वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1291–1300

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1291–1300

पृष्ठ 1291

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1291 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थ पारिजातः २१८९, -करोति तस्यानेकक्रियावत्त्वेऽपि सति तद्धेतुक एव नामधेयप्रतिलम्भ । एवमेव कठादिभिरतिशयेन प्रोक्तत्वात् शास्त्राविशेषस्य काठकत्वादिसमाख्या भवति । सामाजिका कर्मणा वर्णव्यवस्थामङ्गीकुर्वन्ति । सापि तथैव व्यभिचरति 1। योद्धारोऽपि परशुराम-कृप- द्रोणादयो ब्राह्मणा एवासन् । दान्ता ब्रह्मनिष्ठा अपि राम कृष्ण- भीष्मादय. क्षत्रिया एवासन् न ब्राह्मणा । सर्वोऽपि यथाकालं पूजापा- ठादिक करोति, श्वादिवारणाय दण्डोद्यतकरो भवति, आपणाद् वस्तूनि क्रीणाति, स्वगृहमार्जनादिक च करोति । न च तावतैव ब्राह्मण* क्षत्रियो वैश्य शद्रो वा भवति । तक्षा जातिविशेष, तस्यैव तक्षणादावधिकार । स एव तक्षन् तक्षा भवति, अन्यत्कुर्वन् तूष्णी वा स्थितोऽपि तक्षा भवति । नान्यस्तक्षन्नपि तक्षा भवति । परिव्राजकशब्द सन्यासिनि रूढः ।, अत एव आसीनोऽपि स परिव्राजक उच्यते । अत एव शास्त्रेषु ब्राह्मणादीनुद्दिश्य कर्माणि विधीयन्ते --ब्राह्मण इदं कुर्यात् क्षत्रिय इदमिति । न तु य एव कुर्यात्स ब्राह्मणः, य एव कुर्यात्स क्षत्रिय इति । दुहितृभार्यादीनुदिश्य कर्त्तव्यानि विधीयन्ते, 1 न तु कर्त्तव्येन दुहितृत्वादिकम् दुहित्रादीना प्रसिद्धत्वात् । अन्यथा दुहितापि भार्याकर्मकर्तृत्वेन भार्या स्यात् । भार्यापि दुहितृकर्मकर्तृत्वेन दुहिता स्यात् । पृथुदर्शनादपि धरित्री एव पृथिवी भवति, न तु द्यौ । पृथुदर्शनादपि पृथिवी भवति, लोक- रूढत्वादेव । अश्वतृणादिशब्दा अपि लोकव्यवहारादेव नियतार्था भवति, न तु क्रियायोगात् । अन्यथा अन्येषामपि तथात्वा- पत्तिः । स्थूणा एकैव सती दोशेते इति दरशया इत्युच्यते न चोच्यते च । तथा सज्यते तस्या वश इति सन्जनीत्युच्यते न चोच्यते च । लोकव्यवहार एवात्र शरणम् । इदमेवावयवप्रसिद्धेः समुदायसिद्धेर्बलवत्वात् । वस्तुतस्तु शब्दार्थसम्बन्धबोधायैव व्युत्पत्तयोऽपेक्ष्यन्ते । तदर्थमेव धातुप्रत्ययादिविचारो भवति । वृद्धव्यवहार एव शब्दार्थसङ्गतिग्राहकेषु मूर्धन्यः । लोकव्यवहारादेव येषा शब्दान्त सङ्गविग्रहो जातस्तेषा व्युत्पत्तिप्रदर्शनं तु केवलं शिष्यबुद्धि- वैशद्यायैव 1। अन्ते धात्वादयस्त्वव्युत्पन्ना एव मन्तव्या, तेषामपि धातुजत्वेऽव्यवस्थाप्रसङ्गात् । अन्यथा यथाऽसौ पदेषु न का बाहुल्य भी कारण है । व्यक्ति अनेक क्रिया करता है, किन्तु जिस क्रिया को वह बार-बार करता है, उसी के आधार पर उसका नाम बन जाता है । जैसे कि कठ प्रभृति के द्वारा अतिशय अध्ययन किये जाने से उस शाखा का नाम काठक रख दिया गया । आर्यसमाजी कर्म से वर्णव्यवस्था मानते है । यह कथन भी सही नही है । परशुराम, कृपाचार्य, द्रोणाचार्य योद्धा होते हुए भी ब्राह्मण ही थे । दान्त, ब्रह्मनिष्ठ होते हुए भी राम, कृष्ण, भीष्म प्रभृति क्षत्रिय ही थे, ब्राह्मण नही । सभी व्यक्ति समयानुसार ' पूजापाठ करते है, कुत्ते आदि को मारने के लिये दण्ड उठाते है, दुकान से खरीद- बिक्री करते है और अपने घर की सफाई करते हैं । इससे वे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र नही कहे जाते । तक्षा (बढई) एक जाति है, तक्षण मे उसी का अधिकार है । तक्षण करे या न करे अथवा दूसरा काम करे, तब भी वह तक्षा हो कहाता है । दूसरा व्यक्ति तक्षण करता हुआ भी तक्षा नही कहा जाता । परि- ब्राजक शब्द सन्यासी के लिये रूढ है इसी लिये बैठा हुआ भी वह परिब्राजक कहाता है । शास्त्रों मे ब्राह्मण प्रभृति को उद्दिष्ट कर कर्मो का विधान है कि ब्राह्मण यह करे, क्षत्रिय यह करे । शास्त्र मे ऐसा नही कहा गया है कि ऐसा करने वाला ब्राह्मण और ऐसा करने वाला क्षत्रिय है । दुहिता " भार्या आदि को उद्दिष्ट कर कर्तव्यो का विधान किया जाता है, कर्तव्यो के आधार पर दुहिता, भार्या आदि का निर्धारण नही होता । इसी तरह से पृथुदर्शन से भूमि ही पृथ्वी कहलाती है, आकाश नहीं, अश्व तृण आदि शब्द भी लोक व्यवहार -के आधार पर ही नियत अर्थ में प्रयुक्त होते है, क्रिया के आधार पर नही । स्थूणा, सज्जनी प्रभृति शब्दो की भी प्रवृत्ति इसी तरह से 1 होती है । केवल लोकव्यवहार को ही इससे प्रमाण माना जाता है । अवयव प्रसिद्धि से समुदाय प्रसिद्धि के बलवान् होने में लोक व्यवहार भी कारण है । वस्तुतः शब्द और अर्थ के सबन्ध को बताने के लिये ही व्युत्पत्ति की आवश्यकता है इसी के लिये धातु, प्रत्यय आदि का विचार किया जाता है । शब्द और अर्थ की संगति में वृद्ध व्यवहार ही सर्वोत्कृष्ट उपाय है । लोक व्यवहार से जिन शब्दों की संगति का ज्ञान हो जाता है, उनकी भी व्युत्पत्ति केवल शिष्य बुद्धि को विशद करने के लिये हो की जाती है । अन्ततः धातु आदि को अव्युत्पन्न ही मानना पड़ता है । उनको भी यह धातुज माना जाय तो अव्यवस्था पैदा होगी । अन्यथा जो पदो को भेदन करने से न रुकेगा, वह

