमित्यपि प्रयोगो दृश्यते । विदग्धोऽयमित्यस्य चतुरोऽयमित्यर्थो भवति, न विशेषदग्ध इत्यर्थो भवति । ' पचन्ति ते वृषभान् अत्सि तेषा' ( ऋ ० स० १० | २८ | ३ ), 'वृषभं पचाति ' ( ऋ ० सं ० १०।२७।२ ) इत्यादि- मन्त्रेष्वपि वृषभाणा दानमुपकल्पनं त्वदर्थमिति प्रकटीकरणम् सम्पादनं साधनं अलङ्करणं वार्थः, न पाककरणं हिंसन वा । 'मा गामनागामदिति वधिष्ठेति' विशेषनिषेधात्, अध्न्यादिपदेरहन्तव्यत्वोक्तेश्च । अत्सीत्यस्यापि भक्षण नार्थ., किन्तुपयोग एवार्थः । दायाद इत्यत्र दायस्योपयोग एवोक्त, न भक्षणम् । यद्वा प्रकृते वृषभशब्देन वृषभनामक मौषधमेव विवक्षितं तस्यैवादनीयत्वात् । 'सोम उक्षाभवत्' ( ऋ ० स ० १। १६४।४३ ) इत्यत्र उक्षा सोम इत्यप्युक्तमेव । तथा चातिथीना कृते सोमसम्पादनमेव उक्षाणं पृश्निमपचन्त इति मन्त्रस्यार्थः । उक्षा ऋषभकन्दोऽपि भवति । वृषभादिशब्देरपि स उच्यते । मासलोऽपि स इत्यप्युक्तमेव । राजनिघण्टुग्रन्थे उक्षा, गोः, वृषभः -- इत्येते तस्य पर्यायवाचकाः शब्दा उक्ताः । अज इत्यस्यार्थः अजमोदा प्रोच्यते । महाजा बृहती अजमोदा ( बड़ी अजवायन ) । सा च भोजनपाकार्थमतिथोनामुपयोगिनी । बलवर्धनार्थमोषधीना दानमपि युक्तमेव । w ' अजा व्रीहयः सप्त वार्षिका धाना उच्यन्ते' इति पञ्चतन्त्रकाकोलूकीयरीत्या

अजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः ।

अजसंज्ञानि बीजानि नो छागं हन्तुमर्हथ ॥

परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति, प्रत्यक्ष विद्विषः ' ( गो ० ब्रा० १ | १ | १ ) इस न्याय से वेद मे परोक्षभाषा से अनेक अर्थो को बताया गया है | अतएव 'पाकः अहम्' ( ऋ० सं० २०१२८/५ ) यहाँ पर 'मैं पाक के योग्य हूँ' यह अर्थ नही किया जाता, किन्तु सायण के अनुसार 'पक्तव्य प्रज्ञ' अर्थ ही किया जाता है । 'पक्वमन्नस्' इस अर्थ में 'सिद्धमन्नम्' ऐसा प्रयोग भी दिखाई देता है । 'विदग्धोऽयम् ' का अर्थ 'चतुरोऽयम्' किया जाता है, न कि ' विशेष दग्ध' । जैसे 'दायाद' का अर्थ 'दाय का उपयोग' होता है, भक्षण नही । वैसे ही मन्त्रगत 'पचन्ति, पचानि, अत्सि ' का अर्थ दान, सम्पादन, साधन, अलङ्करण आदि होता है, न कि पाककरण या हिंसन | क्योकि ' मागामनागामदिति वधिष्ट' इस प्रकार विशेषरूप में वध का निषेध किया गया है । और 'अघ्न्या' आदि पदों से उसे अहन्तव्य' भी कहा गया है । 'अत्सि' का भी अर्थ 'भक्षण' नहीं है, किन्तु 'उपयोग' ही अर्थ है । अथवा प्रकृत में 'वृषभ' शब्द से वृषभ नामक औषध ही विवक्षित है, क्योकि वही खाने योग्य है । 'सोम उक्षाभवत् ( ऋ ० सं ० १।१६४/ ४३ ) मन्त्र में ' उक्षा' को 'सोम' कहा ही है । तथा च अतिथियों के लिये सोमसम्पादन करना ही 'उक्षाणं पृश्निमपचन्त' मन्त्र का अर्थ है । 'उक्षा नाम का १ ऋषभ कन्द भी होता है । वृषभ आदि शब्दो से भी उसे ही कहा जाता है । मांसल भी वह है, यह कही चुके हैं । ५ राजनिघण्टु ग्रन्थ में उक्षा, गौः, वृषभ ये पर्याय शब्द उसके कहे गये है । ' अज' का अर्थ अजमोदा किया है । महाजा बृहती, अजमोदा ( बडी अजवायन ) है, अतिथियो के भोजन पकाने में उसका उपयोग किया जाता है । बलवर्धनार्थ औषधियो का देना भी उचित ही है । पञ्चतन्त्र के काकोलूकीय तथा महाभारत के शान्तिपर्व के अनुसार बजशब्द से सप्तवार्षिक चावल विवक्षित है, f

