वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1241–1250
वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1241–1250
पृष्ठ 1241
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात. २१३ ९ शब्दगता अर्थगताश्चानुप्रासादय, उपमादयश्च परिगणिताः । इमेऽलङ्कारा काव्यस्य चमत्कृतिजनका इष्यन्ते । अनुप्रासा- दिविशिष्ट शब्दज्ञानेन केचन चमत्कृतिमनुभवन्ति उपमादिविशिष्टार्थज्ञानेन च काव्यगतचमत्कृतेरनुभवोऽपरेषाम् । एवञ्च काव्यगतचमत्कृतिजनकम् अनुप्रासादिविशिष्टशब्दज्ञानम् एवमुपमादिविशिष्टार्थज्ञानञ्चेति निर्गलितम् | काव्यगतचमत्कृति-जनकता अनुप्रासादिविशिष्टशब्दज्ञाने उपमादिविशिष्टार्थज्ञाने च वर्तत इति पर्यवसन्नम् । जनकतावच्छेदकत्वं शब्देऽर्थे च । तदवच्छेदकता अनुप्रासादौ उपमादौ च । तेनालङ्काराणा लक्षणमिद पर्यवस्यति- रसादिभिन्नव्यङ्गयभिन्नत्वे सति शब्दा- श्रन्यतरनिष्ठा या विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकत्वमिति । अत्रेद ज्ञातव्य भवति- यदलङ्कारा वाच्या अपि भवन्ति व्यङ्गया अपि । व्यङ्गयावसरे तेषामलङ्कारत्व ब्राह्मणश्रमणन्यायेनोपपाद्यते । रसस्नु सर्वत्र व्यङ्गय एव भवति, न वाच्यः । रसभावादीना मिथोऽङ्गाङ्गिभावदशाया रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहित इति चत्वारो रसवदा- द्यलङ्कारा इष्यन्ते । एतेषा लक्षणेन सडग्रह, उपमादीना व्यङ्गयदशायामलङ्कारत्वाभावात्तेषा व्यावृत्तिरिति हेतो. लक्षणे 'रसादिभिन्नव्यङ्गयभिन्नत्वे सति । इति भेदद्वयगमे सत्यन्त पदम् । तथा च रसादिविशिष्टशब्दज्ञानात् उपमादिविशिष्टार्थ- ज्ञानाच्च चमत्कारोदयात् तेषु लक्षणसमन्वय । शब्दार्थयोर्ज्ञाननिष्ठ चमत्कृतिजनकताया विषयितयावच्छेदकत्वेन तद्विशेषणी- भूतानुप्रासोपमादे तन्निष्ठावच्छेदकतावच्छेदकत्वम् । एवमलङ्कारलक्षणे स्थिते दयानन्दकृतवेदव्याख्याने तत्र तत्र लिखिता अलङ्कारा परिशील्यन्ते, दयानन्देन तत्र तत्रोल्लिखिता अलङ्कारा प्रायश पञ्चषा एव --उपमा लुप्तोपमा श्लेष रूपकञ्चेति । वेदमन्त्रेषु क्वचिदिवशब्दो भवति क्वचि-दिवार्थको 'न' शब्दो भवति । यत्र यत्र मन्त्रे इवशब्दो वा न शब्दो वा न भवति तत्र लुप्तोपमा, अथवा रूपकम्, यत्र च भवति तत्रोपमा, यत्र चोपमाया रूपकस्य वा कापि सामग्री न निर्द्धार्यते तत्र स्वोन्नीतार्थान्तर समादाय श्लेष इति तदीय. पन्थाः । तमेवानुसरन् त्वमत्र लिखसि 'श्लेषालङ्कार' इति । किमङ्ग । अत्र शब्दश्लेषोऽभिप्रेत? उतार्थश्लेषः? अर्थभेदेन भिन्ना- शब्दाः एकोच्चारणविषयास्सन्तो यत् श्लिष्यन्ति स श्लेष इति शब्दश्लेषस्य लक्षणं मम्मटाचार्यमतम् । स च श्लेषः वर्ण- काव्य का चमत्कृति जनक माना गया है । कुछ लोगो को अनुप्रासादिविशिष्ट शब्दो को सुनने मात्र से ही चमत्कार का अनुभव होने लगता है और कुछ लोग उपमादिविशिष्ट अर्थ का ज्ञान होने पर काव्यगत चमत्कार का अनुभव करते है । एवञ्च अनुप्रासादिविशिष्ट शब्द ज्ञान को उसी प्रकार उपमादिविशिष्ट अर्थज्ञान को काव्यगतचमत्कृति का जनक कहा गया है अत काव्यगतचमत्कृतिजनकता, अनुप्रासादिविशिष्ट शब्दज्ञान में और उपमादिविशिष्ट अर्थज्ञान में रहती है । और जनकतावच्छेदकता शब्द तथा अर्थ मे रहती है । और तदवच्छेदकता (जनकतावच्छेदकता की अवच्छेदकता) अनुप्रासादि मे और उपमादि मे रहती हैं । तदनुरोधेन अलकार का लक्षण इस प्रकार निष्पन्न हुआ - ' रसादिभिन्नव्यङ्ग्यभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा, या विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता, तदवच्छेदकत्वम्' । इति । यहाँ पर ज्ञातव्य है कि अलङ्कार वाच्य भी होते है और व्यङ्ग्य भी होते है । व्यङ्ग्य के समय उनका अलङ्कारत्व ब्राह्मणश्रमणन्याय से बताया जाता है । रस तो सर्वत्र व्यङ्ग्य ही होता है, वाच्य नही । रस भावादि में जब परस्पर अगाङ्गिभाव रहता है, उस समय रसवत्, प्रेय, ऊर्जस्वि और समाहित –ये चार रसवदादि अलकार कहे गये है । व्यङ्ग्यदशा में उपमादिको मे अलङ्कारत्व के न रहने से, उनके व्यावर्तनार्थ लक्षण मे भेदद्वयगर्भित सत्यन्तपद का निवेश किया गया है । तथा च रसादिविशिष्टशब्दज्ञान से और उपमादिविशिष्ट अर्थज्ञान से चमत्कार उपपन्न होने के कारण उनमे अलङ्कारत्व सिद्ध हो जाता है । अब दयानन्दकृत वेदव्याख्यान में जहाँ तहाँ लिखे गये अलङ्कारो का परिशीलन करते है । दयानन्द ने प्रायः उपमा, लुप्तोपमा, श्लेष और रूपक आदि पाच-छह ही अलकारो का ही उल्लेख किया है । वेदमन्त्रो मे कही पर 'इव ' शब्द तो कही पर 'इव' के अर्थ मे ' न ' शब्द आता है | जहाँ जहाँ मन्त्र मे ' इव' शब्द या 'न' शब्द नही रहता, तब वहाँ लुप्तोपमा, अथवा जहाँ रूपक रहता है वहाँ उपमा, और जहाँ उपमा, या रूपक को किसी भी सामग्री का निर्धारण नही करतेJ बनता वहाँ स्वकल्पित अर्थान्तर को लेकर 'श्लेष' - यह उनका मार्ग है । उसी मार्ग का अनुसरण कर तुम यहाँ श्लेषालकार लिख रहे हो । किन्तु भाई! जरा यह तो बताओ कि यहाँ तुम्हे शब्दश्लेष अभिप्रेत है, या अर्यश्लेष अभिप्रेत है? मम्मटाचार्य ने तो शब्दश्लेष का लक्षण इस प्रकार किया
पृष्ठ 1242
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४० वेदार्थपारिजातः पद-लिङ्ग-भाषा-प्रकृति-प्रत्यय -विभक्ति-वचनभेदेनाष्टधा विभक्त । अयश्लेष सभङ्गोऽभङ्गश्चेति द्विविधः । किमेतेषु त्वदीय ? पुरुषसूक्तमन्तर्भवति अर्थश्लेषस्य च परिवृत्तिसहाना श्लिष्टाना शब्दाना प्रकरणादिनियमाभावादनेकार्थप्रतिपादकत्वं लक्षणमस्ति । शब्दश्लेषे शब्दाः परिवृत्त्यसहा., अर्थश्लेषे च परिवृत्तिसहा भवन्तीति नियम आलङ्कारिकाणाम् । त्वदीय पुरुष- सूक्त पश्याम -प्रथम तवेय प्रतिज्ञा- 'पुरुषमेध मे यजुर्वेद का ३१वा अध्याय, तथा ऋग्वेद का १०/ ९ ० पुरुषसूक्तविनि- --- युक्त है' इति । तवानया पतया प्रतीयते -ऋग्यजुर्वेद योविद्यमानयो पुरुषसूक्तयोरुभयो: पुरुषमेधे विनियोग इति । त्वद्वाक्ये 'तथा' इति पदमस्ति । तस्य च हिन्दीभाषाया समुच्चयोऽर्थः । तेन च पुरुषसूक्तद्वयस्य विनियोगो ज्ञायते । किमे- वमभिप्रैषि? पुरुषमेधेऽनयोस्सूक्तयोर्विनियोग इति कथ जानाति भवान्? किं पुरुषमेधप्रकरणे सूक्तमिदमधीतम्? यद्य- धीतम् तर्हि नार्थश्लेष, तल्लक्षणे प्रकरणादिनियमाभावस्योल्लेखात् । यदि नाधीत तर्हि पुरुषमेधे विनियुज्यत इति कथं वदसि? यदि च ब्राह्मणेन श्रौतसूत्रकारवचनेन वा विनियुज्यत इति त्व वदसि तर्हि प्रकरणानुसारेणैव ब्राह्मणं वा सूत्र- कारो वा विनियोग ब्रवीति । तथा च प्रकरणादिनियमे सति कथमर्थंश्लेषस्य सम्भव? यथाकथञ्चिदर्थश्लेषमभ्युपेत्य विचा- रयाम । त्वदुदाहृतो मन्त्र. -. '-ततो विराड् अजायत' इति । 