पृष्ठ 1292

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1292 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२१ ९ ० वेदार्थपारिजातः स्थास्यति, अवश्यमसौ वर्णानपि भेत्स्यति, अनेकार्थांच कल्पयिष्यति । धातूपसर्गादावपि धातुजत्वस्य प्रसक्तेर्दुर्वारत्वात् । अत एव सर्वाणि नामानि धातुजानीत्युक्तिरपि नैरुक्ताना शिष्यबुद्धिवैशद्यायैवेति । 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि' इति महाभाष्यकारेण 'आयनेयीनीयियः' ( पा० सू० ७ १ २ ) इत्यत्रोणादी- नामव्युत्पन्नप्रातिपदिकत्वमेवोक्तम् । 'उणादयो बहुलम्' ( पा० सू० ३| ३ | १ ) इति सूत्रे बहुलवचन किमर्थमित्याक्षिप्य महाभाष्य- कारेण समाहितम् ' बाहुलक प्रकृतेस्तनुदृष्टः प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् । कार्यसशेषविधेश्च तदुक्त नैगमरूढिभवो हि सुसाधु || 'नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन्न पदार्थविशेषसमुत्थ प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम्॥ ' संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु । ' इति व्याख्यात च महाभाष्यकारेणैव – तन्वीभ्यः प्रकृतिभ्य उणादयो दृश्यन्ते स सर्वाभ्यो दृश्यन्ते प्रायेण खल्वपि ते समुच्चिताः । कार्याणि खल्वपि ' P - लक्षणेन समापितानि इति । अत्रैव प्रदीपकार प्रकृतेरिति जातावेकवचनम् । तनुशब्दोऽपि सशेषाणि कृतानि न सर्वाणि गुणमात्रवचनः । प्रकृतीनां ( ) तानवं सूक्ष्मत्वमल्पत्व दृष्ट्वा बाहुलक बहुलशब्दप्रवृत्तिनिमित्त बह्वर्थादान युक्तम् । तेनापठिताभ्योऽपि ।, ' ' ( ) उणादयो भवन्ति यथा हृरुलच् उ ० शकेरपि भवति शङ्कलेति तथा तेषामुणादीनां प्रायेण समुच्चयन प्रकृतिभ्य., बहुलवचनादविहिता अपि भवन्ति । अर्ते फिडफिड्डौ भवतः ऋफिड ऋफिड्ड सशेषाणि कार्याणि कृतम्उणादिभिर्विहितानिन तु साकल्येन । . ।. '.' नि शेषाणि बहुलवचनात्त्वविहितान्यपि भवन्ति । तेन षण्ढ इत्यत्र सत्वाभाव न 'क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव | विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं ' ' वदन्ति ॥ तत्रैव च कि पुनः कारणं तन्वीभ्यः प्रकृतिभ्य उणादयो दृश्यन्ते इत्यादिना पूर्वोक्तं सर्वमाक्षिप्य बाहुलकं सु ० ) इत्यण् । रूढि प्रसिद्धिः, ' ' ( वाश्चौणादिकाः सुसाधवः स्युः । निगमश्छन्दस्तत्र भवा नैगमाः ऋगयनादिभ्यः पा० नैगमाश्च रूढिभ- तत्र भवाः संज्ञाशब्दास्ते सुष्ठु यथा स्युरित्येवमर्थं मपरिपूर्णत्व प्रकृतीनामुच्यते । अपरिपूर्णानां हि पूर्णत्वं अशेषेण तेषां सङ्ग्रहश्चाशक्य एव । साधुत्वं च तेषां सर्वसम्मतमिति । सर्वाभ्यः प्रकृतिभ्यः सर्वप्रत्ययाना बहुलग्रहणेन क्रियते । दुरुपपादमिति तेषां साधुत्वार्थं पाणिनिबोधितसाधुत्वबोधनार्थ बहुलग्रहणं युक्तमेव । 'नाम च धातुजमाहविधानं तु ब्रह्मणापि निरुक्ते व्याकरणे अवश्य ही वर्णों का भी भेदन करेगा और उनके भेदन द्वारा अनेक अर्थो की सृष्टि इस आपत्ति का हटाना भो कठिन हो जायगा । अतः सभी नाम आख्यातज है, निरुक्तकारोकरेगा । साथ ही धातु ओर उपसर्ग भी आख्यातज करने वाली ही मानी जानी चाहिये । की यह उक्ति शिष्य की बुद्धि का विस्तार महाभाष्यकार ने 'आयनेयीनीयिथ ' प्रभृति सूत्र के भाष्य से उणादि सिद्ध पदो को अव्युत्पन्न ' ' बहुलम् सूत्र मे बहुबचन क्यो है । इस प्रकार का आक्षेप कर महाभाष्यकार ने तीन प्रातिपदिक माना है । उणादयो भाष्य ग्रन्थ की व्याख्या करते हुए प्रदीपकार कहते हैं कि प्रकृति पद में जाति में श्लोक उद्धृत कर उसका समाधान दिया है । उस एक वचन है । तनुशब्द भी गुणमात्र को बताता (, )जाताप्रकृतिहैके । मानवअत अपठितसूक्ष्मताप्रकृतियोअल्पतामे भीकोउणाषिदेख करप्रत्ययबाहुलककियेअर्थात्जा सकतेबहुल हैशब्द। कीजैसे प्रवृत्ति का निमित्त अनेक अर्थो का ग्रहण उचित मानाहै । कि उलच् प्रत्यय विहित न होते हुए भी शब्द जुडकर शङ्कुल शब्द की निष्पति कर देता है । इसी तरह से उणादि प्रत्ययो का समुच्चयमात्र धातु से नही किया गया है । बाहुलक के आधार पर अविहित का भी विधान होता है । जैसे कि षण्ढ किया गया है, साकल्पेन उनका उपदेश-,, अन्यथा ही हो जाता है । इस तरह से विधि की बहुलता के कही प्रवृत्ति कहीं अप्रवृत्ति कही विभाषा और कही कुछ पद विहित होते हुए भी षत्व होता है ।आधार पर शास्त्रकार बाहुलक के चार भेद मानते हैं । अर्थात् 'उणादयो बहुलम् प्रभृति सूत्रों का विधान होता है । महाभाष्यकार ने वही पूछा है कि क्या कारण है कि तन्वी प्रकृतियों में बहुल शब्द से उक्त चार प्रकार के कार्यों- के साथ उणादि प्रत्यय विहित है फिर उसका समाधान दिया है कि यह इस लिये किया गया है नैगम और रूढिगत औणादिक पदों की ( ) ( )को कहते है और रूदि प्रसिद्धि को । तन्वी अल्प अर्थात् अपरिपूर्ण प्रकृतियो साधुता दिखाई जा सके । निगम छन्द वेदउनको परिपूर्ण बनायाजाता है । सम्पूर्ण रूप से उनका ग्रहण संभव नहीं हो सकताका उणादिगण। इनकी साधुतामें पाठ होने से बहुल ग्रहण के आधार पर में किसी को विवाद नहीं है । सभी

पृष्ठ 1293

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1293 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २१ ९ १ शकटस्य च तोकम् |' नाम खल्वपि धातुजमाहुर्नैरुक्ता । वैयाकरणाना च शकटस्य तोकमपत्यं शाकटायने धातुजं नाम प्राह । पाणिनेस्तु तान्यव्युत्पन्नान्येवेति भावः ' इत्युद्योत । तन्मूल तु 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि' इति आयनेयीनियियः फढखछ्घा प्रत्ययादीनाम्? ( पा० सू० ७ ११२ ) इति सूत्रे महाभाष्यमेव । एवं च कृवापेत्युणादिसूत्राणि शाकटायनस्येति सूचितम् । शाकटायन स्वकृते व्याकरणे धातुज नामेत्याह । 'यन्न पदार्थंविशेषसमुत्थ प्रत्ययत प्रकृतेश्च तदृह्यम्' यस्य विशेषपदार्थो न समुत्थित कथ तत्र भवितव्यमिति तदर्थमाह -यन्नेति । प्रकृति दृष्ट्वा प्रत्यय ऊहितव्यः, प्रत्यय च दृष्ट्वा प्रकृति- रूहितव्या । पदमर्थः प्रयोजन यस्य व्युत्पाद्यत्वेन स पदार्थ. । प्रकृत्यादिविशेषश्चासौ पदार्थ' । तस्माद् व्युत्पाद्यात् शब्दात् यन्न समुत्थित विशिष्टप्रकृतिप्रत्ययोत्पादनेन व्युत्पादितम्' इति नागेश । साधुत्वेनाभिमतासु प्रसिद्धसज्ञासु धातुप्रत्ययगतानि कार्याणि दृष्ट्वा अनुबन्धाश्च ज्ञातव्याः । यत्तु कश्चन -'वेदेषु यौगिका एव शब्दाः सन्ति न रूढा ' इति, तदपि तुच्छम्, लोके वेदे च समाना एव शब्दाः सन्ति । अन्यथा वैदिकपदपदार्थानामलौकिकत्वे सङ्गतिग्रहासिद्धया वेदार्थबोधानापत्तेः । धातुप्रत्ययादीनामपि लोकत एवार्थाव- गमः । व्याकरणकाव्यकोषादोनामपि लौकिकत्वाविशेषात् । लोके प्रमाणान्तरपरिच्छेद्यत्वाद्वाक्यार्थस्य तदवगमोपायत्व शब्दाना योजयितुं शक्यते । वेदार्थस्त्वतीन्द्रियः । न च रागादिदोषकलुषमनसामस्मदादीनामतीन्द्रियार्थदर्शनकौशलम् । तद- दर्शिनां तत्र वृद्धव्यवहाराद् व्युत्पत्तिरेव न भवति । न च ' वृद्धिरादैच्' (पा० सू० १| १ | १ ) इति पाणिनिवत्, मस्त्रिगुरुरिति पिङ्गलवत्, हस्तः कर पाणिरित्यभिधानकार इव वेद एव स्वयमुपदिशत्येषोऽस्य मामकस्य शब्दस्यार्थः । तदुक्तं धर्मकीर्तिना- 'स्वय रागादिमान्नार्थ वेत्ति चेत्तस्य नान्यत । न वेदयति वेदोऽपि वेदार्थस्य कुतो गतिः ।' इति । यदि निगमनिरुक्तव्याकरण- वशेन तदर्थकल्पना क्रियते, तर्हि नानामतित्वादुपदेश्यानामनेकार्थत्वाच्च नाम्नामुपसर्गनिपाताना च न नियत. कश्चिदर्थो व्यवस्थापयितुं शक्यते, अन्यथा तत्कल्पनासम्भवात् । तदपि धर्मकीर्तिनोक्तम्- 'तेनाग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम इति श्रुतो । खादेच्छ्वमांसमित्येव नार्थं इत्यत्र का प्रमा ॥' इति । प्रकृतियो से सभी प्रत्ययो का विधान तो ब्रह्मा भी नही कर सकते, अत उनकी साधुता के प्रदर्शन के लिये बाहुलक का सहारा लेना आवश्यक ही है । निरुक्तकार और वैयाकरण शाकटायन नाम को धातुज (आख्यातज ) मानते है । पाणिनि के मत से सब अव्युत्पन्न प्रातिपदिक है । इस कथन का आधार उणादि अव्युत्पन्न प्रातिपदिक है, यह पूर्वोद्धृत महाभाष्य का वचन हो है । इससे यह सूचित होता है कि उणादि सूत्रो के रचयिता शाकटायन है । यहाँ प्रकृति को देखकर प्रत्यय की और प्रत्यय को देखकर प्रकृति की कल्पना करनी पडती है । प्रसिद्ध सज्ञाओ मे जो कि साधु शब्दों के अन्तर्गत आती है, धातु और प्रत्ययगत कार्यो को देखकर अनुबन्धों का ज्ञान प्राप्त किया जाता है । इस पूरे निरुक्तगत और महाभाष्यगत प्रकरण को देखने से स्पष्ट हो जाता है कि वेद में केवल यौगिक शब्द है, रूढ शब्द वहाँ है ही नही, आर्यसमाजियो का यह कथन एक दम व्यर्थ है । लोक और वेद में सभी शब्द समान है । अन्यथा वैदिक पद और उनके अर्थों की अलौकिकता मान लेने पर सगति का ग्रहण न होने से वेदार्थ का ज्ञान ही न होने पावेगा । धातु, प्रत्यय आदि के अर्थ की प्रतीति भी लोक से ही होती है । व्याकरण, काव्य, कोश आदि का लौकिक साहित्य में ही अन्तर्भाव है । लोक में वाक्यार्थ का ज्ञान अन्य प्रमाणो से भी हो सकता है । वेदार्थ तो अतीन्द्रिय है । हमारे जैसे रागादि दोषों से कलुषित हृदयवाले व्यक्ति अतीन्द्रिय अर्थ का निर्णय नही कर सकते । अतीन्द्रिय पदार्थो के विषय मे वृद्धव्यवहार की प्रवृत्ति भी नही मानी जा सकती । पाणिनि, पिंगल अथवा कोशकार के समान वेद स्वयं कही पर यह नही बताते कि मेरे इस शब्द का यह अर्थ है इस स्थिति की चर्चा बौद्ध आचार्य धर्मकीर्ति ने भी अपने पक्ष में की है । यदि निगम, निरुक्त, व्याकरण के आधार पर उसके अर्थ की कल्पना की जाती है, तब नाम, उपसर्ग और निपातो की अनेकार्थता के कारण और उपदेशको को बुद्धि की भिन्नता के कारण किसी निश्चित अर्थ को कल्पना ही न हो सकेगी । इस बात का भी उल्लेख धर्मकीर्ति ने किया है ।