पृष्ठ 1174

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1174 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०७२ वेदार्थपारिजात: ( म० भा० शा ० प ० ३३७१४ ) इति रीत्याऽजशब्देन सप्तवार्षिकास्तण्डुला विवक्षिताः । तेषा पाकः, वृषभकन्दस्य सोमरसस्य वा पाक इष्टः । वेदे गवा ‘ अध्न्या' ( वा ० सं ० २।८३ ) वृषस्य अध्न्यः' ( अथर्व वे ० सं० ९|४| १७ ) इति नामोल्लेखात् । निघण्टो 'अही २।११ ' ( अहन्तव्या ) इति नामनिर्देशात् अदिति: ( अखण्डनीया ) 'गा मा हिसीरदिति विराजम्' ( वा० स ० १३।४३ ) इति निर्देशादन्येषा पशूना तादृशानुल्लेखाच्च ॥ 'गोधन ' इति पदेनापि गोहनन न विज्ञायते किन्तु अतिथिपूजायामर्थंवाद एव गोघ्नशब्द | अतिथिरेव प्रियो भवति यदर्थं गावोऽपि निर्मञ्छ्यन्ते । अथर्ववेदे अतिथिसूक्ते ( १५।३।१-१०/ ९ / ६/ २-६ ) मन्त्रे- ऽतिथिमाहात्म्य स्पष्टम् । अतिथीना सर्वाधिक्ये पूज्यत्वोक्त्या सर्वाधिक पूजनीयाया गोरपकर्षबोधन तस्या वध एव, लेना- तिथिर्गोघ्न उच्यते 1। अर्थवादे वाच्यार्थो न गृह्यते, किन्तु तात्पर्य्यार्थं एव गृह्यते । महाभारते कर्णपर्वणि स्वप्रतिज्ञानुसारेण गाण्डीवं गर्हयन्त युधिष्ठिर हन्तुं प्रवृत्तमर्जुन महत्सु त्वंपदप्रयोग- एव वधो नास्त्रवध इत्युक्त्वा कृष्णो निवारयामास ( ६९।८३-८६ ), अर्जुनस्तथैव कृतवान् । तदनन्तरं गुरौ युधिष्ठिरे त्वम्पदप्रयोगेण तदपमानग्लान्यात्मघाताय प्रवृत्तमर्जुनमात्मश्लाघैवावात्मवध इत्युक्त्व। तमात्मघातादपि निवर्तितवान् भगवान् । तस्माद् हिंसाऽपि नैकविधा भवति । तेनातिथि · स्वसत्कारसमये सर्वोत्कृष्टाना गवा स्वापेक्षया निम्नत्वख्यापनेन हिसन करोति, तेन गोध्न उच्यते । न गवा मरणहेतुत्वादतिथेर्शोघ्नत्वप्रसिद्धिः 1। पृषघ्नस्तु घोरे तपसि व्याघ्रभ्रान्त्या गुरोर्गा हत्वा चाण्डालत्व- मुपजगाम । यद्यपि यथा निषिद्धत्वाद्धिसाधर्मस्तथैव विहितत्वाद्धिसा धर्मोऽपि भवति । अत एव हरदत्तादिभितिथये विहितत्वान्मांसस्य भक्षणीयत्व सत्कर्तुस्त्वभक्षणीयत्वमेवोक्तम्, स्वात्मार्थं रागप्राप्तत्वेनाविहितत्वादिति । तथापि न हिस्यादिति निषेधे सत्यपि विशेषेण गवामन्यत्वोक्त्या 'मा गामनागामदिति वधिष्ट ' इति विशेषनिषेधस्य वैयर्थ्यापत्या च तद्धिसायाः सर्वथाऽपि विद्धयगोचरत्वमेव ज्ञाप्यते, विधीनामन्यपरत्वेन विध्यसत्त्वेन हिंसाविधानतात्पर्यसिद्धेः । उनका पाक अथवा वृषभकन्द या सोमरस का पाक इष्ट है । तात्पर्य यह है कि वेदो में, निघण्टु मे गोवध का निषेध क्रिया होने से और अन्य पशुओ का तादृश उल्लेख न होने से ' गोधन ' पद से भी गोहनन की प्रतीति नही होती, किन्तु वह अतिथिपूजा का अर्थवाद ही है । अथर्ववेद के अतिथिसूक्त में अतिथि का माहात्म्य स्पष्ट बताया गया है । अतिथि को सर्वाधिक पूजनीय बताया होने से सर्वाधिक पूजनीय गो का अपकर्षबोधन करना उसका एक प्रकार से वध है, इस कारण 'अतिथि' को गोध्न कहा गया है । अर्थवाद में बाच्यार्थ का ग्रहण नहीं किया जाता, किन्तु तात्पर्यार्थ का ही ग्रहण किया जाता है । महाभारत की कथा से भी स्पष्ट होता है कि हिंसा भी एकविध ही नही होती । एवञ्च अतिथि अपने सत्कार के समय सर्वोत्कृष्ट गौओ को अपनी अपेक्षया निम्न ख्यापन करने से हिंसा करता है, इसलिये उसे 'गोधन' कहते है । गौओ के मरने में हेतु होने से 'अतिथि' को 'गोडन ' नही कहते है । पृषध ने तो घने अन्धकार में व्याघ्र के भ्रम से गुरु की गाय को ही मार दिया था, जिस कारण वह चाण्डाल हो गया । यद्यपि हिंसा का निषेध होने से उसे अधर्म और जहां हिंसा का विधान हो वहा उसे ही धर्मं कहते हैं । अत एव हरदत्त आदि ने अतिथि के लिये विहित होने से मास को भक्षणीय किन्तु सत्कार करने वाले के लिये मास को अभक्षणीय कहा है । क्योकि वह ( मासभक्षण ) अपने लिये रागप्राप्त होने से विहित नही है । तथापि 'न हिंस्यात्' इस निषेध के कारण विशेषतः गौ को ' मध्य' कहने के कारण, और 'मा गामनागामदिति वधिष्ट' इस प्रकार विशेष निषेध रहने के कारण वह हिंस्य है, अन्यथा ये सभी निषेध व्यर्थ हो जायेंगे । इससे यही ज्ञापित होता है कि गाय की हिंसा किसी भी प्रकार से विधि का विषय नहीं हो सकती । बिधि जैसे जहा वही दीखते है, उन्हें अन्यपरक समझना चाहिषे । कथमपि हिंसा के विधान में थकान तत्पर्य नहीं है ।