'तत ' इति तच्छब्दात् तसिलप्रत्ययान्त पदम् । तच्च पूर्वप्रकृतप्रधा- नपरामर्शकम् । पूर्वञ्च मन्त्रचतुष्टयेन नारायणाख्य परब्रह्मरूपः पुरुषः प्रतिपादितः । एवञ्च ततः' इति तच्छब्देन नाराय- णाख्य पुरुष उच्यत इत्यागतम् । त्वञ्च तस्य शब्दस्यार्थान्तर वदसि -साङ्ख्यमतसिद्ध प्रकृतिरिति । त्वयापि पूर्वपरामर्शकत्व तच्छब्दस्याङ्गीकर्तव्यमेव । पूर्वञ्च ' पुरुष ' इत्येवोपात्तम् । पूर्वमुपात्तस्य 'पुरुष ' इत्यस्य कि प्रकृतिरर्थो वा? उतान्यो वा? यदि प्रथम पक्षः, तर्हि तादृशोऽर्थ कथ लब्ध श्रीमता । द्वितीयपक्षपरिग्रहेऽर्थश्लेषो न भवेत् । कथ ब्रवीषि श्लेषालङ्कार इति । एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन द्वावर्थौ स्वातन्त्र्येण यत्र भासेते द्वयोरन्यतरस्य नियमने यत्र प्रमाण किमपि न भवति तत्र है — ' अर्थभेदेन भिन्ना शब्दा एकोच्चारणविषयास्सन्तो यश्लिष्यन्ति सश्लेष:' । उस क्लेष के वर्ण-पद-लिङ्ग-भाषा-प्रकृति-प्रत्यय-विभक्ति वचन के भेद से आठ भेद होते है । यह श्लेष, सभङ्ग और अभङ्ग भेद से दो प्रकार का होता है । क्या इन भेदो मे से किसी भेद मे पुरुषसूक्त का अन्तर्भाव होता है? अर्थश्लेष का लक्षण इस प्रकार किया गया है-'परिवृत्ति सहाना श्लिष्टाना शब्दाना प्रकरणादि- नियमाभावादनेकार्थप्रतिपादकत्वम्' । शब्दश्लेष मे शब्द, परिवृत्त्यसह हुआ करते है, और अर्थश्लेष मे शब्द, परिवृत्तिसह होते है- ---- यह आलङ्कारिको का नियम है । अब तुम्हारे पुरुषसूक्त को देखते है - प्रथम तुमने यह प्रतिज्ञा की है -' पुरुषमेध मे यजुर्वेद का ३१ वाँ अध्याय, तथा ऋग्वेद का १०।९ ० पुरुषसूक्त विनियुक्त है' इति । तुम्हारी इस पक्ति से यह प्रतीत होता है—ऋग्वेद और यजुर्वेद दोनो मे स्थित दोनों पुरुषसूक्तो का पुरुषमेध मे विनियोग है । तुम्हारे वाक्य में 'तथा' पद है । हिन्दी भाषा मे उस ( तथा) का समुच्चय अर्थ होता है । इस कारण दो पुरुषसूक्तो का विनियोग किया जाना ज्ञात हो रहा है । क्या यही तुम्हे अभिप्रेत है? पुरुषमेध मे इन दो सूक्तो का विनियोग होता है, यह तुमने कैसे जाना? क्या पुरुषमेध प्रकरण में का यह सूक्त पढा गया है? यदि पढा गया हो तो अर्थश्लेष कैसे कहा जायगा? क्योकि उसके लक्षण में प्रकरणादिनियम के न रहने का उल्लेख है । यदि नही पढा गया है तो तुमने कैसे जाना कि पुरुषमेव मे उसका विनियोग किया जाता है । क्यो मिथ्या विनियोग बता रहे हो । यदि ब्राह्मण या श्रौतसूत्रकार के वचन से विनियोग को बता रहे हो, तो ब्राह्मण या सूत्रकारप्रकरण के अनुसार ही विनियोग बताया करते है । तथा च प्रकरणादिनियम के रहने पर अर्थश्लेष का होना कैसे सम्भव है? अच्छा अब यथाकथञ्चित् अर्थश्लेष को मान कर भी विचार कर ले । तुमने 'ततो विराड् अजायत ' मन्त्र को उद्धृत किया है । 'तत ' मे 'तत्' शब्द से 'तसिल्' प्रत्यय लगाया गया है । अत तसिल्प्रत्ययान्त 'ततः' पद है । वह पूर्व प्रकृत प्रधान का परामर्शक है । पूर्व मे चार मन्त्री से नारायणाख्य पर ब्रह्मरूप पुरुष का प्रतिपादन किया गया है । एवञ्च 'तत ' के वच्छन्द से नारायणाख्य पुरुष बताया जा रहा है । किन्तु तुम तो ' तत्' शब्द का कुछ भिन्न ही अर्थ 'साख्यमतसिद्ध प्रकृति' बता रहे हो । तुम्हे भी तच्छब्द का पूर्वपरामर्शकत्व तो स्वीकार करना ही होगा । पूर्वं मे 'पुरुष' ही बताया गया है पूर्व मे उपात्त 'पुरुष' का क्या प्रकृति अर्थ है, या और कुछ? यदि प्रथम -पक्ष है तो उस अर्थ को उपलब्धि आपको कैसे हो पाई? यदि द्वितीय पक्ष का परिग्रह कर रहे हो तो अर्थश्लेष नही कह सकोगे । ऐसी स्थिति श्लेषालंकार कैसे कह रहे 1 ॐ
पृष्ठ 1243
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः २१४१ खल्वर्थश्लेष इत्यालङ्कारिका आस्थिषत । अत्र पुरुपपदस्य प्रकृतिरर्थं परब्रह्म चेति केन प्रमाणेनावधार्यते । तत्रापि साडुख्य- मते पुरुषपदार्थस्तु न प्रकृति, व्यक्ताव्यक्तभेदेन तयोभिन्नार्थकत्वात् । सृष्टिक्रम एव तव सृष्टियज्ञ, स एव पशुयज्ञ । कः केन सम्बध्यत इति किं चिन्तयसि? किञ्च श्लेषालङ्कारेऽर्थद्वयस्योपस्थितिरभिधयैवेति नियम 1 ' पृपदाज्यम्' इति मन्त्रगत पद दधिमिश्रिताज्यस्य वाचकम् । अर्थान्तर त्वयोच्यते -'व ही अन्धकार और कही प्रकाश' इति । किमस्मिन् अर्थे गृषदाज्य- पद शक्तम्? एव मन्त्रगतपदानामर्थान्तर यदुच्यते तत्सर्व लक्षणयैव खलु वक्तव्यम् । तत्र लक्षणाया कि बीजम्? यत्र शक्या- र्थस्य विरोधो भवति तत्रैव हि वृत्त्यन्तराश्रयण भवति । एव लाक्षणिकमर्थमुन्नीय विनियोगाय विधिस्त्वया कल्पनीय । 'न विधौ पर शब्दार्थ.' इति न्याये जाग्रति तमुल्लङ्घ्य तत्र तत्रालङ्कारयोजनाय लक्षणा समाश्रयणीया भवति । किमि- दमुचितम्? किञ्च सर्वत्र मन्त्रे श्लेषालङ्कारेणार्थान्तरं वदतस्तव प्रकृतोऽप्रकृतश्चेति विभागाभावादर्थद्वय त्वया स्वीक्रियते न वा? यदि स्वीक्रियते, तर्हि त्वदभिमतसृष्टियज्ञेन पशुयज्ञस्य निषेधो न स्यात् । यदि न स्वीक्रियते, तर्हि लेपालङ्कारो न सिध्येत् । एव १२३ पृष्ठे ' भूलोकवासी पशु-पक्षी यहाँ अभिप्रेत नही है' इति निषेधसि ॥ निषेधः प्राप्तिपूर्वको भवति । श्रोत- यज्ञेषु पशूना भूलोकवासिनामङ्गत्वेन प्राप्तानाम् आधिदैविकत्वमङ्गीकृत्य निषेध कर्त्तव्यस्त्वया । मन्त्रे च निषेधो नोप- --' ' ' ', लभ्यते पशूं स्ता क्रे इत्येव मन्त्र । यहाँ अभिप्रेत नही है इति त्वद्वाक्य एव निषेध निषेधस्वरूपञ्च प्राक्सविस्तरं निरूपितम् । I हो? 