पृष्ठ 1294

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1294 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२१ ९२ वेदार्थपारिजातः एतेषामाक्षेपाणामिदमेवोत्तरम् -नाभिनवाः केचन शब्दा वैदिकाः । रचनामात्रं तु वेदे भिद्यते न तु पदानि ॥ सर्गात्प्रभृति प्रवृत्तोऽय वेदविदा व्यवहारः । वेदश्चार्थश्च तदवगमश्च तदुपायश्च तदनुष्ठान च नाद्यत्वे प्रवृत्तानि, किन्तु केषाञ्चिन्मतेऽनादीन्येवान्येषा मते सर्गात्प्रभृति प्रवृत्तानि । य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकाः । य एव लोके तेषामर्थः स एव वेदेऽपि । अन्यथा सङ्गतिग्रहाभाव एव स्यात् । तस्याद् वेदे रूढा' शब्दा न सन्ति यौगिका एव सन्ति1 तेषा च प्रसिद्धा अर्था न सन्ति किन्तु व्युत्पत्तिलभ्या एवार्था ' इति दयानन्दीयं मत सर्वथाप्यसमञ्जसमेव । लोके येष्वर्थेषु प्रसिद्धानि यानि पदानि तानि सत्यविरोधे तदर्थकान्येव सूत्रेष्ववगन्तव्यानीति शबरस्वामिरीत्या प्रसिद्धार्थस्यैव ग्रहणौचित्यात् । तथाहि -'प्रयोगचोदनाभावादर्थैकत्वमविभागात्' (जै० सू० १ | ३ | ३० ) | अर्थाद् गौरित्यादय शब्दा विभागकृतेः प्रमाणभूतव्यक्तेरिति सन्देहः । कि य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका उतान्य इति सशय । तत्रान्ये लौकिकाः शब्दा अन्ये वैदिका अन्ये चैषामर्था इति पूर्वपक्ष । कुत व्यपदेशभेदाद् रूपभेदाच्च । इमे लौकिका इमे वैदिका इति व्यपदेशभेद:, ' ' अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत् इत्यन्यदिदं रूप लौकिकादग्निशब्दात् । शब्दान्यत्वाच्च न त एवार्था । अपि च समाम- नन्ति 'उप्ताना वा देवगवा वहन्ती' इति । ये देवाना गावस्त उत्ताना वहन्तीत्युक्ते गम्यत एव ये उत्ताना वहन्ति ते गोशब्देनोच्यन्ते । तस्मादन्य एव वेदिकगोशब्दस्यार्थः । तथा देवेभ्यो वनस्पते हवीषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थमिति हिरण्यपर्णो देववनस्पतिर्वेदे एतद्वै दैव्य मधुयद्धृतम् इति वेदे घृते मधुशब्दः । तस्मादमीषामन्येऽर्था इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, सिद्धान्तः -य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एवैषामर्था इति । कुत:? प्रयोगचोदनाभावात् । एव हि प्रयोगचोदना सम्भवति यदि त एव शब्दास्त एवार्था. । इतरथा शब्दान्यत्वेऽर्थो न प्रतीयेत, तस्मादेकशब्दत्वम् । ननु प्रयोजनमिदमुक्तमेकशब्दत्वस्य हेतुरुच्यतामिति तत्रोच्यते -अविभागादिति । न तेषामेषां च विभागमुपल- इन सब आक्षेपो का यही उत्तर हो सकता है कि वैदिक शब्द कोई अनोखे नही है । लोक और वेद में रचना मात्र का भेद है, पद तो सब एक से ही हैं । सृष्टि के प्रारम्भ से ऐसा ही व्यवहार प्रवृत्त है । वेद, उसका अर्थ, उसका ज्ञान, ज्ञान का उपाय और उसका अनुष्ठान आज नया नही प्रवृत्त हुआ है । किसी के मत से ये अनादि है और अन्य दार्शनिक इनकी प्रवृत्ति सर्ग के प्रारम्भ से मानते हैं । इन अनेक स्थानो पर कह चुके है कि लौकिक शब्द ही वेद मे भी है । लोक मे जो इसका अर्थ होता है, वही वेद मे भी है । अन्यथा शब्दों की संगति ही नहीं बन पावेगी । अत वेद मे रूढ शब्द न होकर यौगिक शब्द ही है और उनके प्रसिद्ध अर्थ न होकर व्युत्पत्ति के आधार पर नये अर्थ भी हो सकते है, इस तरह का स्वामी दयानन्द का कथन सर्वथा असंगत है । लोक मे जिन अर्थो मे जो पद प्रसिद्ध है, विरोध न होने पर सूत्रो मे भी उनका वही अर्थ मानना चाहिये, ऐसा कहकर शबर स्वामी ने प्रसिद्ध अर्थ को ही प्रमाण माना 'प्रयोग चोदना० ' प्रभृति मीमासासूत्र मे सशय उठाया है कि लौकिक और वैदिक शब्दो का एक समान अर्थ है या भिन्न? पूर्वपक्षी का कहना है कि लौकिक और वैदिक शब्द भिन्न है, अत उसका अर्थ भी भिन्न ही है, क्योकि एक तो लौकिक और वैदिक, इस तरह से इनके नाम भिन्न भिन्न है । दूसरे इनके शब्दो के रूप भी भिन्न भिन्न होते है । इस तरह से नाम और रूप के भेद से जब शब्द भिन्न हैं, तो उनके अर्थ भी अवश्य ही भिन्न होगे । वैदिक गौ शब्द का अर्थ भिन्न बताया भी गया है । वेद में हिरण्यवर्ण देव वनस्पति का वर्णन है, घृत के लिये मधु शब्द प्रयुक्त हुआ है । इसी तरह से अन्य वैदिक शब्दों के भी अर्थ भिन्न हो मानने चाहिये । इस पूर्वपक्ष के निरूपण के वाद वहाँ सिद्धान्त पक्ष बताया गया है कि वैदिक और लौकिक शब्दों में और उनके अर्थों में किसी भी प्रकार की भिन्नता नही है । ऐसा मानने पर ही प्रयोग चोदना सार्थक हो सकती है, अर्थात् इनकी समानता के आधार पर वैदिक कर्मकाण्ड में प्रवृत्ति बन सकती है । यदि वैदिक शब्द लौकिक शब्दो से भिन्न माने जायगे तो वैदिक शब्दो से लौकिक जनों को अर्थ का ज्ञान नही होगा और जब उनका ज्ञान नहीं होगा तो वैदिक विधि में लौकिको की प्रवृत्ति कैसे होगी? प्रवृत्ति तो होती है, अत. मानना पड़ेगा कि लौकिक और वैदिक शब्दों और उनके अर्थों में किसी प्रकार की भिन्नता नही है । लौकिक और वैदिक शब्दो की एकता का प्रयोजन पूर्व सूत्र मे बताया गया है । 'अविभागात्' प्रभृतिसूत्र में उसका कारण दिखाया जाता है कि लौकिक और वैदिक शब्दों में कोई विभाग नही दिखाई पडता । ' अत इसकी एकता ही मान्य है । लौकिक और

