वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 981–990
वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 981–990
पृष्ठ 981
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८७९ ३ पञ्चयज्ञप्रकरणे ) ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसो ब्राह्मणानि -इतिहास पुराणानि' इति । अत्रेतिहासपुराणानि ब्राह्म- णात् पृथगुक्तानि । तैत्तिरीयारण्यके । प्रपाठक २ अनुवाक ९ मन्त्र २ ) ब्राह्मणानि, इतिहासान् पुराणानि' इति । अत्रापि ब्राह्मण- भागात् पृथगेवेतिहासपुराणान्युक्तानि । गोपथब्राह्मणे च 'सर्वे वेदा निर्मिताः सब्राह्मणाः मेतिहासा स पुराणा ' ( १| २| १० ) इति ब्राह्मणात्पृथगेवेतिहासपुराणोल्लेखो दृश्यते । तस्मात् पुराणेतिहामसज्ञकत्वाद् ब्राह्मणभागो न वेद इति दयानन्दोक्तिः सर्वथापि खण्डितैव । यदपि ऋग्वेदभाष्यभूमिकाया ८६ पृष्ठे वेदव्याख्यानाद् ब्राह्मणानि वेदव्याख्यानान्येव सन्ति, नैव वेदाख्यानीत्युक्तं दयानन्देन । तदपि तुच्छम् परमात्मनैव कृता स्ववचनव्याख्या न वेद इत्यस्य नियुक्तिकत्वात् । परमेश्वरोक्तत्वान्मत्रश्चेद्वे-दस्तदा परमेश्वरोक्तत्वात् तद्व्याख्यानरूपं ब्राह्मण कथं न वेद? न संस्कृतोल्लिखिताया ऋग्वेदभाष्यभूमिकाया व्याख्यान- भूता हिन्दीव्याख्या ऋग्वेदभाष्यभूमिका न भवतीति? यदि मन्त्रव्याख्या अवेदत्वे हेतुस्तदा मन्त्रव्याख्यारूपो मत्रान्तरोऽपि वेदो न स्यात् । ननु न मन्त्रस्य मन्त्रान्तरं व्याख्या भवतिति चेन्न, ' तस्योत्तरा भूयसे निर्वाचनाय' (नि० ३|| २२| १ | १ ) इत्यादि- स्थलेषु निरुक्तकारैर्मन्त्रस्य मन्त्रान्तरेण व्याख्याप्रदर्शनात् । तद्यथा -' परिषद्यं ह्यरणस्य रेक्णो नित्यस्य रायः पतय स्याम । न शेषो अग्ने अन्यजातमस्त्यचेतानस्य' (ऋ ० स ०७४।७) अस्य मन्त्रस्य व्याख्यानम्- ' नहि ग्रभायारणः सुशेवोऽन्योऽदर्यो मनसा मन्तवाउ । ' ' आनो वाज्यभीषाळे तु नव्य. ।' ( ऋ० स० ७।४।८ ) इति, तथैव 'आष्टिषेणो होत्रमृषिनिषीदन् देवापिर्देवसुमति ' ( / / ) ' चिकित्वान् । अपो दिव्या असृजद् वर्ष्या अभि ॥ ऋ० सं० १० ९ ८ ५ अस्य मन्त्रस्य व्याख्यानमग्रिमे मन्त्रे यद्देवापिः शन्तनवे पुरोहितो होत्राय वृत कृपयन् अदीधेत् । देवश्रुत वृष्टिवनि रराणी' ( ऋ० स० १०१ ९ ८७ ), तथैव श्रुत यदा करसि जातवेदथेमेनं परिदत्ता पितृभ्यः' ( ऋ० सं ० १० | १६| २ ) किमेव मन्त्रान्तरस्य व्याख्यानान्मन्त्रोऽपि वेदो न स्यात्? यद्यत्र व्याख्यानमनभ्युपगम्य इतरेतरशेषपूर्तिरेव मन्यते, तदा ब्राह्मणभागेऽपि सैवेतरेतरशेषपूर्तिः कुतो न मन्यते? ) ', 'गृह्यसूत्र मे अ० ३ पञ्चयज्ञ प्रकरण ऋबोयजुषि सामानि अथर्वाङ्गिरसो ब्राह्मणानि इतिहास पुराणानि इति । यहाँ इतिहास पुराणो को ब्राह्मणो से पृथक बताया है । तैतिरीयारण्यक में L- ( प्रपाठक २ अनुवाक ९ मन्त्र २ ) 'ब्राह्मणानि, इतिहासान्, पुराणानि' इति -भी ब्राह्मण भाग से पृथक् ही इतिहास पुराणो को बताया है । गोपथ ब्राह्मण मे भी ' सर्वे वेदा मिर्मिताः सब्राह्मणाः सेतिहासाः सपुराणा:' - ( ११२ १० ) के द्वारा ब्राह्मण से पृथक् ही इतिहास, पुराणों का उल्लेख किया गया है । इससे दयानन्द का जो कथन है 'पुराणेतिहाससंज्ञक ब्राह्मण भाग, वेद नही है' -उसका सर्वथा खण्डन हो जाता है । दयानन्द ने अपनी ॠग्वेद भाष्य भूमिका के ८६ पृष्ट पर जो कहा है कि 'बेद का व्याख्यान करने के कारण ब्राह्मण भाग को वेद की व्याख्या रूप ही समझना चाहिये, वे, वेद नही है ' वह भी निःसार है । परमात्मा के द्वारा ही की गई उसके वचनो की व्याख्या को वेद न मानने में कोई युक्ति नही है । परमेश्वर के द्वारा उक्त होने से मन्त्रो को यदि वेद कहा जाता है, तो उसी के द्वारा किये गये मन्त्र व्याख्यानरूप ब्राह्मण को वेद क्यो नही समझा जा सकता है? संस्कृत मे लिखित ऋग्वेद भाष्य भूमिका की व्याख्यानरूप हिन्दी व्याख्या को क्या ऋग्वेदभाष्य भूमिका नही कहा जाता? यदि मन्त्र व्याख्या को वेद न होने मे कारण कहा जाय तो मन्त्रव्याख्या-रूप मन्त्रान्तर को भी वेद नही कहा जायगा । यदि कहे कि एक मन्त्र दूसरे मन्त्र की व्याख्या नही हुआ करती, तो वह भी ठीक न होगा । क्योकि 'तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय' - ( निरु० ३| २| २२| १ | १ ) इत्यादि स्थलो में तिरुक्तकार ने मन्त्र की व्याख्या मन्त्रान्तर ' ' ( | | ) ': (से प्रदर्शित की है । जैसे- परिषद्यश्चरणस्य० ऋ० सं० ७ ४ ७ इस मंत्र की व्याख्या नहि प्रमाय अरण ऋ० सं ० ७| ४| ८ ) मंत्र से की गई है । उसी तरह 'आष्टिषेणोहोत्रमृषि: ' - ( ऋ० स० १०१ ९/८१५ ) इस मन्त्र की व्याख्या ' यद्देवापि शन्तनवे "( ऋ० सं ० १० १ ९८७ ) मन्त्र से, तथा 'यदा शतं कृणवी० ' -( ऋ ० स० १०।१६।२ ) तो क्या इस प्रकार मन्त्रान्तर व्याख्यानरूप होने से मन्त्र को भी वेद नही कहा जायगा? यदि यहाँपर उसे व्याख्यानरूप न मानकर इतरेतरशेषपूर्तिरूप ही मान लिया जाय तो ब्राह्मण भाग में भी उसी इतरेतरशेषपूर्ति को क्यो नही माना जाय? वस्तुतस्तु मत्रों का मुख्य अर्थ तो यज्ञप्रक्रियाही है । प्रसङ्गतः किसी मंत्र या मंत्रखंड का व्याख्यान भी विनियोगोपयोगी होने से संस्कार ही है । एतावता ब्राह्मण केवल मंत्रानुवाद मात्र नही है, किन्तु 1
पृष्ठ 982