'एकवृन्तफलद्वयन्याय' से दो अर्थ स्वतन्त्र रूप से जहाँ भामते है, और दो मे से किसी एक के नियम में जहाँ कोई प्रमाण नही होता वहाँ अर्थलेष को आलकारिको ने माना है । यहॉपर 'पुरुष' पद का प्रकृति और परब्रह्म अर्थ है, यह किस प्रमाण मे आपने निर्धारित किया? तत्रापि साख्यमत में ' पुरुष' पदार्थ तो 'प्रकृति' नही है' व्यक्त और अव्यक्त के भेद से दोनो के अर्थ भिन्न भिन्न है । सृष्टिक्रम को ही तुम सृष्टियज्ञ कह रहे हो, और वही तुम्हारा पशुयज्ञ है । क्या किसी से भी कोई सम्बद्ध है? किञ्च श्लेषालङ्कार मे दो अर्थो की उपस्थिति अभिधा से ही होने का नियम हैं । मन्त्रगत ' पृषदाज्य' पद, दधिमिश्रित आज्य का वाचक है । तुम उसका कुछ अन्य ही अर्थ बता रहे हो -' कहो अन्धकार और कही प्रकाश' । क्या इस अर्थ मे पृषदाज्य शब्द की शक्ति है? मन्त्रगत पदो का अर्थान्तर यदि बताना हो तो उसे लक्षणा के द्वारा ही बताना होगा । लक्षणा करने मे कारण भी बताना होगा । जहाँ गक्यार्थ का विरोध होता हो वहीपर वृत्त्यन्तर का आश्रयण किया जाता है । इसप्रकार लाक्षणिक अर्थ की कल्पनाकर विनियोग के लिये तुम्हे विधि की कल्पना करनी होगी । क्या तुमने यह कभी नही सोचा? कि 'न विवौ पर शब्दार्थ ' यह न्याय भी है । इस न्याय के रहते हुए भी उसकी परवाह न कर जहाँ तहाँ अलङ्कार की योजना करने के लिये न्याय के विरुद्ध लक्षणा का आश्रय करना पडेगा । क्या लक्षणा का आश्रय करते रहना उचित है? किञ्च सर्वत्र मन्त्रगण शब्दो मे श्लेषालङ्कार बताकर अर्थान्तर प्रदर्शित करते हुए प्रकृत-अप्रकृत का विभाग न होने के कारण दो अर्थो का स्वीकार तुम्हे करना होगा या नहीं? प्रथम पक्ष मे तुम्हारे अभिमत सृष्टियज्ञ से पशुयज्ञ का निषेध नही हो सकेगा । और दूसरे पक्ष मे श्लेषालङ्कार सिद्ध नहीं होगा । उसी प्रकार पृ० १२३ पर लेखक ने लिखा है-'भू लोकवासी पशु-पक्षी यहाँ अभिप्रेत नही है ' इस प्रकार लेखक ने निषेध प्रदर्शित किया है । किन्तु निषेध तो प्राप्तिपूर्वक हुआ करता है । श्रीतयज्ञो में भूलोकवासी तथा अंगरूप से प्राप्त पशुओ की आधिदैविकता को स्वीकार करके उनका निषेध तुम्हें करना होगा । और मत्र मे निषेध, उपलब्ध हो नही रहा है- 'पस्ता चक्रे' यही मन्त्र है किन्तु वह यहाँ अभिप्रेत नहीं है' इस प्रकार तुम्हारे वाक्य मे ही निषेध और उसका स्वरूप पहले बताया गया है ।
पृष्ठ 1244
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयं परिशिष्टम् शास्त्रसम्मतः शाब्दबोधप्रकार. 'पदज्ञान तु करण द्वार तत्र पदार्थधीः । शाब्दबोध. फल तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ॥ ' इति न्यायसिद्धान्त- मुक्तावलीरीत्या पदज्ञान शाब्दबोधे करणम्, पदजन्यपदार्थस्मृतिर्व्यापारः, शक्तिबुद्धिस्तत्र सहकारिकारणम् । पदेन सह पदार्थस्य सम्बन्ध. शक्तिः । सा च पदार्थान्तरमिति मीमासका । ईश्वरेच्छारूप ईश्वरसकेत इच्छारूप. सङ्केतो वा शक्तिरिति नैयायिका । भेदाभेदरूप तादात्म्य शक्तिरिति साख्या योगा अद्वैतिनश्च । तत्रापि भेदस्तात्त्विकोऽभेद आध्यासिक इति प्रथमे उभये 1। अभेदस्तात्त्विको भेदस्त्वाध्यासिक इत्यद्वैतिनः । बोधकत्वं शक्तिरिति प्राञ्चो वैयाकरणा । वाच्यवाचकभावः सेति नव्याः । बौद्धादयस्तु इन्द्रियाणामप्राप्यकारित्वपक्षे यथा तत्तदिन्द्रियाणि विषयमप्राप्तान्यपि स्वभाववशादेव स्वस्वविषयं गृह्णन्ति, स्वभावादेव चान्यार्थसम्बन्धेऽपि तेषा तदग्राहकत्वम्, तथैव शब्दार्थयोः परस्पर सम्बन्धाभावेऽपि स्वभावादेव तत्तदर्थानुभावकत्वम् । न गब्देभ्यस्तदर्थस्मरणम्, स्मृतिकारणाभावात्, किन्तु वाक्याद् वाक्यार्थस्येव पदात्पदार्थानुभव एव तादृशस्य स्वभावस्यापि नियामकत्वेन सम्बन्धस्याङ्गीकर्त्तव्यत्वेन सम्बन्धपक्ष एव युक्तः । 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञान सर्व शब्देन भासते ॥' ( वाक्यपदीय ११२३ ) इति वाक्यपदीयरीत्या सर्वस्य विचारजातस्य शब्दानुविद्धत्व विज्ञायते । घटकुण्डलादिषु मृत्सुवर्णादिप्रकृत्यन्वयदर्शनेन रूपादयोऽपि शब्दतत्त्वविकारा एव । विषया भिन्नेन्द्रियग्राह्या अभिन्नेन्द्रियग्राह्यमभिन्नरूपं च शब्दतत्त्वमिति गौरिति शब्दः, गौरित्यर्थः, गौरिति• ज्ञानमिति सर्वत्र शब्दानुवेधदर्शनाद् अर्थाना शब्दतत्त्वस्य च प्रकृतिविकृतिभावो विज्ञायते, रज्ज्वा शास्त्रसंमत शाब्दबोध का प्रकार न्यायसिद्धान्तमुक्तावली के अनुसार शाब्दबोध में पद का ज्ञान करण, पद से होने वाली पदार्थ की स्मृति व्यापार और शक्ति बुद्धि ( इस पद की इस अर्थ मे शक्ति है, इस बात की जानकारी । सहकारी कारण है । पद के साथ पदार्थ के सबन्ध को शक्ति कहते है । मीमासक इस शक्ति को एक भिन्न पदार्थ मानते है । नैयायिको के मत के अनुसार ईश्वर की इच्छा या सामान्य इच्छा के द्वारा विहित सकेत को ही शक्ति कहा जाता है । साख्य, योग और अद्वैतदर्शन मे भेदाभेदात्मकतादात्म्य को ही शक्ति कहते है । इनमे भी साख्य और योग- दर्शन के अनुसार भेद वास्तविक है और अभेद कल्पित | अद्वैतवादी अभेद को वास्तविक और भेद को काल्पनिक जानते हैं । प्राचीन वैयाकरण बोधकता में शक्ति मानते है और नवीन वैयाकरण वाच्यवाचकभाव मे । बौद्ध प्रभृति दार्शनिको का कहना है कि कुछ दार्शनिक इन्द्रियो की अप्राप्यकारिका तो स्वीकार करते है, उनके मत से जैसे इन्द्रियाँ विषय देश मे गये बिना भी स्वभावत कुछ विषयो का ग्रहण करती है और कुछ का नही, उसी तरह से शब्द और अर्थ का परस्पर संबन्ध न रहने पर भी स्वभावत उनके अर्थो की प्रतीति हो जाती है । शब्द से अर्थ की स्मृति नही होती, क्योकि यहाँ स्मृति का कोई कारण दृष्टिगोचर नही होता । किन्तु वाक्य से वाक्यार्थ का बोध होता है, उसी तरह से पद से पदार्थ का अनुभव होने पर स्वभाव की नियामकता मानी जायगी । यह भी एक प्रकार का सबन्ध ही है, अत सबन्ध को माने विना काम नही चलेगा । वाक्यपदीयकार का कहना है कि लोक में ऐसा कोई भी ज्ञान नही, जिसके साथ कि शब्द न जुडा हो । समस्त ज्ञान शब्द के द्वारा ही भासित होता है । घट, कुण्डल प्रभृति मे मिट्टी, सुवर्ण आदि की जैसे अनुस्मृति रहती है, उसी तरह से रूप प्रभृति मे शब्द की अनुस्यूति रहने से शब्द तत्त्व ही इन सबका उपादान कारण है । विषयो का ग्रहण भिन्न-भिन्न इन्द्रियो से होता है, किन्तु शब्दतत्त्व अभिन्न इन्द्रियो से गृहीत होने से अभिन्न स्वरूप माना जाता है । शब्द अर्थ ज्ञान -- इन सबमें गो शब्द सर्वत्र अनुस्यूत है, अतः अर्थ और शब्द तत्त्व का प्रकृति विकृतिभाव ज्ञात होता है, किन्तु रज्जु मे सर्प