पृष्ठ 1295

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1295 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २१ ९ ३ भामहे । अत एव एकशब्दत्वम् । ताश्च ताश्चार्थानवगच्छाम, अतो नान्यन्व च वदामः । यच्चोत ये उत्ताना वहन्ति ते देवगवाः, यद्धृतं तन्मधु, यो हिरण्यपर्ण स वनस्पतिः । नास्ति वचन यदुत्तान वहता गोत्व ब्रूयान् । ये गावस्त उत्ताना वहन्ति इत्येवं तत् । यदि चानेन वचनेन गोत्व विधीयेत, उत्ताना वहन्तीत्यनुवाद स्यात् । न चोत्ताना वहन्तः प्रसिद्धाः केचित् । ते नियोगतो विधातव्या । तेषु विधीयमानेषु न शक्य गोत्व विधातुं भिद्यते तथा वाक्यम् | यदि चान्ये वैदि- कास्तत उत्तानादीनामर्थो न गम्येत । तत्र न तरा शक्येताविज्ञानलक्षण गोत्व विधातुम् । न चात्तानवहनवचनमप्यनर्थकं स्तुत्यर्थेनार्थवद् भविष्यति । एव घृतस्य मधुत्व हिरण्यपर्णता च वनस्पते । तस्मात्त एव शब्दा अर्थाश्च । आकृतिशक्त्य- धिकरणान्तर्गतमिदमधिकरणम् । 'उणादिकोष' इत्यभिधाने ग्रन्थे १८१ पृष्ठे उणादिव्याख्याया. प्रथमसूत्रस्य विवरणे ग्रन्थकारेण लिखितम्- 'प्रायेण सर्वे वृत्तिकारा' ' उणादयो बहुलम्' इत्यत्र 'पुव' संज्ञायाम्' इत्यतः सज्ञाग्रहणमनुवर्त्य उणादिप्रत्ययान्ता सज्ञाशब्दा इति सङ्गिरन्ते । तदयुक्तम्, अस्मिन्नुणादिशास्त्र एव सप्तकृत्व सज्ञापदनिर्देशात् । यदि हि सर्व औणादिका. सज्ञाशब्दाः स्युतर्हि तत्र तत्र सज्ञाग्रहण शकुन्याद्युपाधिग्रहण चानर्थक स्यात् । अत एवोपरिष्टाद्वक्ष्यत्याचार्य. -' अत्र सज्ञाग्रहणेन ज्ञायते उणादयः सामान्यार्थे यौगिका भवन्तीति, सज्ञायास्तस्मिन्नर्थे रूढत्वात् । यदि च प्रकृतिप्रत्ययविभागेन औणादिकेभ्यो यौगिकार्थो न निःसरेत्, तर्हि सर्वे उणादिस्थाः शब्दा सज्ञावाचकाः स्युः, पुनः संज्ञाग्रहणमनर्थक स्यात्' इति । अत्र सर्वेषा वृत्तिकाराणा यन्मतम्-उणाणिप्रत्ययान्ताः सज्ञाशब्दा इति, तदेव साधीयः । तदयुक्तमित्यादिकथनं तु सर्वथाऽसङ्गतमेव, तथाहि——उणादिप्रत्ययान्ताना सज्ञाशब्दत्वस्यायुक्तत्वसाधने योग्य हेतु रुपन्यस्तः 'अस्मिन्नुणादिशास्त्र एव सप्तकृत्वः सज्ञापर्दानर्देशात्' इति, स तु न सद्धेतुरपि तु हेत्वाभासः । यतश्चाभ्यासार्थं सप्तकृत्वः पाठस्य सार्थक्यम् । अभ्यासो हि तात्पर्यनिर्णायकं लिङ्गम् । उक्त च श्रीजिनेन्द्रबुद्धिना न्यासग्रन्थे 'प्रकृताया एव सज्ञाया दृढीकरणार्थं पुनः संज्ञाकरणम् । बहुलवचनादसंज्ञायामपि भवन्तीत्याशङ्कानिवृत्यर्थं वा । (काशिका ० ३| ३ | १ ) इति । नहि सज्ञापदमेव बहुत्र वैदिक शब्दो के अर्थ भी भिन्न नही हैं । गो, घृत, वनस्पति शब्दो के अर्थ की भिन्नता का जो पहले उल्लेख किया गया है, वह भी सही नही है । वस्तुस्थिति यह है कि लौकिक शब्दो के आधार पर ही उक्त वैदिक शब्दो मे कुछ विशेषताओ की विधान किया गया है । यदि वैदिक शब्दो को विलक्षण माना जाय, तो उनको न समझ पाने से उक्त विशेषताओ का विधान भी निरर्थक हो जायगा । अत मानना पडेगा कि वैदिक और लौकिक शब्द मे और उनके अर्थ मे किसी प्रकार की भिन्नता नही है । उणादि कोष नामक ग्रन्थ में उणादि सूत्रो की व्याख्या प्रस्तुत की गई हैं । प्रथम सूत्र का विवरण प्रस्तुत करते हुए ग्रन्थकार लिखते है कि प्राय सभी वृत्तिकार 'उणादयो बहुलम्' सूत्र मे ' पुन सज्ञायाम्' सूत्र से सज्ञा पद की अनुवृत्ति कर उणादि प्रत्ययान्त सभी पदों को सज्ञाशब्द मानते है । यह ठीक नही है । इस उणादि शास्त्र मे ही सात बार सज्ञापद का निदेश हुआ हैं । यदि ये सज्ञा शब्द ही होते तो बार बार सज्ञापद की आवृत्ति शकुनि प्रभृति उपाधि का ग्रहण अनर्थक हो जायगा । इसी लिये आगे आचार्य ने कहा है कि यहाँ सज्ञापद के ग्रहण का यह अभिप्राय है कि उणादि सिद्ध पद सामान्य अर्थ में यौगिक होते है, क्योंकि संज्ञा पद उसी अर्थ मे रूढ है । यदि प्रकृति और प्रत्यय के विभाग द्वारा औणादि पदो से यौगिक अर्थ न निकले, तो सभी उणादिस्थ पद सज्ञावाचक ही होगे, पुनः सज्ञा पद का यहा सातबार ग्रहण एकदम व्यर्थ होगा । इस पर हमारा कहना है 1 कि अन्य सब वृत्तिकारो का मत ही यहा सही है । उसको अयुक्त बताना ही असंगत है । अपनी बात को सिद्ध करने के लिये आप जो हेतु देते हैं, वह सही नही है । क्योकि अभ्यास के लिये सातबार सज्ञा पद का पाठ यहा किया गया है । अभ्यास से भी तात्पर्य के निर्णय में सहायता मिलती है । काशिका ग्रन्थ के व्याख्याकार जिनेन्द्र बुद्धि न्यासनामक ग्रन्थ में. कहते है कि प्रकृत सज्ञा को दृढ करने के लिये ही पुन सज्ञा की जाती है । अथवा बहुल शब्द को देखकर कही यह आशंका न होने लगे कि असज्ञा मे भी प्रत्यय होते है, इसकी निवृत्ति के लिये भी सज्ञा पद की बार बार आवृत्ति की जाती है । केवल संज्ञापद का हो III