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात १८८० वस्तुतस्तु मन्त्राणा यज्ञप्रक्रियैव मुख्योऽर्थः । प्रसङ्गेन कस्यचिन्मन्त्रस्य मन्त्रखण्डस्य वा व्याख्यानमपि विनियोगोपयोगित्वात् सस्कार एव । एतावता न ब्राह्मणं मन्त्रानुवादमात्रम्, किन्तु शेषपूरक बृंहकं च । अतो वेदव्याख्यानादितिहेतुरपि न ब्राह्मण- 1 भागस्यावेदत्वसाधनायालम् । सन्तुष्यतु न्यायेन ब्राह्मणभागस्य वेदव्याख्यानत्वेऽभ्युपगतेऽपि नावेदत्व सिद्धयति । नहि व्याकरणसूत्राणा महाभाष्यं व्याकरणं न भवति । व्याकरण - तत्र द्वौ ग्रन्थौ अष्टाध्यायीव्याकरणमहाभाष्य सत्यौ वेदि- तव्य इति दयानन्दोक्तिविरोधात् । यस्तु सूत्रं व्याकरणमिति महाभाष्योक्त्या महाभाष्य न व्याकरणमिति वक्ति, तद्रीत्या वार्तिकस्याप्यसूत्रत्वादव्याकरणत्वमेव स्यात्, तथापि शेषपूरकत्वाद् यथा वार्तिकस्य व्याकरणत्वमभ्युपेयते, तथैव शेष- पूरकत्वाद् भाष्यस्यापि व्याकरणत्वमुपेयमेव । अत एव त्रिमुनि व्याकरणमुच्यते । तदेव सूत्रविगृहीत व्याख्यान भवति । 'सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद्वृत्तौ यच्च वार्तिके इति महाभाष्यवचनम् । यथा तद्भाष्यमपि व्याकरणम्, तथैव परमेश्वरकृतं परमेश्वरवाक्यव्याख्यानमपि वेद एव । यदि परमात्मव्याख्यानरूप ब्राह्मण न वेदस्तर्हि मन्त्रव्याख्यानरूप मन्त्रान्तरमपि वेदो न स्यादित्युक्तमेव । यदि तु ब्राह्मणभाग ऋषिकृत व्याख्यानं न परमेश्वरकृतमित्युच्येत, तदप्यसङ्गतम्, तद्रीत्या परमेश्वरस्यैव वेदार्थप्रकाशकत्वात् । तथाहि- परमात्मनैव वेदार्थस्य ज्ञापितत्वाद् यदा यदा धर्मात्मानो महर्षयो यस्यार्थस्य जिज्ञासया ध्यानावस्थिताः परमेश्वरस्वरूपे समाहिता भवन्ति स्म तदा तदा परमात्मना अभीष्टानां मन्त्राणामर्था ज्ञापिताः । तेषामेव नाम ब्राह्मणमासीत्' ( सत्यार्थप्रकाशे ७ समुल्लासे १२६ पृष्ठे । यथेश्वरेण ऋषीणां मनःसु मन्त्रभागाः प्रादुर्भावितास्तथैव तदर्थंभूता ब्राह्मणभागा अपि प्रादुर्भाविताः । यथा तन्त्रीप्रेषित वृत्त तन्त्रीग्राहको लिखति, तथैव समाधौ परमात्मना दत्ता वेद- वाच ऋषयो गृह्णन्ति, न तास्तत्कृताः । यथा समाधिना प्राप्ता मन्त्रा दृष्टाः प्रोक्ता वा मन्त्रभागा न ऋषिकृताः, किन्तु ऋषिदृष्टा वह शेषपूरक और उपबृंहक है । अत: 'वेदव्याख्यानात्' यह हेतु भी ब्राह्मण भाग का वेदत्व साधनार्थ पर्याप्त नही है । 'सन्तुष्यतु न्याय के अनुसार ब्राह्मण भाग को वेदव्याख्यानरूप मान लेने पर भी उसका अवेदत्व सिद्ध नही हो पाता है । क्या व्याकरण सूत्रो के महाभाष्य को व्याकरण नहीं कहते? व्याकरण में अष्टाध्यायी और महाभाष्य ये दो ही ग्रंथ सत्य सनझने चाहिये । इस उक्ति से यह स्पष्ट हो जाता है । कि सूत्र व्याख्यानरूप महाभाष्य को भी संपूर्ण विश्व व्याकरण ही मानता है, दयानन्द भी उसे व्याकरण ही मानते हैं, किन्तु यह उनका मानना उन्ही की उक्ति के विरुद्ध है । जो यह कहता है कि ' सूत्रं व्याकरणम' इस महाभाष्योक्ति के अनुसार महाभाष्य व्याकरण नही है । उसके कथनानुसार तो वार्तिक भी सूत्ररूप न होने के कारण उसे भी व्याकरण न कहना होगा । वितु जैसे वार्तिक को शेषपूरक होने से व्याकरण माना जाता है, उसी तरह शेषपूरक होने से भाष्य को भी व्याकरण मानना ही होगा । अतएव 'त्रिमुनि व्याकरणम्' यह कहा जाता है । उसी को सूत्र विगृहीत व्याख्यान कहते है । 'सूत्र'ष्वेव हि तत्सर्वं यद् वृत्तौ यच्च वार्तिके ' यह भाष्य वचन भी उसी को पुष्ट कर रहा है । एवंच जैसे व्याकरण महाभाष्य भी व्याकरण कहलाता है, उसी तरह परमेश्वरकृत परमेश्वरवाक्यरूप व्याख्यान भी वेद ही है | यदि परमेश्वरकृत व्याख्यानरूप ब्राह्मण को वेद नही कहा जायगा तो मंत्र व्याख्यानरूप मत्रान्तर को भी बेद नही कह सकेंगे यह पूर्व कहो चुके है । यदि यह कहा जाय कि ब्राह्मणभाग तो ऋषिकृत व्याख्यान है, परमेश्वरकृत नही है । किन्तु यह कहना असंगत है, क्योंकि उनकीरीति से तो परमेश्वर ही वेदार्थ का प्रकाशक है । तथाहि-- 'वेदार्थ परमात्मा के द्वारा ही ज्ञापित हुआ है । जब जब धर्मात्मा महर्षियों को जिस जिस अर्थ की जिज्ञासा हुई, तभी तभी उन्होंने ध्यान लगाया और ध्यानावस्थित होकर परमेश्वर के स्वरूप में अपने चित्त को समाहित किया, तब परमेश्वर ने उन्हें अभीष्ट मंत्रो के अर्थों का ज्ञापन किया, और उन्ही का नाम ब्राह्मण हुआ' - सत्यार्थप्रकाश ७ समुल्लास १२६ पु० ) जैसे परमेश्वरने ऋषियों के मन में मन्त्रभागों को प्रादुर्भूत किया, उसी तरह उसके अर्थरूप +ब्राह्मणभागों को भी प्रादुर्भूत किया । जैसे तंत्रोप्रेषित वृत्त ( तार से भेजी गई वार्ता ) को तंत्रीलेखक लिखता है, उसी तरह परमात्मा के द्वारा प्रदत्त वेदवाथियों का ऋषियों ने समाधि अवस्था में ग्रहण किया । वे वेदवाणिया ऋषियों को निर्मित नहीं है । जैसे समाधि में 41
पृष्ठ 983
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: वेदार्थपारिजात १८८१ एव भवन्ति तथैव मन्त्रार्थंभूता ब्राह्मणभागा अपि ऋषिदृष्टा एव भवन्ति, न ऋषिप्रणीताः । यथा मन्त्राणां परमेश्वर एव प्रणेता, तथैव ब्राह्मणभागस्यापि परमेश्वर एव प्रणेता । समानकर्तृकं मूलपुस्तकं तद्व्याख्यानं च समानमेव प्रमाणं भवति समानविषयं च भवति, तथैव मन्त्रब्राह्मणानि च समानविषयत्वात् समानकर्तृकत्वाच्च समानमेव प्रमाणम् ॥ मन्त्रा ब्राह्मणानि चेत्येकदेशिनां संज्ञा, वेदत्वं तूभयभागस्य । मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरपि प्रवक्तार ऋषय, प्रणेता परमेश्वर एव । परमेश्वरनि: - श्वसितत्वान्नित्यत्वमपौरुषेयत्व च । वस्तुतस्तु क्वचिन्मन्त्राणा विनियोगोपयोगिस्पष्टीकरणरूपसंस्कार एव व्याख्यानवत् प्रतीयते । न ब्राह्मणानां मन्त्रव्याख्यानरूपत्वम् । तत एव ब्राह्मणस्य विधिरूपत्व, मन्त्राणा च विधेयरूपत्वमुक्तम् । अत एव च ब्राह्मणानां विधायकत्वं, मन्त्राणा द्रव्यदेवतास्मारकत्वमेव । यत्तु केनचिद् 'ब्राह्मणस्य भाष्यरूपत्वाद् असमसमयत्वाच्च न वेदत्वम् इति; तदपि तुच्छम्, तथात्वे ऋग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसां क्रमदर्शनात् कालभेदस्यानिवार्यत्वेन तत्राप्यसमसमयत्वेनावेदत्वापत्तेः । ऋग्वेदसंहिताया एव २, ३, ४ मण्डलानामप्यवेदत्वापत्तेश्च । अग्निमीळे पुरोहितम्' ( ऋ० सं० १1१1१ ) इति मन्त्रान्तरभाविनां समेषां मन्त्राणामप्यवेद- त्वापत्तेश्च 1। पौर्वापर्यलक्षणक्रमाभावे मण्डल -काण्डा-ध्याया-नुवाक सूक्त मन्त्रादिसंख्यानुपपत्तेश्च । यदि तथात्वऽपि नित्यत्वा- देककालिकता स्यात् तर्हि तथैव ब्राह्मणभागस्यापि नित्यत्वेन मन्त्रसमानकालिकत्वं नित्यत्वमपौरुषेयत्वं वेदत्वं चाव्याहतमेव । शब्दार्थसम्बन्धानामौत्पत्तिकत्वेन नित्यत्वाद् ब्राह्मणभागस्य मन्त्रभागार्थत्वेन व्याख्यानरूपत्वेऽपि नित्यत्वमेव । यथा भिन्न- भिन्नकालेषु महर्षीणां समाधिवशान्मन्त्राणां ब्राह्मणानां च प्राप्तत्वेन भिन्नकालिकत्वव्यवहारोऽपि नानुपपन्नः । तत एव प्राप्त हुए मन्त्र, ऋषियो के द्वारा दृष्ट या प्रोक्त कहलाते है, उन्हे ऋषिकृत नही कहा जाता, उसी तरह मन्त्रार्थभूत ब्राह्मणभाग भी ऋषियों द्वारा दृष्ट ही कहे जाते हैं, वे ऋषि प्रणीत नही है । जैसे मंत्रो का प्रणेता परमेश्वर ही कहा जाता है, उसी प्रकार ब्राह्मणभाग का भी परमेश्वर ही प्रणेता है । मूलपुस्ततक और उसका व्याख्यान दोनो का कर्ता एक ही रहने से दोनों को समानरूप से प्रमाण माना जाता है, और दोनो का विषय भी समान रहता है, उसी तरह मंत्र-ब्राह्मणो का विषय समान होने से और दोनो का कर्ता एक रहने से दोनों को ही समान रूप से प्रमाण मानना चाहिये | मंत्र और ब्राह्मण ये संज्ञायें तो एक-एक भाग की है । किन्तु 'वेदत्व ' दोनों भागो पर विद्यमान है, अर्थात् दोनों भागों को 'वेद संज्ञा दी गई है । मंत्र और ब्राह्मण दोनों के ही प्रवक्ता ऋषि है, किन्तु प्रणेता परमेश्वर ही है । वेद, परमेश्वर के निःश्वसितरूप होने से वे नित्य एवं अपौरुषेय है । मंत्रो के विनियोग में उपयोगी स्पष्टीकरणरूप सस्कार ही 1 व्याख्यान की तरह प्रतीत होता है । ब्राह्मण मन्त्र के व्याख्यारूप नही हैं, यही कारण है कि ब्राह्मण को विधिरूप और मंत्रों को विधेयरूप कहा गया है । अत एव ब्राह्मणों का विधायकत्व और मंत्रों का द्रव्य- देवतास्मारकत्व ही रहता है । } यह जो किसी ने कहा है-' मन्त्र का भाष्य रूप होने से और दोनों का काल एक न होने से ब्राह्मण को वेद नही कहा जा सकता' - वह भी निःसार है । उसके कथनानुसार ऋक्, यजुस्, साम, अथर्वांगिरस् में भी क्रम रहने से कालभेद को अनिवार्य रूप से मानना होगा, तब उनमें भी असमसमयता होने के कारण उन्हे भी वेद शब्द से नही कहा जा सकेगा । ऋग्वेद संहिता के ही २, ३, ४ है मंडलों को भी वेद शब्द से नही कह सकेंगे । 'अग्निमीळे पुरोहितम्' -( ऋ ० सं० १ || १ | १ ) इस मन्त्र के अन्तर्गत आनेवाले सभी मन्त्रों में अवेदत्वापत्ति होगी । पौर्वापर्यलक्षण क्रम के न रहने पर मंडल, काड, अध्याय, अनुवाक, सूक्त, मन्त्र आदि की संख्या में भी अनुपपत्ति होगी । वैसा रहने पर भी नित्य होने के कारण यदि एककालिक उन्हें मान लिया जाय तो उसी तरह ब्राह्मण भाग भी नित्य होने से उसमें मन्त्रसमानकालिकत्व, नित्यत्व, अपौरुषेयत्व और वेदत्व के होने में कोई क्षति नही है । उपर्युक्त सभी धर्म ब्राह्मण भाग में भी अव्याहतरूप से रह सकते हैं । शब्द और अर्थ का सम्बन्ध औत्पत्तिक होने से नित्य है । ब्राह्मणभाग मन्त्रार्थरूप होने के कारण व्याख्यानरूप रहने पर भी उक्त नियम के अनुसार वह नित्य ही है । जैसे भिन्न भिन्न काल में महर्षियों को समाधि के बलपर 1 मन्त्र और ब्राह्मणों की प्राप्ति होने से उनमें भिन्न कालिकत्व का व्यवहार भी अनुपपन्न नही है । यही कारण है कि ऋषियों के - लिये नूतन और पुरातन का व्यवहार किया जाता है । स्तोमों में नवीनत्व का तथा ब्राह्मणों में पुराणत्व, नवीनत्व का व्यवहार भी २३६ 1
पृष्ठ 984
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८८२ भवति । तस्माद्यथा ऋषीणां नूतनत्व पुराणत्वं च । स्तोमाना नव्यत्वम् । ब्राह्मणाना च पुराणत्वनवीनत्वव्यवहारोऽपि मन्त्राणां भिन्नकालिकत्वेपि नाऽवेदत्वम् तथैव ब्राह्मणानामपि भिन्नकालिकत्वेन न वेदत्वाशङ्कापि । वस्तुतस्तु वेदव्याख्यानादिति हेतुरशुद्ध एव ब्राह्मणस्यापि वेदत्वाविशेषात् । तस्मान्मन्त्रव्याख्यानादित्येवं वक्तव्यमासीत् । यदपि 'पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु' ( पा० सू० ४| ३ | १०५ ) इति सूत्रानुसारेण पुराणे: प्राचीनैर्ब्रह्मर्षिभिःमन्त्रभागस्यापि प्रोक्ता ब्रह्मणकल्पाः, तस्मादृषिभिरुक्तत्वाद् ब्राह्मणस्य वेदभिन्नत्वम् । इति तदपि तुच्छम् ब्राह्मणभागस्येव ऋषिप्रोक्तत्वेन तदयुक्तत्वात् । तथाहि 'शौनकादिभ्यश्छन्दसि' ( पा ० सू० ४| ३| १०६ ) अत्र | शौनकादिभिर्ऋषिभिश्छन्दसा वक्ता( वेदाना ) प्रोक्तत्वोक्तः । तत एव शौनकेन प्रोक्ता संहिता शौनकी इति रूपं भवति । अतस्त्वदभिमतस्याथर्ववेदस्य शुक्ल-शौनक ऋषिरुक्तः । शौनकादिगणान्तर्गतत्वादेव वाजसनेयेन प्रोक्तत्वाद् वाजसनेयी संहिता भवति । एवं त्वदभिमता यजु सहिता वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येन महर्षिणा प्रोक्ता । अत एव न्यायसूत्र ( ४| १ | ६२ ) भाष्ये महर्षि वात्स्यायन आह— प्रवक्तारश्च ऋषयो भवन्ति ।' ' य एव मन्त्रब्राह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्च इति । तेन मन्त्राणां ब्राह्मणनां च विशेषेण द्रष्टारः ऋग्वेद-यथैव ऋषिप्रोक्तत्वाद् ऐतरेय- वाजसनेय ( शतपथ ) ताण्ड्यादिब्राह्मणग्रन्थाः प्रसिद्धाः, तथा शाकल्यषिप्रोक्कत्वात् संहिता, शौनक-,, ( ), संहिता शाकल्यसंहिता वाजसनेयसहिता शतपथब्राह्मणम् कुथुभप्रोक्तत्वात् सामवेदसहिता कौथुमी किं ब्राह्मणं प्रोक्तत्वाद् अथर्ववेदसंहिता शौनकी ऋषिणा मन्त्रसंहितास्वपिकदा ? संहिता, इमे ग्रन्था एव त्वदभिमता वेदाः । अन्यथा केन,रचितमिति को वक्तु शक्नुयात् ऐतरेयादिनामसम्बन्धादेव तु यथा ब्राह्मणभागे कर्ता कल्प्यते तथैव तत्समानमेव शौनकादीनां कर्तृत्वकल्पनस्य समत्वात् तत्कल्पनं को निवारयेत्? यदि प्रोक्तत्वं न कृतत्वं तदा ब्राह्मणभागेऽपि के भिन्नकालिक रहने पर भी उनमेहोता है | अतः जैसे मन्त्रों के भिन्न कालिक रहने पर भी उनमे अवेदत्व नही है, वैसे ही ब्राह्मणो भी अवेदत्व नही है | रूप से है ॥ इसलिये 'मन्त्र- वस्तुतस्तु ' वेदव्याख्यानात्' यह हेतु अशुद्ध ही है, क्योंकि ब्राह्मण में भी वेदत्व समान ' -( पा० सू० ४ | ३ | १०५ ) व्याख्यानात् ' इस प्रकार हेतु का उपन्यास करना चाहिये था । यह जो कहा है- 'पुराण प्रोक्तेषुब्राह्मणकल्पेषु ऋषियों द्वारा उक्त होने से 'बाह्मण भाग सूत्र के अनुसार पुराण अर्थात् प्राचीन ब्रह्मर्षियों के द्वारा प्रोक्त ब्राह्मणकल्प है, इसलिये अर्थात्ऋषियो द्वारा प्रोक्त है । अतः उसे भी वेद से - ( ) वेद से भिन्न है वह भी सारहीन है । क्योंकि बाह्मण भाग की तरह मंत्र भाग भी ऋषियों द्वारा छन्दो वेदो भिन्न कहना होगा । तथाहि -'शौनकादिभ्यश्छन्दसि' -( पा० सू० ४| ३ | १०६ ) इस सूत्र में शौनकादिशौनकी शब्द से कहा जाता है । का प्रोक्त होना बताया गया है । यही कारण है कि शौनक के द्वारा प्रोक्त ( कही हुई ) संहिता को होने से वाजसनेय के द्वारा प्रोक्त अत तुम्हारे अभिमत अथर्ववेद का वक्ता शौनक ऋषि बताया गया है । शौनकादिगण के अन्तर्गत महर्षि के होने के कारण वाजसनेयी संहिता कहलाती है । इस रीति से तुम्हारी अभिमत शुक्लयजुः संहिता, वाजसनेय याज्ञवल्क्य एव मंत्र-ब्राह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्व' ( | ) ', द्वारा प्रोक्त हुई हैं । अतएव न्यायसूत्र ४ ११६२ भाष्य में महर्षि वात्स्यायन कहते है- य होने से ऐतरेय इति । इससे स्पष्ट होता है कि मंत्र और ब्राह्मणो के विशेष रूप से द्रष्टा और प्रवक्ता ऋषि होते हैं । जैसे ऋषिप्रोक्त सहिता शाकल्य वाजयसवेय ( शतपथ ) ताण्ड्यादि ब्राह्मण ग्रंथ प्रसिद्ध हैं, वैसे ही शाकल्य शृषि से प्रोक्त होने के कारण ऋग्वेद से अथर्ववेद, ( ),,? संहिता वाजसनेय संहिता शतपथ ब्राह्मण कुथुम प्रोक्त होने से सामवेद संहिता कौथुमी संहिता शौनक प्रोक्त होने संहिता, ये ही ग्रंथ तुम्हारे अभिमत वेद हैं । अन्यथा किस ऋषि ने कब कौन से ब्राह्मण की रचना की, यह कौन कह सकेगा ऐतरेयादिनास के सम्बन्ध से ही तो जैसे ब्राह्मण भाग के कर्ता की कल्पना की जाती है, उसी तरह मंत्र संहिताओं के कर्तृत्व कीतोकल्पनावही शौनकादिकों में भी की जा सकती है, इस कल्पनासाम्य का निवारण कौन कर सकेगा? यदि 'प्रोक्त' को 'कृत' न कहो समाधान ब्राह्मण भाग में भी समान रूप से लागू होगा । शाकली, शौनकी, वाजसनेयी, कौथुमी संहिताओ की तरह ही काठक-
पृष्ठ 985
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८८३ समाधानम् । शाकली -शौनकी- वाजसनेयी- कौथुमीसंहितानामिव काठकतैत्तिरीय कादीनामेकत्रिंशदुत्तरैकादशशत संख्याकाना संहितानां ब्राह्मणाना च तथैव प्रोक्तत्वान्नित्यत्वं वेदत्वं चाव्याहृतमेव । यत्तु केनचिदुक्तम्--' ततः शतपथं कृत्स्न सरहस्य ससङ्ग्रहम् । चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥ ' (म० भा० शा० प ० ३१८/१६) इति वचनेन शतपथस्य याज्ञवल्क्यकर्तृत्व स्पष्टं विज्ञायते । तेन ब्राह्मणभागस्य ऋषिकृतत्वे कथम- पौरुषेयत्वं वेदत्वं चेति 1। तदपि तुच्छम् चक्रे इत्यस्य प्रकथनार्थत्वेन प्रवचनार्थत्वानतिरिक्तत्वात् । 'गन्धनावक्षेपणसेवन- साहसिक्य प्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः ' ( पा० सू० १| ३ | ३२) इति सूत्रेण कृत्र प्रकथनार्थत्वसिद्धेश्व | कृञ्धातुः क्रिया-सामान्यवाची भवति । तत एव भावयाञ्चकार, गणयाञ्चकार इत्यादिप्रयोगा भवन्ति । ' ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । ' (म० २| ७४ ) इति मनुवचने कृञः प्रकथनमेवार्थः, प्रणवोच्चारण कुर्यादित्येवार्थः । कथा प्रकुरुते कथां कथयतीत्यर्थं । तद्वदेव महाभारतवचने अहं याज्ञवल्क्यः शतपथं चक्रे शतपथं प्रोक्तवानित्येवार्थः । अत एव शतपथब्राह्मणस्यान्ते 'आदित्या- नीमानि शुक्लानि यजूषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येन आख्यायन्ते' ( १४| ९| ४| ३ ३ ) इत्युक्तम् । आख्यानमपि प्रवचनमेव ख्या प्रकथने ' इति धात्वर्थानुरोधात् तस्मादादित्यात्प्राप्तानि शुक्लानि यजूंषि याज्ञवल्क्येन प्रकथ्यन्ते प्रोच्यन्ते इत्येवार्थः । महाभारतस्य पूर्वापरप्रसङ्गोऽपि ज्ञातव्यः । तत्र याज्ञवल्क्यः सूर्यं प्रत्याह-'यजूंषि चोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्' ( म० भा० शा० प ० ३१८/५ ) अत्र यजूंषीत्यनेन यजुर्वेदीय शतपथब्राह्मणमिष्टम् । तत्तद्वेदीयब्राह्मणमपि तत्तन्नाम्नैव व्यपदिश्यते । 'ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज । सरस्वती ह वाग्भूत्वा शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥ ' (म० भा० शा० प० ३१८/६ ) इति सूर्योक्तिर्याज्ञवल्क्यं प्रति । ' मयादित्यादवाप्तानि यजूषि मिथिलाधिप' (म० भा० शा० प० ३१८/२) इति जनकं प्रति याज्ञवल्क्योक्तिः । अर्थान्मया यजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणमादित्यादवाप्तम् । एतेनेदं स्पष्टं यत्सूर्येण सरस्वतीद्वारा तैत्तिरीयक आदि । ( ११३१ ) ग्यारह सौ इकत्तीस संहिताएं और ब्राह्मण भी प्रोक्त होने के कारण उनका नित्यत्व और वेदत्व अव्याहत ही है । यह जो किसी ने कहा है-'ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससग्रहम् । चक्रे सपरिशेषञ्च हर्षेण परमेण ह । ' ( म० भा० शा० प ० ३१८।