पृष्ठ 1245
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात २१४३ सर्पादीनामिव शब्दतत्त्वे ब्रह्मणि रूपादीनामर्थाना कल्पितत्वेन भिन्नरूपताया भ्रान्तिविलमितत्वात् । तदुक्तम् — ' अनादिनिधन ब्रह्म शब्दतत्त्व यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यत ॥ ' ( वाक्यपदीय १1१ ) । वर्णात्मकानामक्षराणा निमित्त- त्वादुपादानत्वाच्च ब्रह्मणोऽप्यक्षरत्वम् । ज्ञानरूपे ब्रह्माभिन्ने प्रत्यक्चैतन्येऽन्तरविद्यया सूक्ष्मरूपेण स्थितम् । पदवाक्यरूपा वर्णाः परप्रत्यायनाय प्रयत्नेनाभिव्यज्यन्ते । 'आत्मा बुद्धया समेत्यार्थान् मनो युक्ते विवक्षया । मन. कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ सोदीर्णो मूर्त्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्णान् जनयते ( पा ०शि० ६, ९ ) सय' ब्रह्मरूपस्यात्मनोऽभि- ष्यन्दमाना ब्रह्मोपादानात्मिका वर्णव्यक्ति मृदुपादानात्मिका घटव्यक्तिरिवेति वेदान्तिना वैयाकरणाना च रीत्या तादात्म्यरूप एव शब्दार्थसम्बन्ध । अत एव वेदान्तिना रीत्या शक्तिर्नाम पदानामर्थेषु मुख्या वृत्तिरेव । यथा घटपदस्य पृथुबुध्नोदराद्या- कृतिविशिष्टे वस्तुविशेषे वृत्ति, सा च शक्ति कारणेषु कार्यानुकूलशक्तिरिव पदेषु ( कारणेषु ) पदार्थोपस्थित्यनुकूला शक्ति. ॥ शक्तिग्रहश्च व्याकरणशास्त्रादिभ्यो भवति । तथा चाहुरभियुक्ता. -'शक्तिग्रहो व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च ॥ वाक्यस्य शेषाद् विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यत. सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥ ' इति । धातु-प्रकृतिप्रत्ययादीना शक्तिग्रहो यद्यपि व्याकरणशास्त्राद् भवति, तथापि प्राधान्येन शक्तिग्रहो वृद्धव्यवहारा-. - ' ' देव भवति । अत शक्तिग्राहकेषु स एव मुर्धन्य । तथाहि व्युत्पित्सुर्बालो गामानय इत्युत्तमवृद्धवाक्यश्रवणानन्तर मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्तिमुपलभ्य गवानयन च दृष्टा मध्यमवृद्ध प्रवृत्तिजनकज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्या वाक्यजन्यत्वं निश्चित्य ' अश्वमानय गा बधान' इति वाक्यान्तरे आवापोद्वापाभ्या गोपदस्य गोत्वजातौ तद्विशिष्टव्यक्तौ वा शक्ति गृह्णाति । तत्र की भ्रान्ति की तरह शब्द तत्त्व ब्रह्म मे रूपादि अर्थ भी भ्रान्ति के द्वारा कल्पित है, अत इनकी भिन्नरूपता वास्तविक न होकर भ्रान्तिजन्य मानी जाती है । वाक्यपदीयकार ने इस बात को इस तरह से व्यक्त किया है-' अनादि निधन ( आदि और अन्त से रहित । अक्षर ब्रह्म को ही वैयाकरण शब्दतत्त्व कहते है । यह शब्दतत्त्व अर्थ के रूप में परिणत होता है, जिससे कि जगत् का सारा व्यवहार चलता है । वर्णात्मक अक्षरो का निमित्त और उपादान होने से ब्रह्म भी अक्षर कहा जाता है । ज्ञानरूप ब्रह्म से अभिन्न प्रत्यक् चैतन्य मे अविद्या के कारण अर्थमय जगत् की सूक्ष्म रूप से अभिव्यक्ति होती है । इसके बाद ही दूसरे को समझाने के लिए इन वर्णो को पद और वाक्य के रूप में अभिव्यक्ति होती है । पाणिनीय शिक्षा मे इसका क्रम इस तरह से बताया गया है - आत्मा बुद्धि की सहायता से विभिन्न भावो से सपर्क स्थापित करने के बाद कुछ कहने की इच्छा से मनको प्रेरित करता है । मन कायिक अग्नि को और यह अग्नि शरीरस्थित पवन को प्रेरित करती है । पवन ऊपर उठकर शिर पर जाकर टकराता है और वहाँ से मुँह तक आते- आते विविध वर्णों की उत्पत्ति करता है । वैयाकरण और वेदान्ती ब्रह्मस्वरूप आत्मा से प्रवाहित ब्रह्मोपादानक वर्ण की अभिव्यक्ति उसी तरह की मानते हैं, जैसे कि मिट्टी से घट की अभिव्यक्ति मानी जाती है । अतः इनके मत से शब्द और अर्थ का तादात्म्य सबन्ध माना जाता है । इसीलिये वेदान्तियो के मत के अनुसार पदो की अर्थों में मुख्यवृत्ति हो 'शक्ति' कहलाती है । जैसे कि घट पद की गोलमटोल पेट के समान आकारवाले पात्रविशेष मे वृत्ति होती है । कारण मे कार्य को पैदा करने की शक्ति के समान ही पदो मे पदार्थ को उपस्थित करने की शक्ति रहती है । इस शक्ति का ग्रहण व्याकरणप्रभृति शास्त्रो की सहायता से होता है । जैसा कि किसी अभियुक्त ( प्रामाणिक व्यक्ति ) ने कहा है-'व्याकरणशास्त्र, उपमान, कोश, आप्तवाक्य, व्यवहार, वाक्यशेष, विवरण और प्रसिद्ध पद की सन्निधि से पदो की शक्ति का बोध होता है । धातु, प्रकृति, प्रत्यय आदि मे शक्ति का बोध यद्यपि व्याकरणशास्त्र से होता है, तथापि प्रधान रूप से वृद्ध व्यवहार से ही शक्तिग्रह होता है । इसलिये शक्तिग्राहक उपायो मे वृद्ध व्यवहार ही मुख्य है । जैसे कि सीखनेवाला बालक 'गामानय' ( गाय लाओ ) उत्तम वृद्ध पुरुष के इस वाक्य को सुनने के बाद मध्यम वृद्ध पुरुष को जाते हुए और गाय लाते हुए देखता है । इसको देखकर वह निश्चित करता है कि मध्यम वृद्ध की उक्त प्रवृत्ति उत्तम वृद्ध के वाक्य को सुनने के बाद हुई । बाद में 'अश्वमानय गा वधान' इस दूसरे वाक्य को सुन कर और आनय किया के साथ अश्व का आवाप ( ग्रहण ) और गो का उद्वाप ( परिहार ) कर वह जान जाता है कि गोपद की गोत्वजातिविशिष्ट व्यक्ति में शक्ति है । घटादि पद कार्यान्वित घटादि का ही बोध कराते हैं, अतः कार्य मे ही
पृष्ठ 1246