पृष्ठ 1296

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1296 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२१ ९ ४ वेदार्थपारिजातः कोर्तितम्, अपि तु बहुलग्रहणमप्यनेकस्थलेषु पठितम् । तदप्यस्यैव बहुलस्य स्मरणार्थम् । एव हि विस्मरणशीलानामनुग्रहः कृतो भवति । त्वन्मते तु तदपि बहुलग्रहणातिरिक्तस्थलीयोणादीना बाहुल्याभावज्ञापनार्थ स्यात् । तच्च महदनिष्ट स्यादिति - ' स्वयमूहनीयम् । अत एवाह भगवान् पतञ्जलिः सज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्र- मुणादिषु || ' ( म० भा० ३।३।१ ) । अत्र प्रदीपकृत्कैयट - न सर्वत्रोह कर्त्तव्यः कि तर्हि साधुत्वेनाभिमतासु सज्ञास्विति प्रदर्शयति सज्ञास्विति । उद्योतकृदपि - प्रसिद्धसंज्ञाशदेष्विति । पदमञ्जरीकार श्रीहरदत्तोऽपि–स चायमूहोऽनादिप्रयुक्तास्वेव संज्ञासु न सर्वत्रेत्याह-सज्ञास्विति । न्यासकृदपि -'न यत्र कचिद्वहः कर्तव्य, अपि तु विशिष्ट एव विषये इति दर्शयन्नाह-, ' सज्ञास्वित्यादि । य एते निरूढा साधुत्वेन शब्दा तेष्वेव सज्ञात सूह कर्तव्यो नान्य इति । एतादृशानादिपरम्पराप्रसिद्ध- संज्ञाशब्दानुद्दिश्य उणादिशास्त्रं प्रवृत्तमिति भाष्यकारिकया निश्चीयते । तत्र यदि सज्ञाग्रहणेन उणादयः सामान्यार्थे यौगिका भवन्तीति ज्ञाप्यते, तदा उद्देश्यस्वरूपमेव भज्येत । सज्ञाशब्दानुद्दिश्य प्रकृत्यादिकल्पना विधीयते । ततश्च संज्ञाशब्दा यौगिकाः सम्पद्यन्ते इत्यहो आचार्यस्य प्रकृष्ट पाण्डित्यम् । अग्रे च यौगिकार्थनि सारणे व्यग्र आचार्य आह - तर्हि सर्वे उणादिस्थाः शब्दाः सज्ञावाचकाः स्यु.' इति । अत्र ' संज्ञावाचका ' इत्यस्य निगूढ तात्पर्यमाचार्य एव जानाति । किमत्र तत्पुरुषो बहुव्रीहिर्द्वन्द्वो वा । त्रिष्वप्यनन्वितार्थ एवायमार्ष- प्रयोग | अस्तु यदि पृच्छ्यते भवन्मते तर्हि एषु संज्ञाशब्देषु प्रकृत्यादिकल्पना किमर्था? तत्रोच्यते -असस्कृतत्वात् गाव्या- दिशब्दानामिवासाधुत्वमेषा स्यात् । एव चासाधुत्वभ्रमनिवारणार्थेवैषा कल्पना, न तु यौगिकार्थावबोधार्था । अत एवोक्तं भगवता भाष्यकारेण -'नैगमरूढिभवं हि सुसाधु' ( ३| ३| १ ) इति । अत्र प्रदीपकारः -'निगमश्छन्दस्तत्र भव इति ' अणूगृ- ' ( ) ' यनादिभ्य पा० सू० इत्यण् । रूढिः प्रसिद्धिः । तत्र भवाः सज्ञाशब्दा इत्यर्थ । ते सुष्ठु साधवो यथा स्युरिति । (म० भा० प्र ० ३।३।१ ) । अनयाप्युक्त्या सज्ञाशब्दानामेवोद्देश्यत्वमुणादिशास्त्रे सिद्ध्यति । अनेक बार पाठ नही हुआ है, बहुल पद की भी अनेक वार आवृत्ति हुई है । इसका प्रयोजन भी बहुल शब्द की स्मृति बनाये रखने के लिये ही है । यह एक तरह से विस्मरणशील व्यक्तियो पर अनुग्रह है । आपके मन से भी सज्ञा पद के समान ही बहुल पद भी अन्यत्र उणादि प्रत्ययो की बाहुलकता का प्रतिषेधक माना जायगा । इससे कितना अनिष्ट होगा, आप स्वय विचार कर लें । भगवान् पतजलि ने उणादिप्रकरण के विषय में कहा है कि यहा सज्ञा के अनुसार धातु और प्रत्यय की तथा तदनुरूप अनुबन्धो की कल्पना की जाती है । प्रदीपकार कैयट कहते है कि सर्वत्र मनमाना ऊह नही करना चाहिये, किन्तु जिन सज्ञाओ को साधुता सभी तरह से सिद्ध है, वहीं तदनुरूप ऊह किया जाना चाहिये । उद्योतकार ने भी इसी को समर्थन दिया है । पदपञ्जरीकार हरदत्त कहते हैं कि यह ऊह अनादि काल से प्रयुक्त होती चली आरही सज्ञाओ के विषय मे होने चाहिये, सर्वत्र मनमानी पद्धति से नही । न्यासकार भी कहते है कि विशिष्टस्थलो पर ही ऊह करना चाहिये, अर्थात् जिन शब्दो की साधुता स्वीकृत है, उन्ही मे उनके अर्थ के अनुरूप ऊह करना चाहिये, अप्रसिद्ध स्थलो पर नही । भाष्य की उक्त कारिका से यह निश्चित होता है कि इस तरह के अनादि परम्परा से प्रसिद्ध शब्दो को लक्ष्य कर के उणादिशास्त्र की प्रवृत्ति हुई है । अब यदि उणादिशब्दो को सामान्य अर्थो में प्रयुक्त वैगिक शब्द मान लिया जाय, तो इस प्रकरण का उद्देश्य ही नष्ट हो जायगा । आगे उणादि प्रकरण से यौगिक अर्थ को निकालने में व्यग्र आचार्य दयानन्द कहते है कि तब सारे उणादिस्थ शब्द संज्ञावाचक हो जायगे । सज्ञावाचक शब्द का तात्पर्य वे ही जाने कि यहाँ तत्पुरुष, बहुब्रीहि और द्वन्द्व में से कौन सा समास है । यदि आप हमसे पूछते हैं कि यदि ये सज्ञा पद है तो फिर प्रकृति आदि की कल्पना का क्या प्रयोजन है, तो हमारा उत्तर है कि इनका सस्कार नही किया ,,जायगा ती गावी प्रभृति शब्दों के समान ये भी अपशब्द मान लिये जायेंगे । अतः अपशब्द के भ्रम की निवृत्ति के लिये प्रकृति प्रत्यय , यौगिक अर्थ को बताने के लिये नहीं । इसी लिये भगवान् भाष्यकार ने नैगम और रूढिगत शब्दों कीआदिr की कल्पना की जाती है साधुता बताई है । प्रदीपकार ने निगम का अर्थ छन्द किया है और रूढि का अर्थ प्रसिद्धि है । इन शब्दों की साधुता उणादि प्रकरण से सिद्ध होती है । इस उक्ति से भी उणादिशास्त्र को लक्ष्यसंज्ञा शब्द ही माने जाते हैं ।