पृष्ठ 1175

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1175 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २०७३ किञ्च वैदिकनिघण्टु २।१४ रीत्या हनधातोर्गत्यर्थकत्वेन २।१ ९ रीत्या वधार्थंकेषु धेनुषु हन्ते प्रयोगस्य सर्वथा -Sभावात् गत्यर्थकेषु हनति हन्ति हन्तात् २।१४ इति प्रयोगदर्शनात् सर्वथाऽपि वैदिके गोघ्नशब्दे हनधातोर्न हिंसार्थकता किन्तु गत्यर्थतैव । तथा च दुग्धाद्यर्थं गा हन्ति गोः पार्श्वे गच्छति अस्मे अतिथये इति गोधनोऽतिथिः । अतिथीना दुग्धदधिघृतनव-नीतकूर्चादिदानार्थमेव गा प्रति गच्छति, तद्यथा गा हन्ति ताडयति अतिथये दानार्थ ताडनद्वारा गमयति इति गोधनोऽतिथिः । हन्तेस्ताडनमर्थो लोके दृश्यते । 'हिंसा॒ हन्तेः घ्नन्ति अध्वानम् ( नि० ४।१३ । १ ) इति नात्र हनन प्राणवियोगानुकूलव्यापारः मार्गस्य तदसभवात् । ' ': ( ) ' ( ) अत एव यत्र वैद्युत अग्निः शरणमभिहन्ति निरु० ७१२३1 ९ अत्र शरणं भूमि गच्छति निहन्ति अभिगच्छति प्राप्नोतीत्यर्थः । कृदन्ते हनधातोः निष्पन्नस्य घनशब्दस्य काठिन्यमर्थः । (पा ० सू० ३।३।७७ ) ' अन्तर्घन ' ( पा० सू० ३| ३| ६७८) अत्र देशार्थ: । ' प्रघाणः प्रघण: ७६ गृहैकदेशे उद्धत ८० स्थापनार्थः अपघन ८१ अङ्गार्थः अयोघन८२ ताडनार्थः स्तम्बघ्नः ८३ गमनार्थः उपघ्नः ८५ आश्रयार्थः सङ्घः ८६ समूह उद्धः प्रशसितार्थ: ( निघण्टु ) मितार्थः क्वचिदप्यत्र हन्तेनं प्राण- वियोगानुकूलव्यापारोऽर्थं 1। पर्वतेन उपहन्यते सामीप्येन गम्यते इति पर्वतोपघ्नः ( कृ० ३| ३| ८५ ) भट्टोजिदीक्षितः । अत्र हन्तिर्गमनार्थः । पद्धति. पद्भ्या हन्यते गम्यते अत्र हनधातोर्गमनमर्थो विश्वविश्रुत एव । कुञ्ज हन्ति तीर्थं हन्ति इत्यत्रालङ्कारिका मासमर्थदोषाभिधानान्न प्राचीनकालिकम्, किन्त्वाधुनिकमेव । उद्धनः कृ ० ३।३।८६ इत्यत्र उद्धन्यत्वे उत्कृष्टो ज्ञायते इत्यत्र कोमुद्या ज्ञानार्थे हन्तिः प्रयुक्तः । गत्यर्थाना बुद्धयर्थत्वात् हन्तिर्ज्ञाने हन्ति सदा गच्छतीति हंसो वायुः । 'तृतीयं च हंसं' ( तै ० आ० २।१५ ) सायणाचार्य:, अत एव राज्ञश्व श्रोत्रियस्य : ( ) मधुपर्क गौतमधर्मसूत्रे १।५।२२ अश्रोत्रियस्य आसनोदके २९ श्रोत्रियस्य तु पाद्यमर्घ्यमन्त्रविशेषाश्च प्रकारयेत् ३० । अत्र श्रोत्रियस्य पायसापूपाददोऽन्नविशेषा उक्ता न मांसम् । 'मघासु हन्यन्ते गाव: अर्जुन्यो पय्र्युहते ' (ऋ० स० ११८५ । १३ ) इत्यत्र मघासु गावः सवित्रा दत्ता सोमगृहं प्रति हन्यन्ते दण्डैस्ताड्यन्ते प्रेरणार्थमिति सायणाचार्यं । विवाहदिने कन्यापित्रा दत्ता गावः वरगृहं प्रेषणार्थं दण्डे: हन्यन्ते । ' दण्डेन गो-गर्दभौ' इति प्रसिद्धेश्व । एवं गा हन्ति ताडयति अस्मे प्रदानाद्यर्थ-मिति विग्रहेण ' दाशगोघ्नी सम्प्रदाने ' ( पा ० सू० ३।३।७३ ) इति सूपपद्यते । गावो यत्र तिष्ठन्ति ततोऽन्यत्र न जिगमिषन्ति । अतोऽन्यगृहप्रेषणार्थं हन्यन्ते ताडयन्ते । ' घ्न’ किञ्च वैदिकनिघण्टु २।१४ के अनुसार 'हन' धातु के गत्यर्थक होने से, और २।१९ के अनुसार वधार्थक धातुओ मे ' गोघ्न ' शब्द में धातु के प्रयोग का सर्वथा अभाव रहने से तथा गत्यर्थको मे हृति, हन्ति, हन्तान् २।१४ इन प्रयोगो के देखने से वैदिक समीप जाता है 'अस्मै अतिथये 'कथमपि हिंसार्थक ' हन्' धातु नही है, किन्तु गत्यर्थक ही है । तथाच दुग्ध के लिये 'गां हन्ति' गाय के इस अतिथि के निमित्त, इस कारण अतिथि को 'गोधन' कहा जाता है । उसी तरह ताडनार्थक भी हन धातु है । कृदन्त प्रकरण में हन धातु से निष्पन्न घन शब्द का अर्थ काठिन्य भी है । कही देशार्थ भी धन शब्द है । घर के एक देश के अर्थ मे, स्थापन अर्थ में, शरीर के अवयव ( भंग ) अर्थ में, आश्रय अर्थ में, समूह अर्थ में प्रशसा अर्थ में, मित अर्थ में भी घन शब्द का प्रयोग होता हैं । प्रदर्शित उदाहरणों में कही पर भी हन धातु का प्राणवियोगानुकूलव्यापार अर्थ नही है । गौतमधर्मसूत्रकार मश्रोत्रिय के लिये आसन और उदक, किन्तु श्रोत्रिय के लिये पाद्य, अर्ध्य और अन्नविशेष देने के लिये कहा है ॥ अन्नविशेष मे पायस अपूप आदि ही कहे है, मास | नहीं । यदि सवत्र प्राणवियोगानुकूल व्यापार अर्थ ही 'हिंसा ' का हो तो प्रदर्शित अनेक अर्थ और उनके यत्र तत्र किये गये प्रयोग सभी व्यर्थ होगे । उपरि प्रदर्शित अर्थ और उनमें प्रमाण एवं यत्र तत्र किये गये प्रयोगो को मूल संस्कृत में देखा जा सकता है । २६०