१६) इस महाभारत के वचन से शतपथ की याज्ञवल्क्यकर्तृकता स्पष्ट प्रतीत होती है । तब ब्राह्मणभाग के ऋषिकृत होने से उसको अपौरुषेय और वेद कैसे कहा जा सकता है'? किन्तु वह भी निःसार है । उपर्युक्त बचन में आये हुए 'चक्रे' पद का अर्थ' प्रकथन ( प्रवचन ) हैं । ' गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञ '-( पा ० सू० १/३/३२ ) इस पाणिनि सूत्रके द्वारा ' कृ ' को प्रकथनार्थक बताया गया है । 'कृन्' धातु क्रियासामान्य का वाचक है, यही कारण है कि ' भावयाञ्चकार', 'गणयाञ्चकार' इत्यादि प्रयोग हुआ करते हैं । 'ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्तेच सर्वदा' -( म० २०७४ ) इस मनुवचन में 'कृ ' का 'प्रकथन ' अर्थ ही किया गया है । 'प्रणवोच्चारण करे' यही अर्थ किया गया है । 'कथा प्रकुरुते ' कथां कथयतीत्यर्थः कथा कहता है । उसी तरह महाभारत के वाक्य मे 'अहं याज्ञवल्क्यः शतपथं चक्रे शतपथं प्रोक्तवानित्यर्थः अर्थात् मुझ याज्ञवाल्क्य ने शतपथ को कहा, यही अर्थ होता है । यही कारण है कि शतपथ ब्राह्मण के अन्त में 'आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येन आख्यायन्ते' - ( १४| १ | ४/३३ ) कहा गया है । 'ख्या प्रकथने ' इस धात्वर्थ के अनुरोधानुसार आख्यान भी प्रवचन ही कहा जाता है । त' आदित्य से प्राप्त शुक्ल यजुओ को याज्ञवल्क्य के द्वारा प्रकथन अर्थात् अच्छी तरह कहे जाते है, यही अर्थ होता है । महाभारत के पूर्वापर प्रसङ्ग को भी जान लेना चाहिये । इस प्रसङ्ग में याज्ञवल्क्य सूर्य से कहते है -' यजूंषि चोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् । ' 1(म० भा० शां० प०-३१८१५ ) यहा पर 'यजूंषि' पद से यजुर्वेदीय शतपथ ब्राह्मण का ग्रहण अभीष्ट है । तत्तद्वेदीय ब्राह्मण भी तत्तन्नाम से ही कहा जाता है । 'ततो मा भगवानाह वित्तरष्यामि ते द्विज' सरस्वती ह बाग भूत्वा शरीरं ते प्रवेदयति । --( म० भा० शां० ३१८/६ ) यह सूर्य की उक्ति, याज्ञवल्क्य के प्रति है । 'मयादित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप । -( म० भा० शा० प ० ३१८/२ ) यह याज्ञवल्क्य की उक्ति जनक के प्रति है । अर्थात् मैने यजुर्वेद के शतपथ ब्राह्मण को आदित्य से प्राप्त किया है । इससे यह
पृष्ठ 986
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ववार्थपारिजातः IIII शतपथब्राह्मणं याज्ञवल्क्याय दत्तम् । याज्ञवल्क्येन तदुच्चार्यं लोके प्रकटितम् । तत एव सूर्येण मुखव्यादानाय याज्ञवल्क्य- उक्तः । ततो मामाह भगवान् ( सूर्य ) आस्यं स्वं विवृतं कुरु । विवृतं च ततो मेऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ " (म० भा ० शा० प० ३१1८1७) एतेन सूर्यात् प्राप्तस्य शतपथस्य याज्ञवल्क्येन प्रवचनमेव ज्ञायते । ' सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ' (म० भा ० शा ० प० ३१८।८८ ), ' कर्तु शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया' इत्यादिवचनमपि पूर्वोक्तार्थकमेव । अत एव शतपथ- ब्राह्मणे पदे पदे 'तदु होवाच याज्ञवल्क्यः' (श० १ ३/४/२१ ), 'इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः' ( श० ३| ३| ३| १० ) । अत एव महाभारतटीकाकृन्नीलकण्ठः 'चक्रे कर्मकर्तरि प्रयोगः स्वयमेवाविरभूदित्यर्थः । कर्तुं प्रकटीकर्तुम् । इत्युक्तवचनगतयोः ' चक्रे ' ' कर्तुं ' इति पदयोर्व्याख्यानं कृतवान् । अत एव ' सूर्यं ऋषिमन्त्रकृत्' (ऐ० ब्रा० ६ १ ), यत्र धीरा मनसा वाचमक्रन ' ( ), ' ' ( ), ' ' ( / ),ऋ० सं० १०/७११२ ऋषिः कुत्सो भवति कर्ता स्तोमानास् नि० ३।१११५ ऋषे मन्त्रकृतां स्तोमै ऋ० सं ० ९।११४ २ ' मन्त्रकारः ' ( अथवं ३।२।२३ ), ' यामृषयो मन्त्रकृत:' (तै० ब्रा० २| ८ | ८| ४) अत्र सर्वत्र मन्त्रभागैः साकमपि कृञः प्रयोगः । तथापि न मन्त्राणां तावतापि ऋषिकृतत्वमभ्युपेयते । य एव दोषः स्वपक्षेऽपि तमेवान्यत्रासञ्जयन् न मनागपि जिह्वेति । तेनात्र प्रकथनमेव प्राकरणिकोऽर्थः । 'ऋषिः कुत्सो भवति कर्ता स्तोमानामित्योपनन्यवः ' ( नि० ३।११।५ ) अत्रोपमन्यव- मृषिविशेषं स्तोमानां कर्तारमाह । तत्रैव 'ऋषिदर्शनात् स्तोमान् ददर्श' (नि० २।११।१ ) इत्यनुरोधेन कृधातोर्दर्शनमर्थो न निर्माणम्, अन्यथा 'ततः स ऋचमुद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् मुनिः । यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः । वैशम्पायन- नामासो व्यासशिष्यश्चकार वे ॥ ' ( विष्णुपुराणे, ३।५।१-२ ) इति रीत्या वेदानामपि वैशम्पायनकर्तृकत्वं कथं न सिद्धयेत्? तस्माद्यथा शाकल्य वाजसनेय- कुथुमशौनकादिभिर्ऋषिभिः प्रोक्तत्वादेव वर्तमानानामृग्यजुःसामाथर्वसंहितानां शाकलवाजसनेय- कोथुमशौनकसंहितानामभिप्रसिद्धिस्तथैव ब्राह्मणानामपि वाजसनेय- ऐतरेयादिनामभिः प्रसिद्धिः । समानमेवोभयत्राप्युत्तरम् । स्पष्ट है कि सूर्य ने सरस्वती के द्वारा शतपथ ब्राह्मण, याज्ञवल्क्य को दिया । याज्ञवल्क्य ने उसका उच्चारण कर लोक मे उसे प्रकट किया । यही कारण है कि सूर्य ने याज्ञवल्क्य से मुख खोलने के लिये कहा । 'ततो मामाह भगवान् ( सूर्य: ) आस्यं स्वं विवृतं कुरु । ' -( ) विवृतं च ततो मयाऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती । म० भा० शा० प० ३११८/७ इस कथन से यह समझ में आता है कि सूर्य के ------- द्वारा प्राप्त हुए शतपथ का प्रवचन ही याज्ञवल्क्य ने किया । 'सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥' -( म० भा० शा० प ० ३१८१८८ ) 'कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वच कृतं मया ।" इत्यादि वचन भी पूर्वोक्त अर्थ को ही कह रहे है । अतएव शतपथ ब्राह्मण में 'पदे पदे सदुहोवाच याज्ञवश्वयः --( श० ५० १।३।४।२१ ) 'इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः -( श० प० ३| ३ | ३ | १० ) | अतएव महाभारत के टीकाकार नीलकण्ठ ने 'चक्रे कर्मकर्तरि प्रयोग | स्वयमेवाविरभूदित्यर्थः । कर्तुं प्रकटोकतुम् ।' इन वचनों में प्रयुक्त 'चक्रे' ' कर्तुम्' इन दोनों पदों की व्याख्या की है । अतएव 'सूर्य ऋषिमंन्त्रकृत्' - ( ऐ ० ब्रा० ६१ ), ' यत्र घीरा मनसा वाचमक्रत' –( ऋ० सं ० १०/७१।८ ), ऋषि: कुत्सो भवति कर्ता स्तोमानाम्' ( नि० ३।२ ), ऋषे मन्त्रकृतां स्तोमैः -( ऋ० सं० ९।११४/ २ ), ' मन्त्रकार: - ------ ( अथर्व वे० सं ० ३१२१८३ ), यामृषयो मन्त्र कृतः' --( ते ० प्रा० २२८८४ ) इन प्रदर्शित सब स्थानो में मन्त्र भागो के साथ भी 'कुल ' का प्रयोग किया गया है । तथापि कृल→ का प्रयोग रहने मात्र से ही मन्त्रों में ऋषिकर्तृकत्व नही माना जाता । अतः जो दोष अपने पक्ष में है, उसी को अन्यत्र प्रदर्शित करने में क्या किंचिन्मात्र भी त्रपा का अनुभव नही हो रहा है । इस कारण यहां 'प्रकथन ' ही प्राकरणिक अर्थ है । 'ऋषिः कुत्सो भवति कर्ता स्तोमानामित्योपमन्यवः' -( नि० ३।११।५ ) । यहां औपमन्यव ऋ षिविशेष को स्तोमों का कर्ता बताया है । वही पर 'ऋषिदर्शनात् स्तोमान् ददर्श' --( नि ० २।११।१ ) इत्यादि वचनों के अनुरोध से ' कृ' धातु का 'दर्शन' अर्थ करना ही उचित प्रतीत होता है, 'निर्माण' अर्थ करना ठीक नहीं हैं । अन्यथा 'ततः स ऋच मुद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् मुनिः यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविशन्महामतिः । वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वे ।' -( वि० पुराण ३।५।१-८ ) इसके अनुसार वेदो। '?,, में भी वैशम्पायनकर्तृकत्व क्यों नही कहते तस्मात् जैसे शाकल्य वाजसनेय कुथुम शौकनादि ऋषियो के द्वारा प्रोक्त होने से ही वर्तमान ऋक्, यजुः साम, अथर्व संहिताओं की शाकल, वाजसनेय, कौथुम, शौनक संहिता के नाम से प्रसिद्धि है, वैसे ही ब्राह्मणों की 'मो वाजसनेय, ऐतरेय आदि नामों से प्रसिद्धि है । दोनों पक्षों में उत्तर समान ही है । तथाच वैसे स्थलों में 'कृ' धातु का 'प्रवचन'
पृष्ठ 987
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदापरिजात १८८५ तथा च तादृशस्थले कुधातोः प्रवचन दर्शनं वार्थो न निर्माणमिति । सायणाचार्योऽपि ' करोति धातुस्तत्र दर्शनार्थः ' (ऐ ० ब्रा० ६।१ ) । 'शूरोऽसि कृतविद्योऽसि' इति पञ्चतन्त्रश्लोके कृतविद्योऽसीत्यस्य अधीतविद्योऽभ्यस्तविद्यो वा भवत्यर्थः, न निर्मितविद्य इति । तैत्तिरीयारण्यके मन्त्रकृद्भ्य इत्यस्य मन्त्राणां द्रष्टृभ्य इत्येवार्थः । दर्शनमेव कर्तृत्वमिति भट्टभास्करः । ‘ मन्त्रकृतः ' ( रघुवंशे १।६१ ) अत्र मन्त्राणां स्रष्टुः प्रयोक्तुर्वा इति मल्लिनाथ: । 'मन्त्रकृतः' मन्त्रदृश इत्युच्यन्ते । नहि मन्त्राणां करणं भवति, अनित्यत्वप्रसङ्गात् । तेन दर्शनार्थः कृञ् इत्यध्यवसीयते' इति ( का० श्री० सू० ३( २२ ९) इत्यत्र कर्काचार्य: । ' अकृतास्त्रश्च राघवः ' (वा० रा ० ३| ३८| ६) इत्यत्र अशिक्षितास्त्र इत्यर्थः । लौकिकेषु वैदिकेषु दृष्टान्तेषु कृतान्तेषु इति प्रयोगो दृश्यत इति दृष्ट इत्यर्थः । 'प्रत्यक्षकारिग्रहणं कर्त्तव्यम्' ( पा० सू० ४| ३ | १०४) इत्यस्य महाभाष्यकारेण प्रत्यक्षाध्यायीत्यर्थ उक्तः । मन्त्रकृतोऽध्वर्युर्वृणीते' ( सत्याषाढ़ श्री० सू० ), 'उदङ्मुखो मन्त्रकार:' ( मानवगृह्यसूत्र १ ८ २ ) इत्यत्र मन्त्रा- ध्यायीत्यर्थः । तस्मात् 'शतपथं चक्रे' (म० भा० शा० प० ३१८) इत्यत्र कृत्र. प्रकथनमर्थः । दयानन्देनोक्तम् —'ऋषिभिः परमात्मस्वरूपे समाधिः कृतः तेन मन्त्राः प्राप्ताः । तदर्था ब्राह्मणान्यपि ।' ( सत्यार्थप्रकाश पृ० १२५-१२६ ) इति । यदप्युक्तम्-'ब्राह्मणभागे ऋग्वेदादिनामानि लभ्यन्ते, न तथा मन्त्रेषु ब्राह्मण- भागस्य नामोल्लेख:, तेन तस्यार्वाचीनत्वमनीश्वरोक्तत्वमवेदत्वं च' इति, तदपि तुच्छम्, 'तमितिहासश्च पुराणञ्च' ( अथर्व १५/३०1१ ) एभि: प्रमाणैर्ब्राह्मणग्रन्थानामेव ग्रहणं जायते ' ( ऋ० भा० भू० ८२-८३ पृष्ठयोः ) इति दयानन्देनैवाथर्ववेदे इतिहासपुराणनामभिर्ब्राह्मणनिर्देशाभ्युपगमात् । संस्कारविधिग्रन्थे प्रथमप्रकरणे दयानन्देन ' तस्माज्जातं ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठम्' अथवा 'दर्शन ' अर्थ ही होगा | 'निर्माण' नही । सायणाचार्य ने भी ' करोति धातुस्तत्र दर्शनार्थ:' - ( ऐ० ब्रा० ६ १ ) - 'करोति' का अर्थ 'दर्शन' ही किया है । ' शूरोऽसि कृतविद्योऽसि' इस पंचतन्त्र के श्लोक में 'कृतविद्योऽसि' का अर्थ ' अघीतविद्यः' या 'अभ्यस्त विद्यः भवति' ही किया जाता है । न कि 'निर्मितविद्य:' ----विद्या का निर्माण करने वाला - अर्थ कोई नही करता है । तैत्तिरीयारण्यक में ' मन्त्रदृग्म्यः का अर्थ 'मन्त्राणा द्रष्टृम्यः' -अर्थात् मन्त्रो के द्रष्टाओ के लिये ही किया गया है । 