पृष्ठ 1297

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1297 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २१ ९५ नन्वेव तर्हि यौगिकोऽर्थ. सर्वथोपेक्षणीय एवेति चेत्, उच्यते -सज्ञाशब्दा द्विविधा – रूढिभवा, योगरूढाश्च । आद्येषु- योगार्थस्य नास्ति सम्भव, यथा मणिनूपुरादय । द्वितीयेषु यद्यपि योगार्थोऽपेक्ष्यते तथापि विशेषणतया, यथा वायु-साधु प्रभृतयः । वायुशब्दे वाति गच्छतीति व्युत्पत्तिलभ्योऽप्यर्थी विशेषणतया योज्यते, ततश्च गमनकर्त्रभिन्नो भूतविशेष इत्यर्थो लभ्यते । अत्र विशेषणाशी योगशक्त्या विशेष्याशो रूढिशक्त्या लभ्यते । तत्र विशेषणतया लाभो भवतु मा वा न कापि क्षतिः । अव्याप्त्यतिव्याप्त्यादिदोष विशेष्याश एव निवारयिष्यति । यदि तु 'पृपोदरादीनि यथोपदिष्टम्' ( पा० सू० ) इति शिष्टोपदिष्टत्वम् ' तदा नास्ति प्रकृत्यादिकल्पनाप्रयुक्तसस्कारस्यावश्यकता । अत एवोक्त भाष्यकृता- उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि' ( पा ० सू० १ १ ६० ) इत्यत्र । अत एव च सूत्रित भगवता पाणिनिना-' अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपादिकम्' (पा० सू० १ २/४५ ) इति । यत्तु - 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपादिकानि' इति भाष्यस्य पक्षान्तरप्रयोज्यपरिहारतया लापन कृतम्, तदतीव तुच्छम्, यतो हि- 'पक्षान्तरमाश्रित्य निर्देशितदोषपरिमार्जनस्यैव तत्र तत्रेष्टत्वात्' इत्येव हेतुवाक्य तत्रोपन्यस्तम् । अत्रोच्यते-एकस्मिन् पक्षे वादिना यदि कश्चन दोष उपस्थाप्यते, तदा प्रतिवादिना पक्षान्तरेणापि तस्य दोषस्य परिहारः कर्तुं शक्यते । यथा प्रकृते उणादीना व्युत्पत्तिपक्षे शङ्ख, कण्ठ, गुल्फ, जड्ड इत्यादिषु ईनाद्यादेशाशङ्का तस्याश्च अव्युत्पत्तिपक्षेण परिहारः । तत्राव्युत्पत्तिपक्षे नास्ति कश्चन दोषः अपि चास्ति लाघव गुणः । ' ( म० मा० ७ ११२) तत्र पक्षान्तराश्रयणेन निर्दाशतदोषस्य, मार्जन तु भवत्येव, एतदर्थमेव तत्पक्षस्योद्भावन भवति । तद्विषये भवदुक्तवाक्येनायुक्तता कथमायास्यति? निर्देशितदोष-परिमार्जनस्यैव तत्र तत्रेष्टत्वात् इत्यत्र एवकारेण को व्यावर्त्यो भवदभिप्रेत? कि पक्षान्तराश्रयणरूपः हन्त? तर्हि मूलमेव विनाशितम् । यद्वलेन दोषपरिमार्जन तस्यैव व्याहतिः । मन्ये तावदनेन हेतुनाऽपरितुष्यन् खलु भगवानाह 'यानि तहि अग्रहणानि प्रातिपदिकानि, एतेषामपि स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्थमुपदेशः कर्तव्य.' इति । 'पस्पशाह्निकस्य स्ववचनविरोधाच्च । इत्ययमपि हेतुर्न सनू, यतो हि 'अयमपि हेतुर्न सन्, यतो हि स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्थमुपदेशः कर्तव्य इत्युच्यते भगवता इस तरह से तो यौगिक अर्थ की सर्वथा उपेक्षा हो जायगी? इस शका का समाधान यह है कि सज्ञा शब्द दो प्रकार के होते है—एक तो रूढिज दूसरे योगरूढ । मणि, नूपुर प्रभृति रूढिज शब्दो का यौगिक अर्थ नही हो सकता । योगरूढ शब्दों मे विशेषण के रूप मे योगार्थं की अपेक्षा रहती है, जैसे कि वायु, साधु प्रभृति शब्दो मे । वायु शब्द में 'बाति गच्छति' इस व्युत्पत्ति के आधार पर प्राप्त होने वाला अर्थ भी विशेषण के रूप में जोड़ा जाता है । तब 'गमन क्रिया का कर्ता भूतविशेष' यह वायु शब्द का अर्थ निकलता है । यहाँ विशेषणाश योगशक्ति से और विशेष्याश रूढि शक्ति से प्राप्त होता है यदि पृषोदरादि गण के अन्तर्गत कोई शब्द शिष्य जन द्वारा उपदिष्ट है, तब वहाँ पर प्रकृति प्रत्यय, आदि के द्वारा उसको संस्कृत करने की भी आवश्यकता नही है । इसी लिये भाष्यकार ने उणादि प्रकरण सिद्ध शब्दों को अब्युत्पन्न प्रातिपदिक माना है । भगवान् पाणिनि ने भी धातु और प्रत्यय से भिन्न अर्थवान् पद को प्रातिपादिक सज्ञा की है । आर्य समाजी उणादि अव्युत्पन्न प्रातिपदिक है, इस भाष्यग्रन्थ को पक्षान्तर प्रयुक्त दोष के परिहार के लिये मानते हैं । यह ठीक नहीं है, क्योकि यह बात तो सर्वत्र लागू होती है कि पक्षान्तर प्रयुक्त दोष के परिहार के लिये कारण बनाये जाय । जैसे प्रकृत मे उणादि के व्युत्पत्ति पक्ष मे शङ्ख, कण्ठ, गुल्फ प्रभृति में ईनादि आदेशो की शंका का अव्युत्पत्ति पक्ष का आश्रय कर परिहार किया जाता है । अव्युत्पति पक्ष मे कोई दोष भी नही है और लाघव गुण भी है । यहाँ पक्षान्तर को स्वीकार करने से निर्दिष्ट दोष का परिहार हो जाता है । इसी लिये पूर्वपक्ष की कल्पना की जाती है । इसमें केवल आपके कथनमात्र से अयुक्तता कैसे आ जायगी? एवकार से किसकी व्यावृत्ति आप करना चाहते है? पक्षान्तर के आश्रयण को व्यावृत्ति करने से तो मूल का ही विनाश हो जायगा । लगता है इसीलिये भगवान् पतजलि ने कहा है कि ये जो अग्रहणप्रातिपदिक है, उन्ही की स्वर और वर्णानुपूर्वी के ज्ञान के लिये उपदेश करना चाहिये । पस्पशाह्निक स्थित अपने वचन से विरोध भी होगा । यह आर्यसामाजी उक्ति भी ठीक नही है, क्योंकि भाष्य-कार यहाँ केवल इतना ही कहते है कि स्वर और वर्णानुपूर्वी के ज्ञान के लिये उपदेश करना चाहिये, वे यह नहीं कहते कि प्रकृति और

पृष्ठ 1298

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1298 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२१ ९ ६ वेदार्थपारिजातः भाष्यकृता, न तु प्रकृतिप्रत्ययविभागः कर्तव्य इति । भवद्रीत्या त्विदमेव वचनीय स्यात् । अस्मद्रीत्या त्वव्युत्पत्तिपक्षतया न प्रकृत्यादिविभागो दर्शित, अपि तु शशः षष इति मा भूत् पलाशः पलाष इति मा भूत् इत्येव प्रकारेण अव्युत्पत्तिपक्षा- वलम्बिनी वर्णानुपूर्वी एव दर्शिता । विभावयतु भवान् क्व वचनविरोध:? वस्तुतोऽस्यापि भाष्यस्य पृषोदरादिकल्पनायामेव वात्पर्यम् । द्रष्टव्यः प्रदीपग्रन्थः महाभाष्यपस्पशाह्निकस्यान्तिमो भागः । यत्तु -'सज्ञाधिकारे पुन संज्ञाकरणं प्रायेणोणादीना यौगिकत्वसूचनार्थम्' इत्युज्जलदत्तवचनमाश्रित्य स्वमतं साध- यितं प्रयत्यते, तत्तु कुशकाशावलम्बनमात्रम् । नहि तावदुज्ज्वलदत्तेनोच्यते -यौगिकत्वस्यैव सूचनार्थमिति । अतश्च विशेषणतया सम्भवस्थले भवतु नाम यौगिकोऽर्थः को विरोधः? यत्र क्वापि केवलो यौगिकोऽर्थं आश्रीयते यथा कारुशब्दस्य कारक- रूपोऽर्थ:, तत्र लक्षणा वृत्ति, अप्रसिद्धा शक्तिर्वा स्वीकार्या, उणादीना तत्र तात्पर्याभावात् । अनयैव रीत्या व्युत्पत्तिकारोक्तिरपि कथञ्चिनेया । फलत औणादिकाना सज्ञाशब्दत्व निर्विवादम् । यौगिकोऽर्थं सति सम्भवे ग्राह्य, यश्च मुख्यार्थविरोधी न स्यात् । एतेन यौगिक एवं मुख्योऽर्थ, तदुपजीवी च विशेषार्थ इति कथन निर्युक्तिकमेव सिद्धम् । बहुलग्रहणादपठिता अपि सज्ञाशब्दाः सङ्ग्राह्याः । सन्ति च संज्ञाशब्दा एकार्था अनेकार्थाश्च । तत्र पतङ्गशब्दः पक्षिणि व्युत्पादितोऽश्वे सूर्ये च नानार्थतया प्रवर्तते । को विरोधः? 'पतेरङ्गच् पक्षिणि' (उ० १ ११ ९) इत्युणादिसूत्रे पक्षिणीत्युपलक्षणम्, न तु पक्षिण्येवेत्यवधारणपरम् । स्वीकृतं चोपलक्षणत्व तस्य तत्त्वबोधिनीकृता । एवमेव प्राधातोरसुन्प्रत्यये थुडागमे च कृते पाति रक्षतीति विग्रहे पाथसुशब्दो निष्पद्यते उदकरूपेऽर्थे, पुनश्चान्न- रूपेऽर्थेऽपि । अनयैव व्युत्पत्त्याऽयं शब्दो निष्पादितोऽस्ति 1। तदर्थ चोणादौ सूत्रद्वयमस्ति । 'उदके थुट्च' (उ० ४ ( ५० ), ' अन्न च' प्रत्यय का विभाग करना चाहिये | आप यदि वे दूसरी बात कहते तभी उनके दो वाक्यों में परस्पर विरोध दिखा सकते थे । हमारे मत के अनुसार तो अव्युत्पत्ति पक्ष को भाष्यकार स्वीकार करते है । इसीलिये प्रकृति, प्रत्यय का विभाग यहां नही दिखाया गया है, किन्तु शश षष न हो जाय, पलाश पलाष न बना दिया जाय, इसके लिये अव्युत्पत्ति पक्ष को दृढ करनेवाली वर्णानुपूर्वी का केवल वर्णन किया गया है । अब आप देखिये कि इनमें परस्पर विरोध कहीं है । वस्तुत देखा जाय तो इस भाष्य का भी तात्पर्य पृषोदरादि की कल्पना मे ही है । इस सम्बन्ध में महभााष्य पस्पशाह्निक के अन्तिम भाग को प्रदीय व्याख्या देखिये । सज्ञा के अधिकार मे ( पुन सज्ञा पद ग्रहण का प्राय उणादि प्रकरण की यौगिकता का साधक है, इस उज्ज्वलदत्त के वचन को जो अपने पक्ष की सिद्धि के लिये उपस्थापित किया गया है, वह भी तिनके के सहारे के समान है । उज्ज्वलदत्त ने यह नहीं लिखा है कि यह केवल यौगिक पदो की सूचना के लिये है । कही कही विशेषण के रूप मे उनकी यौगिकता भी मानी जा सकती है । इसमें विरोध ही क्या है । जहाँ कही केवल यौगिक अर्थ स्वीकार किया जाता है, जैसे कि कारु शब्द का कारक रूप अर्थ यौगिक है, ऐसे स्थलो मे लक्षणा वृत्ति अथवा अप्रसिद्ध शक्ति को स्वीकार किया जा सकता है, किन्तु उणादि प्रकरण का इसमें तात्पर्य नही माना जा सकता । व्युत्पत्तिसारकार की उक्ति का भी समाधान इसी तरह से कर लेना चाहिये । अन्तत निर्विवाद रूप से यही मानना पडेगा कि औणादिप्रकरण सिद्धपद सज्ञा शब्द है, कही कही यौगिक अर्थ भी उनका किया जा सकता है, जो कि मुख्यार्थ का विरोधी न हो । अत यौगिक अर्थ ही मुख्य है और विशेष अर्थ उसका उपजीवी है, यह कथन प्रमाण शून्य है । बहुल पद का उपादान होने से अपठित सज्ञा पदो का भी संग्रह किया जाता है । ये सज्ञाशब्द एकार्थक भी है और अनेकार्थक भी । पतग शब्द की व्युत्पत्ति तो पक्षी के अर्थ मे बताई जाती है किन्तु अन्व और सूर्य का भी बोध अपनी नानार्थकता के कारण कराता है । इसमें विरोध कहा है । उणादि सूत्र में पक्षि पद उपलक्षण है, केवल पक्षी अर्थ मे ही यह प्रत्यय होगा, ऐसा निर्धारण यहाँ नही किया गया है । तत्वबोधिनी टीकाकार ने इस विषय को स्पष्ट किया है । इसी तरह के प्राधातु से असुन् प्रत्यय और घुट् आगम करने पर 'पाति रसति' इस विग्रह में पास शब्द जल के अर्थ में निष्पत होता है । इसको अन्न अर्थ भी होता है । उसकी भी व्युत्पत्ति वहीं है । इसके लिये उणादि मे दो सूत्र हैं । यहाँ भी उदक