पृष्ठ 1176

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1176 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०७४ वेदार्थपारिजातः ‘ मा त्व विकेशी उरद्यावधिष्ठा' ( काठकगृह्यसूत्रे २८०४ } अत्रोरस्ताडनार्थो हन्तिः । 'त्रिः समाह्रो वैतसेन दण्डेन ' ( ) ' ' हतात् श० ५।४।४।७ इत्यत्र उर्वश्या पुरूरवोद्वारा पुस्प्रजननेन बराङ्गताडनार्थे हन्तिः प्रयुक्त । स्म माह्नः श्रद्ययो वेतसेन ( ऋ० स० १०/ ९ ५ / ५० ) इनथधातु वैदिकनिघण्टु २११ ९ वधकर्मकेषु पठितः । ओचित्यात् वराङ्गताडनमेवार्थो न वध । ' अथैनं पृष्ठतस्तूष्णीमेव दण्डैन्ति ' ( रा० ५ ४ ४ ७ ) अत्र हन्ते राज्ञ. पृष्ठताडनमेवार्थो न वधः । स हि देबान् जिघासति' ( रा० ११४/२/२१ ) अत्र हन्तिर्गमनार्थः । प्राप्तुमिच्छतीति तत्र सायण । अतिथेः समीपे नयनार्थ ताडनमपि तस्या महनीयाया हिसैव ततोऽप्यतिथिर्गोध्नो भवति । न सर्वत्र हिंसायाः प्राणवियोग एवार्थः । अत एव मोहिंसायामित्यत्र दिवादिगणे हिंसा अत्र वियोग इति दीक्षितः । यदि सवत्र हिसायाः प्राणवियोग एवार्थस्तदा तदुक्तिर्व्यर्थेव स्यात् । 'गन्ध- नावक्षेपणे ' ( पा ० सू० १।३।३३ ) इत्यत्र पैशुन्यमपि हिंसा । 'आहन्ति गभे पसो' ( वा० सं० २३ २२ ) इति मन्त्रे आहन्ति आगच्छतीत्यर्थः । ‘ यथाङ्ग वर्धता शेपस्तेन योषितमिद जहि ( अथर्व० वे० स ०६। १०१।१ ) तेन प्रवृद्धेन शेपसा योषित सुरता-थिनी स्त्रिय जहि गच्छ इति सायणः । ' अस्य मुखे जहि' ( अ ० वे० स ० ६ ६ २ ) जहि ताडय इति सायणः । तथैव गोधन इत्यत्रापि हन्त्यर्थो ज्ञेय. । ' अप दुर्मति हतम्' (ऋ ० स० १० | ४० | १३ ) अत्र हतम् अपगमयतम् इति सायण' | 'अपजहि' ( ऋ ० स० ११४२/२ ) इत्यत्र अपाकुरु इति सायणभाष्यम् । 'हस्तघ्न ' ( ऋ० स ० ७ ७५| १४ ) ज्यया हन्यते ताड्यते इत्येवार्थः, न व्यापाद्यते इति निरुक्ते । 'ज्याया वधात् परित्रायमाण ' (ऋ ० स० ९ | १५ | १ ) अत्र वधशब्दस्यापि आघात एवार्थो न मारणम् । अत एव हस्तघ्नः हस्त-रक्षको भवति । यदि क्वचिद् गवा मारणमेवार्थ: स्यात्तथापि गोपदस्य पशुसामान्यमर्थः न गावस्तासा तेषाञ्च अध्न्यत्वोक्तेः । 'स्वर्गेषु पशुवाग्वज्ञदिड्नेत्रघृणिभूजले 1| लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रिया पुसि गो:' ( ३।३।२५ ) इत्यमरोक्त: । ' अथापि गौरिति पशुनाम भवति एतस्मादेव ( २/५/३) यास्कोकेश्च । अन्येषा छागादिपशूना यज्ञे वधोऽवध एव भवति । तेनैव न्यायेन गवामपि वधस्या-वधत्वे प्रसक्ते अघ्न्या इति विशेषनाम्ना तदपबाध्यते । यज्ञायज्ञादिषु सर्वत्रैव गवामवध्यत्वात् । गोमेधेऽपि न साक्षाद्गवा वध्यता, व्रीहिमयस्य पशोरेव होम उपयोगात् । ( अथर्व० स० ( १०१ ९ ) सूक्ते शतोदनाया गोर्याग उक्तस्तत्रापि शतसंख्याकैः तण्डुलैर्निमिताया गोरुपयोगः ।

श्रूयते हि पुराकाले नृणा ब्रोहिमयः पशुः ।

येनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणाः ॥

( ) महाभारत अनुशासने ११५/५६ इति भारतोक्तेः । व्रीहिनिर्मिताया शतोदनायां गवि अस्थिमासलोहितवधादिशब्दा ( अथर्ववेदसहितायाम् १०१ ९| १८ ) इत्यत्र औपचारिका एव । तथैव तिलधेनुय वधेनुघृतधेनुप्रभृतानामपि वर्णनं महाभारते दृश्यते । यज्ञसम्बन्धात्तत्र तादृशवधोऽप्यवध एव । उसी तरह 'गो' शब्द के भी यावत् पशु ( पशु सामान्य ) अर्थ हैं, केवल गाय हो अर्थ नहीं है । अतः किसी वचन को देखकर 'गाय का मारना' अर्थ नही समझना होगा, क्योकि उसे ( गाय ) तो 'अघ्न्या' कहा गया है । यदि यह कोई कहे कि अन्य छाग आदि अन्य पशुओं के यज्ञीय वध को जैसे अवत्र माना जाता है, वैपही गोमेत्र -यज्ञ में गाय के वध को भी अवध क्यो न कहा जाय? किन्तु यह शंका सर्वथापि नही की जा सकती, क्योंकि गाय को तो यज्ञ- यज्ञ कही भी अर्थात् सर्वत्र, सार्वकाल ही 'अवध्य' हा बताया गया है । गोमेत्र में भी साक्षात् गौ का वध नही किया जाना, किन्तु व्रीहिमय पशु का हो होम में उपयोग किया जाता है । अथर्ववेदसंहिता महाभारतीय अनुशासनपर्व को देखने से यह सब स्पष्ट हो जाता है । ब्र'हिनिर्मित गौ में अस्थि, मास,