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४४ वेदार्थ पारिजातः | तावद् घटादिपदाना कार्यान्वितघटादिबोधे सामर्थ्यावधारणात् कार्य एव शक्ति नयायिकादयस्तु कार्यान्वितघटादौ शक्तिग्रहेऽपि लाघवेन पदार्थ एव शक्तिरित्याहु । अत एव चैत्र पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्भिणी जातेत्यादौ मुखप्रसाद- मालिन्याभ्या सुखदु खे अनुमाय तत्कारणत्वेन परिशेषाच्छाब्दबोधमनुमाय तद्धेतुतया त शब्दमवधारयति । उपमानादपि शक्तिग्रहः । तद्यथा— आरण्यकेन केनचिद् गोसदृशो गवय इत्युक्तो ग्रामीण कचिदरण्ये गवयपिण्ड दृष्ट्वा गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्य स्मृत्वा गोसादृश्य तत्रोपलभ्य अय गवय इति यज्जानीतेऽसावुपमानात् शक्तिग्रहः । कोशादपि शक्तिग्रहो यथा--' प्रचेता वरुण पाशी' ( अमरकोषे १।१६१ ) इति कोशात् प्रचेतस -पाशिनुशब्दयोर्वरुणरूपेऽर्थे शक्तिग्रहः, एते शब्दा एकार्थवाचका इत्यध्याहारात् । आप्तवाक्यादपि शक्तिग्रह । यथा-कोकिल पिकपदवाच्य इत्याद्याप्तशब्दात् पिकादि- शब्दाना कोकिले शक्तिग्रहः । व्यवहाराद्यथा शक्तिग्रहस्तथोपरिष्टाद् दर्शितम् । वाक्यशेषादपि शक्तिग्रहो यथा ' यवमयश्चरु- र्भवति' इत्यत्र यवपदस्य दीर्घशूकविशेष आर्याणा प्रयोग, कङ्गौ तु म्लेच्छानाम् । तत्र हि ' अथान्या ओषधयो म्लायन्ते- ऽथैते मोदमानास्तिष्ठन्ति, ' वसन्ते सर्वसस्याना जायते पत्रशातनम् । मोदमानाश्च तिष्ठन्ति यवा कणिशशालिनः ॥ ' इति वाक्यशेषाद् दीर्घशूके यवपदस्य शक्तिनिर्णीयते । कङ्गौ तु शक्तिभ्रमात्प्रयोगः । नानाशक्तिकल्पने गौरवात् । हर्यादिपदे विनिगमकाभावाद् नानाशक्तिकल्पना । प्रकृते वाक्यशेषस्यैव विनिगमकत्वात् । विवृतेरपि शक्तिग्रहः । विवृतिर्विवरणम्, समानार्थकपदान्तरेण पदस्यार्थकथनमेव विवरणम् । यथा घटोऽस्तीत्यस्य कलशोऽस्तीति विवरणाद् घटपदस्य कलशे शक्तिग्रहः ॥ प्रसिद्धपदस्य सान्निध्यादपि शक्तिग्रहः । यथेह सहकारतरौ मधुर पिको रौतीत्यादौ पिकशब्दस्य कोकिले शक्तिग्रहः । शक्ति मानी जाती है । नैयायिक प्रभृति का कहना है कि कार्यान्वित घटादि मे शक्तिग्रह होने पर भी लाघव के कारण पदार्थ मे ही शक्ति माननी चाहिये । इसीलिये 'चैत्र, तुम्हारे घर पुत्र उत्पन्न हुआ है, तुम्हारी कन्या गर्भिणी हो गई है, इत्यादि वाक्यों को सुनने के बाद मुख की प्रसन्नता और मलिनता से उसके सुख दुख का अनुमान करके और उनके कारण के रूप मे शाब्दबोध का अनुमान करके व्यक्ति उक्त वाक्यगत शब्दो मे इनकी कारणता को निश्चित कर लेता है । उपमान प्रमाण भी शक्तिग्रह में सहायक है । जैसे कि किसी जंगली आदमी से यह सुनकर कि गवय गाय सरीखा होता है, कोई गाव का आदमी जगल मे जाता है और वहाँ गवय को देखकर उस जगली आदमी की बात को याद करता है । गाय की सी आकृति देखकर वह इस निश्चय पर पहुच जाता है कि यह गवय है । यहाँ उपमान प्रमाण के आधार पर गवयपद की गवय पिण्ड में शक्ति ज्ञात होती है । कोश की सहायता से भी शक्तिग्रह होता है । जैसे कि 'प्रचेता वरुणः पात्री' इस अमर कोष के वाक्य से प्रचेता और प्राची शब्द की वरुण रूप अर्थ मे शक्तिगृहीत होती है । आप्तवाक्य से भी शक्ति गृहीत होती है । जैसे कि 'कोकिल को पिक कहते है । इस आप्तवाक्य से पिक प्रभृति शब्दो को कोकिल प्रभृति अर्थो मे शक्ति गृहीत होती है । व्यवहार से शक्तिग्रह की विधि का प्रतिपादन किया जा चुका है । वाक्य शेष से भी शक्ति का ग्रहण होता है । जैसे कि चरु यव का बनाया जाता है इस वैदिक वाक्य मे आये यव पद का आर्य लोग दीर्घ शूक (जौ) और म्लेच्छ लोग कगु ( कगनी ) अर्थ करते हैं, ऐसी स्थिति में सशय उत्पन्न हो जाता है कि यव शब्द का यहाँ क्या अर्थ किया जाय? इस सशय की निवृत्ति वाक्य शेष से होती है । इसी प्रसग मे यहाँ ऐसे वाक्य देखने को मिलते है, जिनसे ज्ञात होता है कि जब अन्य ओषधिया म्लान हो जाती है, तब जौ हरे- भरे दिखाई पडते हैं, 'वसन्त ऋतु में सारी सस्यसपत्ति सूख जाती है, उस समय भी जौ की फसल लहलहाती रहती है, उसकी वालियो मे दाने भर जाते है ' । इस तरह के वाक्यो की सहायता से दीर्घ शूक (जौ ) मे एक यव शब्द की शक्ति निश्चित हो जाती हैं । कगु में इस शब्द का प्रयोग भ्रान्त माना जायगा, क्योंकि पदों की नाना शक्ति मानने में गौरव होगा । विनिगमक के अभाव में हरि प्रभृति शब्दो मे नाना शक्ति की कल्पना करनी पड़ती है । प्रकृत मे तो वाक्यशेष विनिगमक है । इसकी सहायता से दीर्घसूक मे ही यव शब्द की शक्ति सीमित हो जायगी । विवृत्ति ( व्याख्या ) से भी शक्ति का बोध होता है । विवृति का अर्थ है विवरण | समान अर्थवाले शब्दान्तर से किसी शब्द का अर्थ बताना ही विवरण कहलाता है । जैसे घट शब्द का अर्थ कलश करने से कलश में घट पद का शक्तिग्रह V होता है । प्रसिद्ध पद के सांनिध्य से भी शक्तिग्रह होता है । जैसे कि ' आम के पेड पर पिक ( कोयल ) कुक रही है इस वाक्य में पिक शब्द से कोयल का बोध प्रसिद्ध पद को सन्निधि के कारण होता है । $
पृष्ठ 1247
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४५ वेदार्थपारिजातः वेदान्तरीत्या तु यस्य वाक्यस्य तात्पर्यविपयीभूतस सर्गो मानान्तरेण न बाध्यते तद्वाक्यमेव प्रमाणम् । वाक्य-जन्यज्ञाने च आकाडुङ्क्षायोग्यतासत्तयस्तात्पर्यज्ञान व सहकारिकारणानि । तेन वाक्यपद न वाक्यसामान्यपरम्, किन्त्वा-काङ्क्षायोग्यतादिमद्वाक्यविशेषपरम् । तत्रापि पक्षद्वयम् — अन्विताभिधानम्, अभिहितान्वयश्च । तत्र प्रथमपक्षे पढे पदार्थाना ससर्गोऽपि पदैरेव बोध्यते । एतद्रीत्या पदे चैका स्मारिका शक्तिर्या ज्ञायमानैव पदार्थ स्मारयति, अपरा चान्वयानुभाविका था स्वरूपसती वाक्यार्थान्वय बोधयति । तेन वाक्यमेवार्थप्रमामकत्वात् प्रमाणम् । अभिहितान्वयपक्षे च पदेभ्य पदार्थानुभाविका शक्तिरेका, यया पदार्थानामनुभव | अनुभवश्चायमनुभवस्मृति विलक्षणोऽभिधापदाभिधेय । अत एव पदे पदार्था अभिधीयन्ते । अभिहितेषु पदार्थेषु चैका शक्तिर्या स्वरूपसती वाक्यार्थ भावयति । एतद्रीत्या वाक्य न वाक्यार्थ प्रमापयति, किन्तु पदै-रभिहिता पदार्था एव प्रमापकाः । वाक्ये पदार्थद्वारा परम्परयैव वाक्यार्थप्रमाजनकत्वेन प्रमाणत्वव्यवहार । तदुक्त 'पाके ज्वालेव काष्ठाना पदार्थप्रतिपादनम् ॥ ' --pla भट्टपादे – 'साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् ॥ ३४२ ॥