पृष्ठ 1299

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1299 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः २१ ९७ (उ० ४।५१ ) इति । अत्रापि उदके इत्युपलक्षणम्, तदेव च सूचितम् ' अन्ने च' इत्यग्रिमेण सूत्रेण । एतत्सूत्रव्याख्याने श्रीक्षीर- स्वामिना ' कबन्धमुदकं पाथः' इत्यमरोक्ति दर्शयता एतत्सूच्यते यदुदकमित्युपलक्षणमिति । अस्या स्थितौ अन्तरिक्षस्यापि सज्ञात्वे का क्षति? भवन्मते तु यौगिकार्थस्यैव प्राधान्येन सूत्रे उदकग्रहणम् । अन्ने चेति द्वितीयसूत्रकरणमनर्थकमेवास्ति, योगार्थेनैव तयोरन्तरिक्षस्यापि संग्रहात् । किञ्चैते त्रय एवार्थाः कथ पाथ शब्दवाच्या भविष्यन्ति? घृतस्य, दुग्धस्य, वायो, पृथिव्याः समेषा पदार्थाना रक्षणकर्तृत्वेन भवन्मते पाथ.शब्दवाच्यत्वात् । -- | ' ( ) - यत्तु अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते कैश्चिन्निर्वचन मित्र गिरतेर्गर्जतेर्मभे ॥ वा० प ० २।१७५ इत्यादिभि हरिवचोभिर्व्युत्पत्तिपक्षस्य साधने प्रयत्न. क्रियते, तत्तु नास्मत्पक्ष विरुणद्धि । सति सम्भवे नानाव्युत्पत्तीना स्वीकारात् । तत्र नास्माक विरोध' । अत एव श्रीहरिणाप्य उक्तम्- -'गौरित्येव स्वरूपाद्वा गोगव्दो गोषु वर्तते । व्युत्पाद्यते न वा सर्व कैश्चिञ्च्चोभयथेष्यते ' ( वा० प० २।१७५ ) इति । अत्र न वा सर्व व्युत्पाद्यते, व्युत्पादयितु शक्यमिति स्पष्टमेवोक्तमस्ति । किञ्च, ‘ सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' ( म० भ० पस्पशाह्निके ) इति वार्तिकेन भाष्यकारोऽपि शब्दस्य, अर्थस्य, तत्सम्बन्धस्य च नित्यत्व प्रतिपादयन् अव्युत्पत्तिपक्षस्यैव सिद्धान्तत्वं बोधयति । किञ्चोणादीना प्रत्ययाना कृत्संज्ञकत्वात् पञ्चाना वृत्तीना मध्ये कृद्वृत्तिरेषा । वृत्तौ च एकार्थीभाव एव सिद्धान्तितोऽस्ति, व्याकरणशास्त्रे । तत्र केवलरूढिस्थलेऽवयवार्थ. सर्वथा त्याज्य एव । उक्त च—'जहत्स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी' इति । यत्र त्ववयवार्थाऽविरुद्धोऽस्ति समुदायार्थः, तत्र सोऽपि विशेषणविधया सग्राह्य एव । कृदन्तशब्दा सर्वे एकशक्त्या एवार्थमुपस्थापयन्ति । सा च शक्ति समुदायनिष्ठेव । एषैव रीतिः समासादिसकल- वृत्तिषु । द्रष्टव्य चैतत् समासशक्तिनिरूपणावसरे वैयाकरणभूषणसारे वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषादौ च । अत एव भवानपि -' शब्दसाधुत्वान्वाख्याने प्रवृत्ता व्याकरणशास्त्रप्रवक्तारः शब्दसाधुत्वमात्रप्रदर्शनधिया कामप्येका व्युत्पत्ति प्रदर्श्य उपलक्षण मात्र है । इसी की सूचना ' अन्ने च' इस द्वितीय सूत्र से मिलती है । इस सूत्र की व्याख्या करते हुए क्षीरस्वामी 'कबन्धमुदक पाथ ' इस अमरकोश की उक्ति को उद्धत कर कहते है कि इससे यह सूचित होता है कि उदक उपलक्षण मात्र है । ऐसी स्थिति में इसके अन्तरिक्ष की सज्ञा होने में भी क्या क्षति है? आपके मत से तो यौगिक अर्थ की ही प्रधानता होने से सूत्र मे उदक का ग्रहण हुआ है, फिर ' ', तब अन्ने च यह द्वितीय सूत्र अनर्थक हो जायगा क्योकि योगार्थक होने से ही इनमें अन्तरिक्ष का भी ग्रहण हो जायगा । इस शब्द के ये तीन ही अर्थ क्यो होगे । घृत, दुग्ध, वायु, पृथिवी ये सब पदार्थ भी तो रक्षा करनेवाले हैं, अत आपके मत के अनुसार ये सब पाथस् शब्द के वाच्य होने चाहिये । ' अन्वाख्यानानि' प्रभृति हरिकारिका के प्रमाण से व्युत्पत्ति पक्ष से सिद्ध करने का प्रयत्न किया जाता है, यह हमारे मत से भी विपरीत नही है । सम्भव होने पर एक ही शब्द की अनेक तरह की व्युत्पत्तिया की जा सकती है । इसीलिये वाक्यपदीपकार भर्तृहरि ने आगे कहा है कि गोशब्द का प्रयोग स्वरूपत. समस्त गायो के लिये होता है । यहाँ 'न वा सवं व्युत्पाद्यते ' का स्पष्ट तात्पर्य यही है कि सब शब्दों की व्युत्पत्ति नही बताई जा सकती । 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' वार्तिक द्वारा भाष्यकार ने शब्द, अर्थ और उनके सम्बन्ध की नित्यता का प्रतिपादन करते हुए अव्युत्पत्तिपक्ष की ही सिद्धान्तपक्ष के रूप मे प्रतिष्ठा की है । उणादि प्रत्ययों का कृदन्त मे अन्तर्भाव है, अत पाँच वृत्तियो मे से इनको कृद्वृत्ति कहा जायगा । व्याकरणशास्त्र मे कृवृत्ति के लिये एकार्थीभाव विहित है । यहाँ केवल रूढि स्थल मे अवयव का अर्थ पूरी तरह छोड दिया जाता है ।जैसा कि कहा गया है कि जहत्स्वार्था लक्षणा वहा मानी जाती है, जहा रूढि से उसका विरोध होता हो । जहा पर समुदाय का अर्थ अवयव के अर्थ से विरुद्ध नही है, वहा विशेषण के रूप मे उसका संग्रह किया ही जाना चाहिये । सभी कृदन्त शब्द एक शक्ति से ही अर्थ की उपस्थिति करते है । वह शक्ति समुदायनिष्ठ मानी जाती है । समास प्रभृति सभी वृत्तियों की यही स्थिति हैं । इस विषय को विशेष रूप से समास शक्ति के निरूपण के अवसर पर वैयाकरणभूषणसार में और न्वैयाकरणसिद्धान्तलधुमंजूषा प्रभृति ग्रन्थो मे देखना चाहिये । आपने भी कहा ही है कि शब्द की साधुता का अन्वाख्यांन करते