पृष्ठ 1177

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1177 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २०७५ या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिश्चराचरे । अहिंसामेव ता विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्वभौ || ( मतु० ५/४४ तत्रैव- कुर्याद् घृतपशु यज्ञे कुर्यात् पिष्टपं तथा । न त्वेव तु वृथ्य हन्तु पशुमिच्छेत्कदाचन ॥ ( मनु ० ५।३७ ) उत्तररामचरित्रेऽपि मडमडायिता इत्यस्यापि ताडिना इत्येवार्थ:, न मारणम् अन्यत्वादेव | यत्तु ऐतरेयवचने क्षदन्ते इति प्रयोगेण गर्भधानिन्या गोवंध एवेति क्षदधातोहिसार्थकत्वात् बेहत् इत्यस्य 'पोटायुवति' ( पा० सू० २।१।६५ ) इतिसमामसूत्र दीक्षितेनापि गौर्वेहद् गर्भोपघातिनीत्युक्तत्वात् अमरकोषे २२ ९/ ६९ इत्यत्र गौर्वेहद् गर्भघातिनीति पाठ' इति, तदपि न सगतम् । उक्षाणं वेहतं वा क्षदन्ते इत्यत्र उक्षप्रतियोगितया वेहत्पदेनापि सामान्य-गोरेवेष्टत्वात् । यथा गोवशा इत्यत्र दीक्षितेनामरेण च बन्ध्या गौरेव गृहीता, तथाप्यथर्ववेदीये वक्षासूते न वन्ध्या गौरित्यर्थो विवक्षितः, किन्तु सामान्यगौरेव तत्रेष्टा । तथैव ऐतरेयब्राह्मणात्मके वेदे वेहत् पदस्य न गर्भघ। तिनी गोरर्थः, किन्तु सामान्य-गौरेव । छदधातुस्तु पाणिनिधातुपाठे नोपलभ्यते किन्तु 'तृन्तृचौ शसिक्षदादिभ्य सज्ञाया चानिटी' इत्युणादिसूत्रे पञ्चपाद्या च क्षदधातोरुल्लेखो दृश्यते ॥ तेन सौत्रो धातुः क्षदि । परन्तु सूत्रेणास्यार्थो न विज्ञायते ॥ दीक्षितस्तु क्षदिः सौत्रो धातु शकलीकरणे भक्षणे च वृक्ये चक्षदान ' ( ऋ० स० ) इतिमन्त्रात् ' उक्षाणं वेहतं वा क्षदन्ते ' इति ब्राह्मणाच्च । ऋग्वेदीयसायणभाष्या- धारेणैव दीक्षितस्तथाह, परन्तु ब्राह्मणव्याख्याने सायणाचार्यः क्षद्धातोस्तदनुगुणं न व्याख्यानं कृतवान् । निघण्टुग्रन्ये ( २१८ ) शकलीकरोतीतिभक्षणार्थ कधातुषु २।१ ९ ) वधकर्मकेषु क्षदधातोः पाठो न दृश्यते । ' चक्षदे ' ( ऋ ० स० १०।७८। ७) इत्यत्र अश्नासि इतिसायणेन व्याख्यातं तच्चोचित्यात् अनेकार्था अपि धातवो भवन्ति इति । (ऋ ०सं ० १।२५।८) इति मन्त्रे हविः क्षदसे भक्षणार्थंस्वीकारेऽपि भक्षणस्य उपयोग एवार्थः । दायादा दिपदेष्वत्तेर्भक्षणार्थत्वासंभवात् । 'वेहतं वा क्षदन्ते ' इति ब्राह्मणस्य परिचारका भक्षयन्ति । राजनि श्रोत्रिये वा आगते उक्षाणं वेहत वा क्षदन्ते भक्षयन्ति इति तु नार्थः सभवति । नह्यतिथिभोग्यान् इत्यप्यर्थः स्यात्तदापि यदि तेष्वागतेषु क्षदन्ति उपयुञ्जते तदा दुग्धादिसमर्पणादौ तदुपयोगो युज्यते । यदि सायणरीत्या हिंसन्तिहन्यन्ते गावः ' इत्यत्रापि अघ्न्यत्व दिबलात् हिंसाया अपि ताडनमेवार्थ: । ताडनमपि दुग्धाद्यर्थं तत्समीपप्रापणार्थमेव । ' अघासु | ३ )ताडनमेवार्थः सायणेन स्वोकृतः । स्कन्दस्वामी तु क्षत्पदनिर्वचनावसरे क्षद स्थैय्यें सोत्रो धातुरित्याह । ( नि० १| १२ अतिथिभ्यो दानार्थमुक्षाणं इत्यत्र देवराजयज्वापि स्वकार्ये स्थिरं भवतीत्याह, जलाशय व्याप्य स्थिरीभवतीति वा, तथात्वे क्षदति हिनस्ति पिपासांवेहत वा क्षदन्ते स्थिरीकुर्वन्ति इत्याह । सुबोधिनीकार: ( क्षदि गतिहिंसनयो ) इति धातुमङ्गीकृत्यकृतवान् । तथा सति क्षदन्ति उष्णतामिति, अभीप्सितं वा पुरुषं गच्छति इति व्युत्पत्या जलवाचकस्य क्षदशब्दस्य निर्वचनं सवरणे सौत्रः २८१५९ इति 1 अतिथिपार्श्वे गामुक्षाणं वा गमयन्ति इत्येवार्थ. । क्षत्ता इतिपदस्य सिद्ध्यर्थंममरकोषटीकायां क्षद क्षद् धातोरमुमेवार्थं संवरणार्थः क्षदधातुरङ्गीकृतः २२८१ इत्यत्र क्षत्रियपदमपि तथैव व्याख्यातम् । दयानन्दोऽपि उणादिकोषे कुर्वन्ति । अमरकोषे २।१० ३ इत्यत्र स्वीकृतवान् । तथा च प्रकृते उक्षाणं वेहत वा क्षदन्ते अतिथिसत्कारार्थं संवरणं सम्यक् वरणं महाभारत में दृष्टिगोचर लोहित, वध आदि शब्दो को औपचारिक ही कहा गया है । तथैव तिलधेनु, यवधेनु, घृतधेनु आदि का भी वर्णन होता है । यज्ञ से संबन्धित होने के कारण तादृश वध को भी अवध ही माना जाता है । को 'अघ्न्या' कहा उत्तररामचरित्र में भी ' मडमडायिता ' का अर्थ 'ताडिता' ही है, 'मारना' नही, क्योकि गौ है, गर्मघातिनी गो नही है । जैसे अथर्ववेदीयगया है । ऐतरेयब्राह्मणात्मक वेद मे 'बेहत्' पद का अर्थ 'सामान्य गो' ही