( ३४३ ) ( इलो० वा० वाक्याधिकरणे ) तात्पर्यविषयार्थ- तत्र कर्ममीमासकाना रीत्योभयत्र वाक्यसामान्यस्य ससर्गविषयकत्वमेव । वेदान्तिरीत्या तूभयत्र 'सोऽय देवदत्त ' 'तत्त्वमसि' बोधकत्वम् ॥ तात्पर्यविषयश्च 'गामानय', 'स्वर्गकामोऽग्निहोत्र जुहुयात्' इत्यादौ ससर्ग, , व्यक्तीनामानन्त्येन गौरवात्, जातेर्व्यक्ति-( ), छा० ६ ८७ इत्यादी अखण्डस्वरूपमेव । सा च शक्तिर्मीमासकरीत्या जातावेव न तु ज्ञाता जातौ तु समानसवित्सवेद्यत्वाद् व्यक्तिभानमपि सम्पद्यत एव । यद्वा गवादिपदाना व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती विना व्यक्तिधी-ज्ञाता । न व्यक्त्यशे शक्तिज्ञानमपि कारणम्, गोरवात् । जातिशक्तिमत्त्वज्ञाने सति व्यक्तिगक्तिमत्त्वज्ञान माना जाता है । वेदान्ती के मत से जिस वाक्य का तात्पर्यार्थ किसी दूसरे प्रमाण से बाधित नही होता, उसी को प्रमाण मानी जाती है । इसलिये वाक्य, वाक्य से होने वाले ज्ञान मे आकाक्षा योग्यता और आसत्ति की तथा तात्पर्यज्ञान सेकी सहकारिकारणतायुक्त वाक्य विशेष का ही बोधक होता है । इसमे भी,, पद केवल –वाक्यसामान्य का वाचक नही है किन्तु आकाक्षा योग्यता आदि से प्रथम पक्ष मे पदो से, पदार्थ का स्मरण होता हे दो पक्ष है एक अन्विताभिधानवादी का और दूसरा अभिहितान्वयवादी वा । इनमे शक्ति रहती हैं जो कि ज्ञात होने पर हीऔर स्मृत पदार्थो का ससर्ग भी पदो से ही होता है । इनके मत से पद मे एकरहनेस्मारिकासे ही वाक्यार्थ के अन्वय का बोध होता है । इस पदार्थ का स्मरण कराती है । दूसरी शक्ति अन्वय का अनुभव कराती है । इसकेजाता है । अभिहितान्वयवाद मे पदो से पदार्थ का अनुभव मत के अनुसार वाक्य ही अर्थ का ज्ञान कराता है, अत उसी को प्रमाण माना है । यह वाक्यजन्य अनुभव प्रत्यक्षादि प्रमाण से होने करानेवाली शक्ति एक ही मानी जाती है, जिससे कि पदार्थो का अनुभव होताजाता है । इसलिये कहा जाता है कि पद से पदार्थ अभिहित वाले अनुभव और स्मृति स विलक्षण है । अभिधा के नाम से इसको जानाभान कराती है । इनके मत से वाक्य वाक्यार्थ का प्रमापक न | होता है अभिहित पदार्थों में स्वरूपत रहनेवाली शक्तिही वाक्यार्थ का मे पदार्थ के द्वारा परम्परा से वाक्यार्थ का बोधक होने से के वाक्याधिकरण स्थित 'साक्षाद् यद्यपि होकर पदो से अभिहित पदार्थ ही वाक्यार्थ का भी प्रमापक होता है । वाक्य प्रभृति दो श्लोको मे प्रमाण व्यवहार किया जाता है । जैसा कि भट्ट कुमारिल ने श्लोकवास्तिक प्रतिपादित किया है । ससर्गविषयता मानी जाती है और वेदान्त मत के कर्ममीमासा शास्त्र के अनुसार उक्त दोनो पक्षो मे वाक्य सामान्यगई हैकी'गामानय' प्रभूति वाक्यों में संसर्ग मे तात्पर्यविषयता अनुसार उक्त दोनो स्थलो पर तात्पर्यविषयक अर्थ की बोधकता मानीमे । यह शक्ति मीमासको के मत के अनुसार जाति मे मानी ' ' ' ' से गौरव होगा । समस्त व्यक्तिनिष्ट एक मानी जाती है और सोऽय देवदत्त तत्त्वमसि प्रभृति मे अखण्ड स्वरूप जाति मे शक्ति जाती है, व्यक्ति मे नही । व्यक्ति अनन्त है, उनमें से प्रत्येक में शक्ति माननेहै । अथवा गोप्रभृति पद को व्यक्ति मे स्वरूपत. शक्ति मानी मानने में लाघव है । जाति के साथ व्यक्ति का भान अपने आप हो जाता यहां स्वरूपत. अन्वय में शक्ति मानी जाती है । इस मत मे जायगी और जाति में यह बात मानी जायगी । इसीलिये नैयायिको के I } २६ ९
पृष्ठ 1248
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४६ वेदार्थपारिजात विलम्बाभावाच्च । अत एव न्यायमतेऽप्यन्वये शक्ति स्वरूपसतीति सिद्धान्त । ज्ञायमानशक्तिविषयत्वमेव वाच्यत्वमिति जातिरेव वाच्या । लक्षणया व्यक्तीना बोध । यथा नीलो घट इत्यत्र नीलशब्दस्य नीलगुणविशिष्टे लक्षणा, तथा जातिवाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षणा, अनन्यलभ्यस्येव शब्दार्थत्वादिति वेदान्तपरिभाषाया स्पष्टमेव । नैयायिकास्तु सकलव्यक्तावेकस्या एव शक्ते स्वीकाराद् शक्तिमभ्युपगच्छन्ति । शक्त पदम् । तच्च यौगिक-रूढ-योगरूढ -यौगिकरूढभेदेन चतुर्विधम् । यत्रावयवार्थ एव बुध्यते तद्यौगिकम्, यथा पाचकादिपदम् । यत्रावयवशक्तिनैरपेक्ष्येण समुदायशक्तिमात्रेणार्थो बुध्यते तद्रूढम्, यथा नूपुर- मणि- मण्डलादिपदम् । यत्रावयवशक्त्या सह समुदायशक्तिरप्यस्ति तद्योगरूढम्, यथा पङ्कजादिपदम् । तथाहि पङ्कजपदमवयवशक्त्या पङ्कजनिकर्तृत्वरूपमर्थ बोधयति, समुदायशक्त्या च पद्मत्वेन रूपेण पद्मं बोधयति । न च केवलयाऽवयगक्त्या कुमुदे पङ्कजशब्दप्रयोग. स्यादिति युक्तम्, रूढिज्ञानस्य केवलयौगिकार्थज्ञानप्रति- बन्धकत्वात् । न चैव रूढिज्ञानस्य यौगिकार्थबुद्धी प्रतिबन्धकत्वे पद्मेऽपि योगार्थस्य पङ्कजनिकर्तृत्वस्य बोधो न स्यादिति वाच्यम् पद्मत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वानिरूपितपङ्कजनिकर्तृत्वावच्छिन्नविषयताशालिबोध प्रति रूढिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वेन पद्मधर्मिकयोगार्थंबुद्धेः प्रतिबध्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वात् । चिन्तामणिरीत्या तु समुदायशक्त्युपस्थितपद्मेऽवयवार्थस्य पङ्कजनि- कर्तुरन्वयो भवति, सान्निध्यात् । यत्र तु रूढ्याऽस्य बाध प्रतिसन्धीयते तत्र लक्षणया कुमुदादेर्बोध. । यत्र तु कुमुदत्वेन रूपेण बोधेन तात्पर्यज्ञान पद्मत्वस्य च बाध, तत्रावयवशक्तिमात्रेण निर्वाहः । यत्र तु स्थलपद्मादाववयवार्थबाधः, तत्र समुदायशक्त्या पद्मत्वेन रूपेण बाधः । यदि च स्थलपद्म विजातीयमेव तदा लक्षणयैव । यत्र तु यौगिकार्थरूढ्यर्थयोः स्वातन्त्र्येण बोधस्तद् यौगिकरूढम्, यथोद्भिदादिपदम् । तत्र हि उद्भेदनकर्ता तरुगुल्मादिरपि बुद्धयते, तथा यागविशेषोऽपीति मुक्तावलीकारः । केचित्तु — मुख्या-लक्षणा -गुणभेदेन त्रिधा शब्दप्रवृत्ति | मुख्यापि रूढिर्योगभेदेन द्विधा । रूढिश्च स्वरूपेण जात्या गुणेन वा निर्देशार्हे वस्तुनि संज्ञासज्ञिसङ्केतेन प्रवर्तते यथा डित्ये डवित्थे च । 