'दर्शनमेव कर्तृत्वम्' -दर्शन ही कर्तृत्व - ' -- ( ) ' ' -है ऐसा भट्ट भास्कर कहते हैं । मन्त्रकृतः रघु ० ११६१ यहा मन्त्राणा स्रष्टुः प्रयोक्तुर्वा मन्त्रो के स्रष्टा या प्रयोक्ता अर्थ मल्लिनाथ ने किया है । ' मन्त्रकृतः' मन्त्रदृश इत्युच्यन्ते - मन्त्रकारो को मन्त्रदर्शी कहा जाता है, न कि मन्त्रकर्ता या निर्माता | मन्त्रो को किया नही जाता अर्थात् उनका निर्माण नही होता । उनका निर्माण होना यदि माना जाय तो उनमें अनित्यत्व प्रसङ्ग प्राप्त होगा, अर्थात् उन्हें अनित्य कहना होगा । अतः कृव् दर्शनार्थक है, यह निश्चय किया जाता है -( का० श्र० सू० ३।२१ ९ ) यह कर्काचार्य का कथन है । 'अकृतास्त्रश्च राघवः -( वा० रा ० ३ | ३८| ६ ) यहाँ पर भी 'अशिक्षितास्त्र:' - अस्त्र विद्या में अशिक्षित- अर्थ किया गया है । 'लौकिक -वैदिक दृष्टान्तों में' इस अर्थ में 'कृतान्तेषु' का प्रयोग उपलब्ध होता है, अत: 'कृत ' का अर्थ दृष्ट हो यहाँ समझना चाहिये । 'प्रत्यक्षकारि ग्रहण कर्तव्यम्' ( पा ० सू० ४| ३| १०४ ) इसका अर्थ महाभाष्यकारने 'प्रत्यक्षाध्यायी ' किया है । ' मन्त्रकृतोऽध्वर्युर्वृणीते'- ( सत्या० श्री० सु० ) 'उदङ्मुखो मन्त्रकार:' -( मानव गृ० सू० १।९ २ ) यहाँ पर भी मंत्रा- ब्यायी' अर्थ किया गया है । 'तस्मात् शतपथं चक्रे' - (म ० भा० शां० प० ३१८ ) यहाँ पर भी 'कूल ' का अर्थ 'प्रकथन' किया गया है । दयानन्द ने कहा है-'ऋषिभिः परमात्मस्वरूपे समाधिः कृतः । तेन मन्त्राः प्राप्ताः तदर्था ब्राह्मणान्यपि ( सत्यार्थ प्रकाश पू० १८५- १८६ ) -ऋषियों ने परमात्मस्वरूप में समाधि लगाई । उससे उन्हें मन्त्रों की प्राप्ति हुई और मन्त्रार्थरूप ब्राह्मणों की भी प्राप्ति हुई । यह जो कहा है --ब्राह्मणभागे ऋग्वेदादिनामानि लभ्यन्ते, न तथा मन्त्रेषु ब्राह्मणभागस्य नामोल्लेख:, तेन तस्यार्वाचीनत्वमनीश्वरोक्तत्वमवेदत्वञ्चे ' ति । जैसे -ब्राह्मणभाग मे ऋग्वेदादि के नाम उपलब्ध होते है, , वैसे मन्त्रों में ब्राह्मण भाग के नाम का उल्लेख नही है । इस कारण उसमें अर्वाचीनत्व अनोश्वरोक्तत्व और अवेदत्व हैं । किन्तु यह कहना भी निःसार है । 'तमितिहासश्च पुराणञ्च' ( अथर्व सं ० १५1३०1१ ) इन प्रमाणो से ब्राह्मणग्रन्थों का ही
पृष्ठ 988
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
विदार्थपारिजात १८८६ ( अथव ० ११/५/३३ ) इति मन्त्रे नपुंसकलिङ्गान्तब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मणभाग एवार्थः कृतः । तत्र 'ब्रह्म'( मन्त्रभागः ) ज्येष्ठ- मभिगतम् । तेन ऋग्वेदादिषु शतपथादिविशेषनामाभावेऽपि सामान्यं नाम ब्राह्मणमित्यस्त्येव । तथैव शतपथादिब्राह्मणेष्वपि ऋग्वेदादिसामान्यं नामास्त्येव । शाकल्येतिॠग्वेदादिविशेषनामानि न सन्त्येव । तस्मादृषिभिरुक्तत्वादिति हेतुरपि हेत्वाभास एव । यदपि च ब्राह्मणभागस्यावेदत्व' ' अनीश्वरप्रोक्तत्वात् इति हेतुरुक्तः; सोऽपि स्ववचनविरुद्ध एव सत्यार्थप्रकाशे दयानन्देनैव परमात्मद्वारेव ऋषीणां मन्त्राणां मन्त्रार्थंरूपस्य ब्राह्मणस्य च प्राप्तिस्वीकारात् । 'ऋचः सामानि जज्ञिरे । पुराणं यजुषा सह उच्छिष्टाज्जज्ञिरे' ( अथव ० १११ ९१७ ) इत्यत्रोच्छिष्टात् परमात्मन ऋग्वेदादीनामिव पुराणस्याप्युत्पत्तिरुक्ता । पुराणं च पूर्वोक्तरीत्या दयानन्देन ब्राह्मणमेव स्वीकृतम् । तस्माद् ब्राह्मणभागस्य परमात्मनः सकाशादुत्पत्तिस्वीकारात् तद्विरुद्धमेव तस्यानीश्वरोक्तत्वकथनम् । यदपि ऋग्वेदभाष्यभूमिकाया ८६ पृष्ठे लौकिकास्तावद् गोरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनिर्मृगो ब्राह्मण, वैदिका: खल्वपि ' शन्नो देवीरभिष्टय', 'इषे त्वोर्जेत्वा', ' अग्निमीळे पुरोहितम्', ' अग्न आयाहि वीतये' इति महाभाष्ये पस्पशाह्निके । यदि ब्राह्मणग्रन्थानामपि वेदसंज्ञाभीष्टा स्यात्तदा तेषामप्युदाहरणं दद्यान्महाभाष्यकारः । अत एव महाभाष्यकारेण मन्त्र- भागस्यैव वेदसंज्ञां मत्वा प्रथममन्त्रप्रतीकानि वैदिकेषु शब्देषूदाहृतानि । किन्तु यानि 'गौरव ' इत्यादीनि लौकिकोदाहरणानि दत्तानि ब्राह्मणग्रन्थेष्वेव घटन्ते कुत:? तेषु ईदृशशब्दव्यवहारदर्शनात्' इति, तदप्यविचाररमणीयम्, वक्ष्यमाणरीत्या महा- भाष्यकारस्य मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरपि वेदसंज्ञाया अभीष्टत्वेन समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते' इति न्यायेन ग्रहण होता है' ( ऋ ० भा० भू० पृ० ८२-८३ ) इस प्रकार दयानन्द ने ही अथर्ववेद में इतिहास, पुराण के नाम से ब्राह्मण का निर्देश किया जाना स्वीकार किया है । संस्कारविधिग्रन्थ के प्रथम प्रकरण में दयानन्द ने 'तस्माज्जातं ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठम् - ( अथर्व० सं० ९ १।५।३३ ) इस मन्त्र मे नपुंसकलिङ्गान्त ब्राह्मण शब्द का ब्राह्मण भाग ही अर्थ किया है । वहाँ पर 'ब्रह्म' ( मन्त्रभाग ) को ज्येष्ठ माना है । इस कारण ऋग्वेदादिको में 'शतपथादि' विशेष नाम के न रहने पर भी 'ब्राह्मण' यह सामान्य नाम तो है ही । उसी तरह शतपथादिब्राह्मण में भी ऋग्वेदादि सामान्य नाम है ही । 'शाकल्य ' इस प्रकार ऋग्वेदादि विशेष नामो का उल्लेख नहीं है । इसलिये 'ऋषिभिरुक्तत्वात्' यह हेतु भी सद्धेतु न होकर हेत्वाभास ही है । ब्राह्मण भाग के वेद न होने में ' अनीश्वरप्रोक्तत्वात्' यह जो हेतु दिया है, वह भी स्व-वचन विरुद्ध ही है । क्योकि सत्यार्थ- प्रकाश मे परमात्मा से ही ऋषियो को मन्त्र और मन्त्रार्थरूप ब्राह्मणों की प्राप्ति होना दयानन्द ने स्वीकार किया है । 