पृष्ठ 1178

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1178 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०७६ वेदार्थपारिजातः भानुजीदीक्षितेन क्षदति क्षदतेर्वा क्षत्ता ( क्षद सम्भृतौ ) इति स्वीकृत्य क्षदतेः सम्भरणार्थता स्वीकृता । तथा च अर्हति इत्यत्र निमित्तार्थी सप्तमीमाश्रित्य अघ्न्यादिश्रुत्यनुरोधेन पूज्यातिथिनिमित्तं वेहतं उक्षाण सम्भरन्ति पोषयन्ति उक्ष्णः कृष्यादिद्वारा गोश्च दुग्धादिद्वारा तत्सत्कारोपयोगित्वात् । ' क्षत्ता वामस्य देवभूरे ' (ऋ ० सं ० ६| १३ | २ ) अत्रापि क्षत्ता इति क्षदधातोरेव रूपम् । ऋतस्य यज्ञस्य वा क्षत्ता दाता । क्षदतिरत्र दानकर्मा दाता भवसि इति सायणाचार्यः । सायणरीत्या हिंसार्थस्यापि क्षदतेहिसार्थे Sनन्वितत्वादेव दानार्थंकता स्वीकृता, तथैव ब्राह्मणवाक्येऽपि अन्यायामन्ये च गवि क्षदतेहिंसार्थस्यानन्वयादेव दानमेवार्थः । तथा उक्षाण वृषभ वेहत गा क्षदन्ते ददतीत्येवार्थः । एवञ्च सति --' महोक्ष वा महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पयेत्' ( या ० स्मृ० १ १ ९९ ) इति याज्ञवल्क्यवचनेनेकवाक्यता भवति । उपकल्पनमपि दानमेव । यद्यपि उक्षेति गवेन्द्रो बोद्ध्यते । वेहदिति गर्भ- घातिनी गोः । तयोश्चादान ग्रहण श्रोत्रियादीना निरर्थकमशक्यपालनं च स्यात्तथाप्युक्षपदेन वृषभसामान्यस्य वेहदित्यनेन गोसामान्यस्य च विवक्षितत्वेन न दोष । तस्मात् क्षदन्ते ददति इत्येवार्थः । गोदानस्य वेदादिशास्त्रेषु प्रशस्ततमत्वात् । वेदैर्यास्कादिभिश्च अघ्न्या अहन्तव्या गोरुक्ता ( नि० ११।४२।२ ) सा सर्वस्यैव अहन्तव्या भवति इति दुर्गाचार्योक्तेश्च । तस्मात् क्षदन्ते इत्यस्य प्रकृते हिंसन्ति भक्षयन्ति शकलीकुर्वन्ती- त्यादिव्याख्यानमपव्याख्यानमेव, किन्तु स्वीकुर्वन्ति स्थिरीकुर्वन्ति सम्यग् वरण कुर्वन्ति सम्भरन्ति अतिपावें गमयन्ति दुग्धाद्यर्थं गा प्रति गच्छन्ति ददति इत्यादय एवार्था । हिंसार्थत्वेऽपि अतिथिसमीपनयनाथं दण्डैस्ताडन तत्र नयनमवार्थ. । कि वा, यथा ' ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते' ( वा० सं ० ३०१५ ) इत्यादि मन्त्रेषु हिंसार्थं कस्याप्यपालभतेरुत्सर्ग एवार्थो न वधस्तथैव क्षदतेहिंसार्थत्वेऽपि त्याग एवार्थः । 'त्यागो वघो वा विहितः साधूना ह्यभय समम् ।' ( वाल्मीकि रा० ७। १०५।१३ ) इत्युक्तेः । अत एव महीधराचार्यः ---तत आलभनक्रमेण यथादेवतं प्रोक्षणादि ॥ ब्राह्मणादीनां पर्यग्निकरणानन्तरमिदं ब्रह्मणे, इदं क्षत्राय इत्येवं सर्वेषां स्वस्वदेवतोद्देश्येन त्यागः । ततः सर्वान् ब्राह्मणादीन् यूपेभ्यो विसृज्योत्सृजति । 'मानुषा मा- नुषानेव दासभावेन भुञ्जते ।' ( म ० भा० शा० २६२।३८ ) अत्र यथा भोजनमुपयोग एव, तथैव क्षदतेर्भक्षणार्थत्वेऽपि उपयोग एवार्थः । यथा नृयज्ञस्य न नृहिंसार्थस्तथैव गोयज्ञस्यापि गोहननं नार्थ: । 'गोभिः श्रीणीत मत्सरम्' (ऋ० वे० सं० ) इत्यादि यथा गोपदस्य गोदुग्धादिकमर्थस्तथैव गोपाक इत्यस्य गोदुग्धपाक एवार्थ । उक्षपाकस्य सोमरसपाकोऽर्थः । ऋषभपाकस्य औषधविशेषपाक एवार्थः । यत्तु केनचिदुक्तम्- अथैनं शालां प्रपादयति स धेन्वे च अनडुहश्च नाश्नीयात् धेन्वनडुहौ वे इदं वशासूक्त में 'गोवशा' का अर्थ वन्ध्यागौ नही किया जाता, अपितु 'सामान्यगो' ही किया जाता है, वैसे ही ' वेहत्' का अर्थ भी सामान्य गौ ही होता है । उसी प्रकार 'क्षदन्ते' का अर्थ 'ददति' ही करना चाहिये । क्योंकि गोदान करना वेद शास्त्रों में प्रशस्त कहा गया है । तस्मात् ' क्षदन्ते की 'हिंसन्ति, भक्षयन्ति शकलोकुर्वन्ति' व्याख्या करना, कुव्याख्या ही कहलायेगी, अत. ' क्षदन्ते ' की व्याख्या 'स्वीकुर्वन्ति, स्थिरीकुर्वन्ति, सम्यक् वरणं कुर्वन्ति, संभरन्ति अतिपावें गमयन्ति, दुग्धाद्यथं गां प्रति गच्छति, ददति' इस प्रकार करनी चाहिये । हिंसार्थक मानने पर भी उसकी व्याख्या ' अतिथि के समीप पहुँचाने के लिये दण्डे से ताडन करते हुए उसके समीप ले जाना ही अर्थ करना चाहिये । किंवा जैसे 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते ' ( वा० स० ३०१५ ) इत्यादि मन्त्रो मे हिंसार्थक आलभति का अर्थ, 'उत्सर्ग' ही किया गया है, वध नही । उसी तरह 'क्षदति' के हिंसार्थक होने पर भी उसका अर्थ 'त्याग' ही किया गया है । 'मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुञ्जते ' यहाँ पर जैसे 'भोजन ' का अर्थ, उपयोग किया जाता है, वैसे हो 'क्षदते ' का भक्षण होने पर भी उसका अर्थ, उपयोग ही किया जाता है । जैसे ' नृयज्ञ' का अर्थ नरहिंसा नही है, वैसेही 'गोयज्ञ' वर्थ 'गोहनन' नहीं है । गौभिः श्रीणीत मत्सरम्' में 'गो' पद का गोदुग्ध बादि अर्थ है, वैसे ही ' गोपाक' का अर्थ 'गो-दुग्धपाक' ही किया जाता हैं । 'उक्षपाक' का अर्थ ' सोमरसपाक' किया जाता है । 'ऋषभपाक' का अर्थ, औषधिविशेष का पाक किया जाता है । यह जो किसी ने कहा है-'शतपथ के वचन में याज्ञवल्क्य