'डित्थः काष्ठमयो हस्ती डवित्यस्तन्मयो मृग । गौः शुक्ल इत्यादि । लक्षणा चैतेन सङ्केतेनाभिहितार्थसम्बन्धिनि यथा गङ्गाया घोषः । गौणी चाभिहितार्थलक्षित- जाति ही वाच्य है । व्यक्ति का बोध लक्षणा से होता है । जैसे 'नीलो घट.' इस वाक्य मे नील शब्द की नीलगुणविशिष्ट पदार्थ मे लक्षणा मानी जाती है, उसी तरह से जातिवाचक शब्द की जातिविशिष्ट व्यक्ति मे लक्षणा होगी, क्योकि मीमासक के मत के अनुसार शब्दार्थ को अनन्यलभ्य माना जाता है । इस तरह की विस्तृत विवेचन वेदान्तपरिभाषा मे देखना चाहिये । नैयायिक समस्त व्यक्तियो मे एक ही शक्ति मानते है, अतः इनके मत मे व्यक्ति मे भी शक्ति मानी जायगी । पद ही शक्ति का आधार है । यह पद यौगिक, रूढ, योगरूढ और यौगिक रूढ भेद से चार प्रकार का होता है । पाचक प्रभृति पद यौगिक है, क्योकि इनके अवयवो से अर्थ का बोध होता है । अवयव शक्त की उपेक्षा कर समुदाय शक्ति से जहाँ अर्थ का बोध होता है, उसे रूढ कहते हैं, जैसे कि नूपुर, मण्डि, मण्डल प्रभृति पद है । अवयव की शक्ति के साथ जहाँ समुदाय शक्ति भी जहाँ कार्य करती है, वह पद योगरूढ माने जाते है, जैसे कि पकज प्रभृति पद । पकज शब्द अवयव की शक्ति से पंक मे उत्पन्न अर्थ का और समुदाय शक्ति से यम अर्थ का बोधक है । चिन्तामणि ग्रन्थ के अनुसार समुदाय शक्ति से उपस्थित पद्म मे अवयवार्थं पक मे पैदा होनेवाले पदार्थ का सनिधि के आधार पर अन्वय होता है । रूढि का बाध होने पर लक्षणा से इस पद से कुमुद प्रभृति का भी बोध होता है । जहाँ यौगिक और रूढि दोनो अर्थो का स्वतन्त्र रूप से बोध होता है, वह यौगिक रूढ पद कहलाता है । जैसे कि उद्भिज प्रभृति पदो मे तरु, गुल्म प्रभृति का नया योगविशेष का भी बोध होता है । इस विषय का विवेचन मुक्तावलीकार ने भलीभाति किया है । कुछ लोग-- मुख्या लक्षणा-गौणी भेद से तीन प्रकार की शब्द प्रवृत्ति मानते है । रूढि और योग भेद से मुख्या दो प्रकार की होती है । रूढि शब्द स्वरूप, जाति, या गुण द्वारा निर्दिष्ट वस्तु सज्ञासज्ञिसब से प्रवृत्त होता है जैसे डित्थ, डवित्थ, आदि । काष्ठमय हाथी को डित्थ और काठ के मृग को डवित्थ कहते है । उसी तरह गौ शुक्ल ये क्रमश. जाति गुण के उदाहरण है । सज्ञासज्ञि- संकेत से उक्त अर्थ के सम्बन्धी शब्द मे लक्षणा होती है । गौणी उक्तार्थ लक्षित गुणों से युक्त या तत्सदृश मे होती है जैसे देवदत्त
पृष्ठ 1249
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात २१४७ गुणयुक्त तत्सदृशे यथा सिहो देवदत्त ' । ' अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिर्लक्षणेष्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् वृत्तेरिष्टा तु गौणता ॥ ' इति । योगवृतिस्तु एतत्त्रिविधवृत्तिप्रतिपादितपदार्थयोः प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्वा योगेन यथा पङ्कजम्, औपगवः, पाचक इति । तत्र पङ्कजमिति रूढिवृत्त्या प्रतिपादितयो पङ्केति जेतिशब्दयो कर्दम-जनितपदार्थयो कर्दमोपादान- जनिकर्तृत्वरूपेण योगात् पङ्कजपदं तामरसे यौगिकम् । औपगवः पाचक इति पदद्वय प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्योगस्योदाहरणम् । गौणीप्रतिपादितयोर्योगस्य तु सिहोऽग्निर्माणवक इति । नैयायिकाना रीत्या 'गङ्गाया घोष.' इत्यादौ गङ्गापदस्य भगीरथ रथखाताद्यवच्छिन्नप्रवाहे शक्यार्थे घोषस्या- न्वयानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तिर्वा यत्र प्रतिसन्धीयते तत्र लक्षणया तीरस्य बोध । मा च शक्यसम्बन्धरूपा । यत्र शक्यार्थस्य परस्परासम्बन्धरूपा लक्षणा सा लक्षितलक्षणा । यथा द्विरेफादिपदाद् रेफद्वयसम्बन्धो भ्रमरपदे ज्ञायते, भ्रमरपदस्य च सम्बन्धः षट्पदरूपेऽर्थे ज्ञायते । वेदान्तिना रीत्या लक्षणा द्विविधा- केवललक्षणा लक्षितलक्षणा चेति । साक्षात् शक्यसम्बन्धे केवललक्षणा, यथा गङ्गाया घोष इति । यत्र शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धेनार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र लक्षिनलक्षणा, यथा द्विरेफपदस्य रेफद्वये शक्तस्य भ्रमरपदघटितपरम्परासम्बन्धेन मधुकरे वृत्तिः । यद्यपि रेफद्वय शर्कराशब्देऽप्यस्ति, तथापि भ्रमरपदे द्विरेफशब्दस्य निरूढा लक्षणाऽङ्गीक्रियते । गौण्यपि लक्षितलक्षणैव यथा सिहो माणवक इति । अत्र सिंहशब्दवाच्यसम्बन्धिशौर्यक्रौर्यादि-सम्बन्धेन माणवकस्य प्रतीतिः । प्रकारान्तरेण लक्षणा त्रिविधा -जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्लक्षणा चेति । शक्यार्थ- मनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा, यथा विष भुङ्क्ष्वेति । अत्र स्वार्थं विहाय शत्रुगृहभोजननिवृत्तिरिष्टा । अत्र समुदाय एव लक्षणा न प्रत्येकपदे, प्रत्येकं तात्पर्यज्ञापकत्वाभावात् । यदि त्वेकस्यैव पदस्य लक्षणा तदा विषपदं विषसदृश- शत्रुगृहभोजनलक्षकम् । तस्मिन् पक्षेऽर्थात् शत्रुगृहभोजननिवृत्तिर्भवति । यत्र च शक्यार्थमन्तर्भाव्यार्थान्तरप्रतीतिस्तत्रा-जहल्लक्षणा, यथा नीलो घट । अत्र नीलपद नीलवति द्रव्ये लक्षणया वर्तते । यत्र विशिष्टार्थवाचक शब्द एकदेशं विहाय ,एकदेशे वर्तते तत्र जहदजहल्लक्षणा यथा सोऽय देवदत्त इति । अत्र हि पदद्वयवाच्ययोविशिष्टयोरर्थयो- सिंह है । अभिधेय ( अर्थ ) से अवश्य सयुक्त शब्द मे लक्षणया प्रवृत्ति होती है । शक्ति का लक्ष्यमाण गुणो से योग होने पर गौणी वृत्ति मानी जाती है । योगवृत्ति तो उक्त तीन प्रकार की शक्तियो से प्रतिपादित दो पदार्थों (पद + अर्थ) या प्रकृति प्रत्ययार्थ के योग से होती है । पङ्कज, औपगव, पाचक आदि क्रम से उदाहरण है । रूढि के द्वारा पक, + ज इन दो पदो, या कर्दमजनित पदार्थो, या कर्दम से उत्पन्न होने वाला वस्तु के योग से पकज शब्द कमल अर्थ मे यौगिक है । औपगव और पाचक ये दो पद प्रकृति प्रत्ययार्थ योग के उदाहरण है । गौणीवृत्ति द्वारा प्रतिपादित योग का उदाहरण - सिंहो माणवके:, तथा अग्निर्माणवक 1 है । नैयायिकमतानुसार 'गंगा मे घोष' है । 