पृष्ठ 1300

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1300 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२१ ९८ वेदार्थ पारिजातः कृतार्था भवन्तीति नैव बहुधा व्युत्पादयन्ति इत्याह । एतेन शब्दसाधुत्वमात्रप्रदर्शने व्याकरणशास्त्रस्य तात्पर्यमायाति ।" व्युत्पत्तिप्रदर्शने नास्त्याग्रहः, व्युत्पत्तेः समीहितार्थबोधनेऽनियतत्वात् । इद त्ववश्यं ध्यानपथ आनेयं यत् अस्मिन्नेव ग्रन्थे तृतीयपृष्ठे भूमिकाया स्वामिदयानन्दसरस्वत्या लिख्यते-' क्योकि वे सज्ञाशब्द जिस निज अर्थ के बोधक है, उसका बोध तो प्रकृतिप्रत्ययार्थं सम्बन्ध के बिना भी कराते ही है । वही पश्चात् होगा इसलिए ( नाम च ) इस विषय मे निरुक्तकारो और वैयाकरणो मे शाकटायन ऋषि का ऐसा मत है कि सब सज्ञा (रूढ) शब्द प्रकृतिप्रत्ययार्थ के सम्बन्ध से यौगिक तथा योगरूढ़ता से अर्थो के बोधक होते है । इनसे भिन्न अन्य ऋषियो के मतानुसार सब सज्ञाशब्दरूढ अर्थात् अव्युत्पन्न होते |' इति । अस्मिन् स्थले संज्ञाशब्दाना स्वार्थे सह सम्बन्धो यदि नित्योऽस्ति तर्हि तेषा व्युत्पादनस्य का आवश्यकता? इति प्रश्न कृत्वा स्वामिमहाभागेन (नाम च ) इत्यादिरूपेणोत्तर दीयते । तत्तु अत्यन्तमसमीचीनम्, भाष्यविरुद्धत्वात् भाष्येतु 'नैगमरूढिभव हि सुसाधु' इत्युत्तरितम् । नैगमरूढिभवाना व्याकरणेऽस्मिन् व्युत्पादनादसन्दिग्ध साधुत्वमवगम्यत इत्यर्थं इति प्रदीपकृतोक्तम् । एतेनेद निश्चीयते यच्छान्दसशब्दाना संज्ञाशब्दाना च साधुत्वनिर्णयमात्रफलमेवैतद्व्युत्पत्ति- प्रदर्शनम्, न त्वर्थबोधे मुख्यं तात्पर्यम् आनुषङ्गिकमेव तत् । यत्तु कृधातुविषये सायणाचार्यस्य मतमुल्लिख्य विरोधः प्रदर्शितः, तदपि तुच्छम् । तनादिकत्व एव तत्तात्पर्यात् । कृञ्करणे भौवादिक इति कथनस्य त्विदमेव तात्पर्य यत् शब्विकरणः कर्तव्यः, स तु भौवादिकत्वेन व्यत्ययेन वेति हेतुद्वयस्य I प्राप्तौ द्वितीय एव हेतुः प्रामाणिकः । स चाग्रे निरूपितो भविष्यति । भौवादिक इत्यस्य भौवादिकसदृश इत्यत्र तात्पर्यात् । यत्रातद् तदित्युच्यते तत्र तत्सदृश इत्यर्थो गम्यते, यथा अब्राह्मणो यदि ब्राह्मण इत्युच्यते, तदा ब्राह्मणसदृश इति गम्यते । दृश्यता महाभाष्यम् । सादृश्यं चात्र शव्विकरणत्वेन । अथवा उपसंहार एव तात्पर्यम् । उपसंहारश्च तनादिपाठे एव कृतोऽस्ति । तत्र सद्धेतुभिर्भोवादिकपाठो निराकृतोऽस्ति । निषेधाश्च वलीयास इत्यपि द्रष्टव्यम् । यथा -' नियतं कुरु कर्म त्वम्', 'सर्व- धर्मान् परित्यज्य' इति गीतायां भगवदुक्ति. । समय वैयाकरण विद्वान् शब्द की साधुता मात्र का प्रदर्शन करने की बुद्धि से किसी एक व्युत्पत्ति का प्रदर्शन कर अपने को कृतार्थं मान लेते है, उसकी अन्य व्युत्पत्तियो को नही बताते । इससे यह स्पष्ट हो जाता है कि शब्द की साघुता मात्र को बताना व्याकरण का प्रयोजन सिद्ध होता है । व्युत्पत्ति के प्रदर्शन मे उनका आग्रह नही है, क्योकि समीहित अर्थ के बोधन में व्युत्पत्ति नियत नही है | इतनी बात अवश्य ध्यान देने योग्य है कि इसी ग्रन्थ मे स्वामी दयानन्द इस विषय मे क्या कहते है । यहा सज्ञा शब्दो का स्वार्थ के साथ यदि नित्य सम्बन्ध है, तो फिर उनके व्युत्पादन का क्या प्रयोजन है? ऐसा प्रश्न कर स्वामी महाराज ने उसका उत्तर दिया हैं । यह समाधान भाष्य के विरुद्ध होने से अत्यन्त असमीचीन है । भाष्य में तो नैगम और रूढिभव शब्दो की साधुता बताई गई है । प्रदीपकार ने उसका अर्थ किया है कि इस व्याकरण में नैगम और रूढिभव शब्दो की व्युत्पत्ति बताई है, अत उनकी साधुता असदिग्ध है । इससे निश्चित होता है कि छान्दस और सज्ञा शब्दों की साधुता मात्र के प्रदर्शन के लिये इसकी व्युत्पत्ति बताई जाती है, उसके अर्थ को बताने मे इसका मुख्य तात्पर्य नही है । यह तो उसका आनुषंगिक कार्य है । कृधातु के सम्बन्ध मे सायण के मत का उल्लेख कारके आपने उसको गलत बताया है, किन्तु यह ठीक नही है, क्योकि उनका तात्पर्य तनादिगण की धातु से सम्बद्ध है । भौवादिक कृञ् धातु का उल्लेख करने का तात्पर्य यह है कि उसको शब्दविकरण मानना चाहिये | भौवादिक मानकर यह किया जाय अथवा व्यत्यय के आधार पर इस तरह के विकल्प के उपस्थित होने पर द्वितीय हेतु ही प्रामाणिक है । इसका निरूपण आगे करेंगे । भौवादिक का तात्पर्य तब भौवादिक सदृश होगा । जहाँ तद्भिन्न को भिन्न कहा जाता है, वहाँ उसका अर्थ तत्सदृश माना जाता है । जैसे अब्राह्मण को ब्राह्मण कहने पर उसकी ब्राह्मणसदृशता ज्ञात होती है । यहाँ का महाभाष्य आप देखिये | शब्दविकरण के सदृश होने से यहां सादृश्य है अथवा उसका तात्पर्य उपसंहार में हैं । तनादि पाठ में उपसंहार किया गया है । यहाँ सही कारणों के आधार पर भौवादिक पाठ का निराकरण किया गया है । निषेध बलवान् होता है, इस बात को भी यहाँ देखना चाहिये | जैसे ' नियत कुरु कर्म त्वम्' गोता की इस उक्ति से ' सर्वधर्मान् परित्यज्य' यह उक्ति अधिक बलवान् हैं ।