पृष्ठ 1179

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1179 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात. २०७७ विभृतः । ते देवा अब्रुवन् धेन्वनडुहो वे इदं सर्व विभूतः । यदन्येषा वयसा वीर्यमासीत् तद् धेन्वनडुहोरदधुस्तस्माद् धेनुश्च अनड्वाश्च भूयिष्ठ भुक्त: । 'तद् एतत् सवाश्यमिव यो धेन्वनडुहोरश्नीयात् अन्तगतिरिव तं ह अभिद्रुतमभिजनितो जायायै गर्भ निरववीदिति पापमकद् इति पापी कीर्तिः । तस्माद् धेन्वनडुहयोर्नाश्नीयात् तदुह उ वा याज्ञवल्क्य अश्नाम्येव ' ( | | | ),अहम् असलं चेद भवतीति श० ३ १ २ २१ इति शतपथवचने याज्ञवल्क्यरीत्या धेन्वनडुहयोर्मासभक्षण मेवोक्तमिति तदप्यज्ञानविजृम्भितमेव, कण्डिकाया मांसशब्दानुल्लेखात्, उपपत्त्या तद्भक्षकस्य गर्भहन्तृत्व सर्वभक्षित्वोक्त्या तद्भक्षणस्य ' ' ( )निषिद्धत्वात् धेन्वनडुहयोर्नाश्नीयात् का०श्री० सू० ७ २२२ इत्यस्य कर्कभाष्ये धेन्वनडुहयोर्मासं नाशितव्यमिति विवरणोक्तेश्व | सायणाचार्यरीत्या शतपथकण्डिकाया अयमर्थः- कृतक्षारं कृतस्नानं कृतवस्त्रपरिधानं यजमानमध्वर्युं शाला प्रवेशयति । तत्र स यज्ञदीक्षा पूर्त्यर्थमुपवास कुर्यात् । — गोदुग्धनिर्मित कूर्चादिकं वृषभकृष्टमन्नादिकञ्च नाश्नीयात् । अस्यापि शालाप्रवेशकर्त्तयजमानस्याशन कालत्वात् । अत्र अशने कञ्चित् नियममाह — धेन्वे धेनोः क्षोरादिक अनडुत्सम्बन्धिकर्षणसाध्यमित्यर्थः । नाश्नीयात् तद् अश्नत. सर्वाशन भवति । तस्य च जायाया गर्भसंभवे सति सर्वाशन त रेतोरूपेण परिणत गर्भ हिस्यात्, तत् पापकीर्तिः स्यात् । तद् उभयोः धेन्वनडुहयो ' ( पायस ) मन्नञ्च नाश्नीयात् । तत्र याज्ञवल्क्यपक्षमाह - चेत् यस्मात् उभयान्नाशने शरीरमसल ( बलवत् ) , - भवति तस्मात् तयोरन्नमश्नीयामेव । धेन्वे इत्यत्र षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सायणभाष्यरीत्या गोदुग्धनिष्पन्न पायसादिकं वृषभनिष्पन्नमन्नादिकमेव व्रतेऽन्यमतेन निषिद्धम्, याज्ञवल्क्यमतेन भक्षणमनुमतम् इति । केषाञ्चिद्रीत्या सोमयागप्रसङ्गे उपोषणमेव कार्य्यम् । यज्ञसमाप्तेः पूर्वं भोजनेन देवतानामवमान स्यात् । तथात्वे यज्ञकर्त्ता चेत्सर्वथोपोषणमेव कुर्यात् । तदा कार्यातिशयात् कथं यज्ञपूर्ति करिष्यति? तस्मात् किञ्चित् पायसादिकमनं वा किञ्चिदेव भक्षणीयम् । तत्र केषाञ्चिद्रोत्या सर्वथा त्याग एव । याज्ञवल्क्यरीत्या तु दुग्धादिभिः शरीर बलवत् यज्ञनिर्वर्तनक्षम भवति । तस्माद् दुग्धमन्नं वाऽल्पमात्रं भक्षणीयमेव । यथा 'तस्मादाहुने दीक्षितस्याश्नीयात्' ( ऐ ० ६।९ ) इत्यत्र दीक्षितस्य मासभक्षण न निषिद्ध तस्याप्राप्तत्वादेव । असलमित्यस्य बलकारकमर्थः, न कोमलमासम् 'वत्सासाभ्या कम्बले' ( पा० सू०५/ २/ ९८ ) इति बलार्थ एव असब्दात्तलप्रत्ययविधानात् । यत्तु ' श्वाविच्छल्यगोधा भक्ष्या, । नक्रकुलीरा अविकृतरूपाः । सर्पशीर्षाश्च गोगवयशरभाद्याश्चानुदिष्टाः । तथा धेन्वनड्वाही मेध्यो वाजसनेयके विज्ञायेते । खड्गे तु विवदन्ते अग्रामस्करे च । ' इति ( वशिष्ठस्मृति: १४।३०-३५ ) । इति वाजसनेयकरीत्या गोवृषभो भक्षणीयत्वेनोक्ताविति, तदप्यज्ञानविजृम्भितम् । पौर्वापर्यानवेक्षणात् । तथाहि १४ । ३०-३५ इति स्थलीयानि वचनानीमानि । तत्र सर्पशीर्षाश्च ३२ अत्र च पूर्वं श्वावित्शल्लकशशक कच्छपगोधापञ्चनखाना भक्ष्याः मध्ये श्वाविधादयः ( | ):, ' ' इति १४ ३० इति सूत्रस्थेन भक्ष्या इत्यनेन सबद्धा सन्ति क्रिया चात्राध्याह्रियते । तेन पञ्चनखानां भाज्या- भक्ष्याः । भक्ष्या इत्यस्य ३१ सूत्रे अनुवृत्तिः । ३२ सर्पशीषाश्चेत्यत्रापि चकारेण तदनुवृत्तिः । अध्यायादी 'अथातोच असंबद्धतया ', भोज्यश्च वर्णयिष्यामः इत्यप्युक्तम् तेनात्र भक्ष्याभक्ष्यवर्णनम् । नात्र सर्वे भक्ष्या एव । प्रतिपक्षिणा में मास शब्द का कही उल्लेख ' ' के मतानुसार गाय और बैल का मास मक्षण विहित हैं । वह भी अज्ञानविजृम्भित ही है । क्योकि कण्डिका नही है । और मास भक्षक के लिये गर्भहन्तृत्व आदि कहा होने से मास भक्षण को निषिद्ध ही माना गया है । 'धेन्वनडुयोर्नाश्वीयात्किया गया है । (का० श्री० सू० ७ २१२२ ) के कर्कभाष्य में 'धेनु और अनडुह का मास भक्षण नही करना चाहिये' यही उसका विवरण गोदुग्ध से बने सायण के अनुसार शतपथ की कण्डिका का अर्थ ऊपर मूल संस्कृत में दिया गया है । सायणभाष्य, किन्तुके अनुसारयाज्ञवल्क्य के मत से पायस आदि पदार्थ तथा वृषभ के परिश्रम से निष्पन्न अन्न आदि का भक्षण कुछ लोगो के मत से निषिद्ध है