'घोष आभीरपल्ली स्यात्' । इस वाक्य मे गंगा पद का भगीरथ के रथ के पहियो से खनी गयी पृथ्वी मे जो नदी की धारा गयी उस धारा रूप शक्यार्थ ( वाच्यार्थ ) मे अन्वय न होना या वक्ता के तात्पर्य का स्पष्ट न होना जहाँ प्रतिसहित की जाय वहा लक्षणा होती है और उससे तीर अर्थ का ज्ञान होता है । वह लक्षणाशक्ति शक्तिवाच्य अर्थ से सम्बन्ध रखनेवाली होती है । जहाँ शक्यार्थ का परम्परा सम्बन्ध से उपस्थिति हो वह लक्षित लक्षणा है । जैसे द्विरेफ पद से रकार द्वयका सम्बन्धी भ्रमर पद का अर्थ षट्पद मधुकर ( भौरा ) ज्ञात होता है । वेदान्त मतानुसार लक्षणा के दो भेद है । केवल लक्षणा और लक्षित लक्षणा | सीधे शक्यार्थ के सम्बन्ध रहने पर केवल लक्षणा जैसे 'गगाया घोष ' । जहां शक्यार्थं का सीधा सम्बन्ध न होकर परम्परया दूसरा अर्थ प्रतीत हो वहा लक्षितलक्षणा होती है । जैसे द्विरेफ पद दो रकार का वाचक होता हुआ भ्रमर पद का स्मरण कराता हुआ मधुकर अर्थ देता है । यद्यपि दो रकार शर्करा पद में भी है तो भी द्विरेफ शब्द निरूढलक्षणा शक्ति से भ्रमर का वाचक है । गौणी लक्षणा भी लक्षित लक्षणा ही है जैसे-'लडका सिंह है' । यहा सिंह शब्द अर्थ जो सिंहव्यक्तितन्निष्ठ जो शूरता, क्रूरता, वैसा लडका है ऐसा बोध होता है । प्रकार भेद से लक्षणा तोन 1 प्रकार की है ---जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्लक्षणा । शब्द के अर्थ को अन्तर्निविष्टन करती हुई जो दूसरे अर्थ को कहे वह
पृष्ठ 1250
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४८ वेदार्थपारिजातः क्यानुपपत्त्या पदद्वयस्य विशेष्यमात्रपरत्वम् । यथा वा 'तत्त्वमसि' ( छा० ६ ८ ७ ) इत्यादी तत्पदवाच्यस्य सर्वशत्वा- दिविशिष्टस्य त्वपदवाच्येनान्त करणविशिष्टेन ऐक्यायोगाद् ऐक्यसिद्ध्यर्थ स्वरूपे लक्षणा । 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र शक्यार्थस्य काकपदार्थस्य परित्यागेनाशक्यार्थस्य दध्युपघातकत्वस्य पुरस्कारेण काकेऽकाकेऽपि काकशब्दस्य प्रवृत्ते । एतद्रीत्या तात्पर्यानुपपत्तिरेव लक्षणाबीजम् 1। गङ्गाया घोष इत्यादी तात्पर्यानुपपत्तेरपि सत्त्वात् । लक्षणा च न पदमात्रवृति, किन्तु वाक्यवृत्तिरपि । यथा 'गम्भीराया नद्या घोष:' इत्यत्र गम्भीराया नद्यामिति पदद्वयसमुदायस्य तीरे लक्षणा । ननु वाक्यार्थस्याशक्यतया कथं तत्र शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा? शक्त्या यत्पदसम्बन्धेन ज्ञाप्यते तत्सम्बन्धो लक्षणा । शक्तिज्ञाप्यश्च यथा पदार्थस्तथा वाक्यार्थोऽपीति न काचिदनुपपत्ति । तत एवार्थवादवाक्याना प्रशंसारूपाणा प्राशस्त्ये लक्षणा । 'सोऽरोदीत्' ( तै० स० १1५1१ ) इत्यादिनिन्दार्थवादाना निन्दितत्वे लक्षणा | अर्थवादगत- पदाना प्राशस्त्यादिलक्षणाभ्युपगमे एकेनैव पदेन लक्षणया तदुपस्थिति पम्भवे पदान्तरवैयर्थ्यं स्यात् । तथा च विध्यपेक्षित- प्राशस्त्यरूपपदार्थप्रत्यायकतया अर्थवादसमुदायस्य पदस्थानीयतया विधिवाक्यैनैकवाच्यत्व भवतीत्यर्थवादाना पदेकवाक्यता । यत्र प्रत्येक भिन्नभिन्नसंसर्गप्रतिपादकयोर्वाक्ययोराकाङ्क्षावशेन महावाक्यबोधकत्वम्, तत्र वाक्यैकवाक्यता । यथा 'दर्श- पूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिवाक्याना 'समिधो यजति' ( तै ० स० २२६| १ | १ ) इत्यादिप्रयाजादिवाक्याना परस्परा- पहली है जैसे - 'विष खालो' यहाँ विष शब्द अपने अर्थ को बिलकुल न कहता हुआ शत्रु के घर न खाओ इस भिन्न अर्थ का प्रत्यायक है । यहा समुदाय मे ही लक्षणा है न कि प्रत्येक पद मे, क्योकि प्रत्येक पद मे तात्पर्य ज्ञापकता का अभाव है । यदि एकपद मे लक्षणा का आग्रह करे तो विष पद का अर्थ विषसदृश शत्रुगुह भोजन का त्याग है, और ऐसे पक्ष मे आर्थिक दृष्टि से शत्रुगृहभोजन निवृत्ति रूप फल प्राप्त हो जाता है । जहा शक्याथ को अपने मे रखते हुए दूसरा अर्थ निकले वह अजहल्लक्षणा है जैसे 'नीला घडा' । यहा नील शब्द नीले रंग वाला घडा इस अर्थ मे उक्त लक्षणा के सहारे हो गया है । जहा विशिष्ट अर्थ वाचक शब्द एक देश को छोडकर दूसरे देश अर्थात् दूसरे एक देश मे हो जाय वहा तोसरी जहदजहल्लक्षणा है । जैसे - वह यह देवदत्त । यहा तत् शब्द विप्रकृष्टकालवाचक व्यक्ति अर्थ का है और इदम् शब्द संन्निकृष्टकालवाचक व्यक्ति अर्थ मे है, दोनो का एकान्वय संभव न होने से पुर उपस्थित व्यक्तिरूपविशिष्ट व्यक्ति के रूप मे अन्वय हो जाने से विशेष्टामात्रपरक अर्थ हो जाता है । अथवा जैसे-' तत्त्वमसि' (छा० ६८ ७ ) इस श्रुति मे तत्प-दवाच्य सर्वज्ञत्वयुक्तका त्व पदवाच्य अन्त करणविशिष्ट के साथ एकान्वय न होने से स्वरूप मे लक्षणा मानी जाती है । ' काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इस वाक्य में काक पद के शक्यार्थ का परित्याग कर देने से अशक्यार्थ दध्युपघातक मे लक्षणा है । इस प्रकार तात्पर्यानुपपत्ति ही लक्षणा का बीज है । 'गङ्गाया घोष ' इस वाक्य मे भी तात्पर्यानुपपत्ति ही मान ली जाती है । लक्षणा पदमात्र मे रहने वाली शक्ति नही अपितु वाक्य वृत्ति भी है । जैसे ' गभीराया नद्या घोष. ' इस वाक्य मे गहरी नदी इन दो पदो की लक्षणा तीर में होती है । यदि कहे कि वाक्यार्थ मे शक्ति न होने से उसमे लक्षणा कैसे होगी? जिस पद के सम्बन्ध से शक्ति ज्ञापित होती है वह सम्बन्ध हो लक्षणा कहलाता है । जैसे पदार्थ शक्ति ज्ञाप्य होता है वैसे वाक्यार्थ भी होगा अब कोई दोष नही आता । इसीलिए अर्थवाद वाक्यो का प्राशस्त्य अर्थ मे लक्षणा होती है । 'सोऽरोदीत्' ( तै० स० १५1१ ) इस निन्दार्थवाद वाक्य का निन्दा अर्थ में लक्षणा मानी जाती हैं । अर्थवादघटकप्रशसादि अर्थो मे लक्षणा मानने से यदि एकपद से ही उक्तार्थ आ जाय तो दूसरा पद व्यर्थ होगा 1। और विधिवाक्य मे अपेक्षित प्राशस्त्यरूप अर्थ पद द्वारा ही प्रतीत हो सके तो अर्थवादी समुदाय पद के स्थान का होगा और उसका अन्वय ( सम्बन्ध ) विधिवाक्य से हो जायगा । इस तरह विधिवाक्यो का अर्थवाद वाक्यो के साथ पदैकवाक्यता होगी । जहाँ प्रत्येक वाक्य का भिन्न -भिन्न ससर्ग प्रतिपादक दो वाक्यों का आकाङ्क्षा के कारण महावाक्य के साथ अर्थ सम्बन्ध होता है इसे वाक्यैकवाक्यता कहते हैं । जैसे – “दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत' आदि वाक्यो का 'समिधो यजति' ( तै० स० २२६| १ | १ ) आदि प्रयाजादि वाक्यों के आपस मे अपेक्षित अङ्गाङ्गिभाव बोधक वाक्य होने के कारण एकवाक्यता हो जाती है । क्योकि तन्त्रवार्तिक मे भट्ट कुमारिल ने कहा है कि "जिन वाक्यों का अर्थ अपना अर्थबोध करा चुकने के बाद समाप्त हो जाय उनका पुनः बङ्गाङ्गिभाव की