पृष्ठ 1180

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1180 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०७८ वेदार्थपारिजातः वचनान्युद्धृतानि । 'अनुद्दिष्टा.' इति स्थाने अनुदिष्टा इत्यपि लिखितम् । अनुद्दिष्टा इति नवीनक्रियायोगात् सन्तीति क्रिण व्यावर्त्तते, सजानीयं दृष्ट्वा सजातीयो निवर्तत इतिन्यायात् । तथा च गोगवयाद्याश्च भक्ष्या अनुद्दिष्टाः, अतोऽभक्ष्याः वर्णिताः । तेन गोगवयाद्या भक्ष्या अनुद्दिष्टा भक्ष्या न मताः । अत एव श्रीकृष्णधर्माधिकारिमहाशयेन विद्वन्मोहिन्या टीकाया- मभक्ष्यानाह -गौरिति । तथा धेन्वनडुहौ मेध्यो वाजसनेयके विज्ञायेते १४ ३४, अत्र गोवृषभयोरभक्ष्यत्वमेवोक्तम् । तत्र मेध्यौ इति मेधावर्धन दुग्धादिहेतुत्वेन । मेध्यो तत एव न भक्षणीयौ इत्युक्तम् । अत एव बौधायनधर्मसूत्रे - ' वधे च धेन्वनडुहोरन्ते चान्द्रायणं चरेत । ' ( १ | १ ९/ ६ ) इति गोवृषभयोवंधे प्रायश्चित्तविधानदर्शनात् तयोरवध्यत्वेनाभक्षणीयत्वमेव । ' अभक्ष्याः पशवो ग्राभ्या ( १।११।१ ) इत्यनेनापि गवादीनामभक्ष्यत्वमेव | मेघृधातुर्न हिंसार्थक एव । मेघृ सगमे च ) इति संगमार्थ- कत्वस्यापि मेधतेर्दर्शनात् । नहि गृहमेधिशब्दस्य गृहिणो हिमार्थः । न च पवित्रत्वादेव भक्ष्यता भवति ॥ वाजसनेये तु स्पष्टमेव ' धेन्वनडुयोर्नाश्नीयात्' ( श० ३| १| २| २१ ), ' धेन्वनडुहयोर्नाश्नीयात्' ( का० श्रौ० सू० ७२ २२ ) धेन्वनडुहमास नाशितव्यमिति कर्कभाष्याच्च गोवृषमासनिषेधावगमात् । अत एव तद्ध एतत् सर्वाश्यभि यो धेन्वनडुहयोरश्नीयाद् गर्भ निरवधीत् पापमकत्' ( श० ३।१।२।२२ ) इति गोभक्षकस्य सर्वाशित्वं गर्भघातकत्वं पापित्वञ्चोक्तम् । तत्र वशिष्ठस्मृतौ भक्ष्यो इति पाठोऽपि शतपथविरुद्धत्वादुपेक्षणीय एव । गौतमधर्मसूत्रेऽपि ' धेन्वनडुहौ च' ( २८१३० ) इति गोवृषभयोरभक्ष्यस्वमुक्तम् । आपस्तम्बधर्मसूत्रेऽपि 'एकखुरोष्ट्रगवयग्राम सूकरशरभगवाम्' ( १।१७।२ ९ ) इतिसूत्रे गवामिति पदेन गवादीनामभक्ष्यत्वमेवोक्तम् । ' धेन्वनडुह्योर्भक्ष्य मेध्यमानडुहम्' इति वाजसनेयकं मतम् ( १११७/ ३०-३१ ) । अत्र कश्चित् ' धेन्वनडुहयोर्मास भक्ष्य गोप्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवः ' इति तन्न, पूर्वोक्तनिषेधविरोधात् । न च प्रतिप्रसवोऽपि । विहितस्य निषिध्य पुनर्विधानश्च प्रतिप्रसवः । न च प्रकृते पूर्वं विधानं, किन्तु काण्वशाखीयशतपथीयसायणभाष्यरीत्या ( श० ३।१।२।२१ ) इत्यत्र केषाञ्चिन्मतेन सोमदीक्षाव्रते धेन्वनड्डहयोर्नाश्नीयात् इति धेनुसम्बन्धि पायसादि अनडुत्सम्बन्धि तत्कृष्टान्नादिकं न भक्षणीयमित्युक्तम् । याज्ञवल्क्येन तु असलत्वात् बलप्रदत्वात् यज्ञनिर्वाहार्थं भक्षणीयमित्युक्तम् । तथैव। पस्तम्बसूत्रेऽपि । याज्ञवल्क्यमतेनात्र ३० । ३० सूत्रयोरपि तदेवोक्तम् । आनडुहमित्यत्र अनड्वाश्चानडुही च तयोः सम्बन्धि पायसादिकमन्नञ्च भक्षणीयम् । 'अंसलं भोजनं वा' ( का० श्री० सू० ७ २ २४ ) अत्रापि शतपथानुसार्येव व्याख्यानम् । 'सङ्गे तु विवदन्ति ' इत्यनेन गोवृषभयोरभक्ष्यत्वं तु निर्विवादमेव सिद्धम् । 'न चासा मासमश्नीयात्' ( महाभारतेऽनुशासने ( ७८| १७ ), वेदे च गवामधन्यत्ववर्णनात्तद्वधस्तन्मांसभक्षणादिकं सर्वथा निषिद्धमेव । यत्तु मनुवजितमांसेषु गोमांसस्यासनिवेशात् भक्ष्यत्वमिति, तदपि यत्किञ्चित्, नरमांसस्यापि तत्रादर्शनेन तस्यापि भक्ष्यत्वापत्तेः । " हिनस्त्यात्मसुखेच्छया । योऽहिंसकानि भूतानि ' -(: ) स जीवंश्च मृतश्चैव न क्वचित्सुखमेधते ॥ मनु ५/४५ उसका भक्षण सम्मत है । यह जो कहा है कि वशिष्ठस्मृति और वाजसनेयक के अनुसार 'गाय और बैल को भक्षणीय बताया है, किन्तु इस प्रकार का कथन भी पौर्वापर्य प्रसग के न जानने से अज्ञानविजृम्भित ही है । पौर्वापर्य सन्दर्भ के देखने पर स्पष्ट रूप से ज्ञात होताहै कि गो, वृषभ को अभक्ष्य ही वहीं बताया गया है । वहा गोभक्षक को सर्वांशी, गर्भघातक, और पापी तक कह दिया है । यह जो है कि मनु के द्वारा वर्जित किये किये मासों में गोमास का है सन्निवेश न रहने से उसे भक्ष्य क्यो न कहा जाय? किन्तु यह आशंकाकहना भी निःसार है । क्योकि मनुवजित मासो मे नर मास का भी सन्निवेश नही है, तो उसे भी भक्ष्य कहने का प्रसंग प्राप्त होगा । एवं च श्रुति, स्मृति, सूत्र, पुराण आदि ग्रन्थो का आलोडन करने पर सर्वत्र ही गोहिंसा ( गोवध ) के होने पर प्रायश्चित का विधान किया गया दिखाई देता है, अतः सर्वथापि गोवध को तिषिद्ध ही माना गया है ।