'ऋचः सामानि जज्ञिरे । पुराणं यजुषा सह उच्छिष्टात् जज्ञिरे' --( अथर्व० सं ० ११ / ९/ ७ ) यहाँ पर परमात्मा के उच्छिष्ट से ऋग्वेद आदि की तरह पुराण की भी उत्पत्ति बताई गई हैं । पूर्वोक्त रीति से दयानन्द ने पुराण को ब्राह्मण के रूप में ही स्वीकार किया है । इसलिये ब्राह्मण- भाग की उत्पत्ति को परमात्मा से ही मानने के कारण उसका अनीश्वरोक्तत्व कथन उसी के विरुद्ध हो रहा है । ऋग्वेदभाष्यभूमिका के ८६ पृष्ठ पर कहा है-'महाभाष्य पस्पशाह्निक में लौकिक शब्दो के उदाहरण के रूप में गौः, अश्व, पुरुष, हस्ती, शकुनि, मृग ब्राह्मण और वैदिकशब्दो के उदाहरण के रूप में ' शन्नोदेवीरभिष्टय', 'इषेत्वोर्जेस्वा', 'अग्निमीळें पुरोहितम्', 'अग्नआयाहि वीतये', महाभाष्यकार ने बताया है । यदि ब्राह्मणग्रन्थो को वेदसंज्ञा अभीष्ट होती तो उसके भी उदाहरणों को महाभाष्यकार अवश्य देते । इसलिये ही महाभाष्यकार ने मन्त्रभाग की ही वेदसंज्ञा मानकर मन्त्रों के प्रथम प्रतीकों को ही वैदिक- शब्दों के उदाहरणों में दिये । किन्तु जो 'गो, अश्व आदि लौकिक उदाहरण दिये हैं, वे ब्राह्मणग्रन्थों में ही घटित होते हैं । क्योंकि उनमें ( ब्राह्मणभाग में ) ऐसे लौकिक शब्दों का ही व्यवहार ( प्रयोग ) किया हुआ पाते हैं । - वह भी अविचाररमणीय ही है । क्योंकि वक्ष्यमाणरीति के अनुसार महाभाष्यकार को मन्त्र ब्राह्मण दोनो के लिये ही 'वेद' यह संज्ञा अभीष्ट होने से ' समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दाः अवयवेष्वपि वर्तन्ते' -- समुदाय को बतानेवाले शब्द, अवयवो को भी बता देते है -- इस नियम के अनुसार मन्त्रभाग के मन्त्रप्रतीकों के
पृष्ठ 989
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजात. १८८७ मन्त्रभागमन्त्रप्रती कोदाहरणस्योपलक्षणत्वेन ब्राह्मणभागस्याप्युदाहृतत्वात् । यथात्र 'वैदिकाः खल्वपी' ति वेदनाम गृहीत्वा केवलमन्त्रभागस्योदाहरण दत्तम्, तथैव ' वेदे खल्वपि' इति वेदनाम गृहीत्वा ' पयोव्रतो ब्राह्मण:' इति केवलब्राह्मणभागस्यै- वोदाहरणं दत्तम् । उपलक्षणानङ्गीकारे उदाहृतमन्त्राणामेव वेदत्वं सिद्धयेत् । तथा च तदतिरिक्तमन्त्राणामवेदत्वापातः स्यात् । ' वेदशब्देन ऋग्यजुः सामादीनि ब्राह्मणसहितान्युच्यन्ते' इति मनु ( २२६ ) भाष्ये मेधातिथिः । 'वेदः सर्वो विध्यर्थ- वादमन्त्रात्मा धर्मे प्रमाणम्' ( मनु ० ३१२ ) इत्यत्र कुल्लूक भट्टः । समाजिभिः शौनकसंहिताया अथर्ववेदत्वमभ्युपेयते । न च तत्र ' शन्नो देवीरभिष्टय' इति प्रथममन्त्रप्रतीकम् । तत्र 'ये त्रिषप्रा परियन्ति' इत्यस्यैव प्रथममन्त्रत्वात् । यत्र पिप्पलादसंहिताया 'शन्नो देवीरभिष्टय' इति प्रथममन्त्रोऽस्ति, तस्यास्तैर्वेदत्वमेव नाम्युपेयते । 'गौरश्वः पुरुष इत्युदाहरणानि ब्राह्मणग्रन्थेष्वेव घटन्ते, तेष्वेवेदशब्दव्यवहारदर्शनात्' इत्यपि दयानन्दोक्तिरशुद्धैव । केषुचिद् ब्राह्मणग्रन्थेषु प्रारम्भेषु 'गौः, अश्व: ' इत्यादिप्रयोगादर्शनात् । तदभावे कथमुदाह्रियेरन्? अन्यथा कथमेते शब्दाः स्वामिदयानन्देन ब्राह्मणभागेन सम्बन्धिताः । न चैते शब्दा मन्त्रभागे न सन्ति मन्त्रभागेषु तेषां प्रयोगदर्शनात् । तद्यथा - 'गौरश्वः' इत्येतो शुक्लयजुर्वेदसंहिताया ( ३| १८ ) इत्यत्र । 'पुरुष:' ( ३| १ | १ ), हस्ती ( ३| २२| ६ ), अथर्ववेदसंहिताया, 'शकुनिः' ऋग्वेदसंहितायाम् ( २१४२११ ), मृगशब्दः ऋग्वेदसंहितायां ( १०।१८०१२ ), यजुर्वेदसहिताया ( १८।७१ ), 'ब्राह्मणः', यजुर्वेदसहिताया ( २२ २२ ) इत्यत्रदृश्यते । गोरश्वः पुरुषः - त्रयोऽपि शब्दाः 'गौरश्वः पुरुषः पशुः' ( अथर्व ८२२५ ) इत्यत्र वर्तन्ते 1। किं दयानन्दरीत्या एतेषा शब्दानां व्यवहारदर्शनान्मन्त्रभागस्यावेदत्वं मन्यते समा- जिभिः? यदि मन्त्रभागेष्वेतेषां शब्दाना प्रयोगेऽपि नावेदत्वं तदा ब्राह्मणभागे कथमेतेषां शब्दाना प्रयोगेणावेदत्वं स्यात्? दिये हुए उदाहरण तो उपलक्षणमात्र है । अतः ब्राह्मणभाग को भी उदाहृत के रूप में समझ लेना चाहिये । जैसे 'वैदिकाःखल्वपि यहाँ पर 'वेद' इस प्रकार नामतः ग्रहण कर केवल मन्त्रभाग का उदाहरण दिया, वैसे ही ' वेदे खल्वपि' यहाँ पर वेद यह नाम लेकर ' पयोव्रतो ब्राह्मण:' यह केवल ब्राह्मणभाग का ही उदाहरण दिया है । मन्त्रप्रतीको के उदाहरणो को उपलक्षण यदि न माना जाय तो उदाहरण के रूप में दिये हुए मन्त्रो में ही 'वेदत्व' रहेगा । उसका दुष्परिणाम यह होगा कि तदतिरिक्त मन्त्रो में--' अवेदत्व' प्राप्त होगा, अर्थात् तदतिरिक्त मन्त्रों की ' वेद ' संज्ञा नही रहेगी । 'वेदशब्देन ऋग्यजुः सामादीनि ब्राह्मणसहितान्युच्यन्ते' ऐसा मनु ( २१६ ) के भाष्यकार मेघातिथि कह रहे हैं । उसी तरह ' वेद सर्वो विध्यर्थवादमन्त्रात्मा धर्मे प्रमाणम्' - ऐसा मनु ( ३।२ ) के अन्य व्याख्याकार कुल्लूकभट्ट भी कह रहे हैं । समाजीलोग 'शौनकसहिता' को अथर्ववेद मानते है । उसमें 'शन्नोदेवीरभिष्टय' यह प्रथममन्त्रप्रतीक नही है । उसमें 'ये त्रिषत्रा परियन्ति' यही प्रथममन्त्र है । और जिस पिप्पलादसहिता में 'शन्नोदेवीरभिष्टयः यह प्रथम मन्त्र है, उसे ये समाजी वेद ही नही मानते । 'गौरश्वः पुरुषइत्युदाहरणानि ब्राह्मणग्रन्थेष्वेव घटन्ते तेष्वेवेदृशशब्दव्यवहारदर्शनात्' यह दयानन्द की उक्ति भी अशुद्ध ही है । कतिपय ब्राह्मणग्रंथों के प्रारंभ में 'गौः अश्व:' इत्यादि प्रयोग पाये जाते हैं । यदि प्रयोग न होता तो उनको उदाहरण के रूप में कैसे दिया जाता? अन्यथा इन शब्दों को स्वामी दयानन्द ब्राह्मणभाग से कैसे जोड़ते? ये शब्द मन्त्रभाग में नही हैं, सो भी नही । मन्त्रभाग में उनका प्रयोग दिखाई देता है । वह इस प्रकार है- 'गौरश्वः' ये दो शब्द शुक्लयजुर्वेद संहिता में ( ३।१८ ) हैं । 'पुरुष ' ( ३| १| १ ), 'हस्ती' अथर्ववेदसंहिता में ( ३१२२१६ ), 'शकुनिः ऋग्वेदसंहिता में ( २१४२११ ), 'मृग' शब्द ऋग्वेदसहिता में ( १०११८०१२ ), यजुर्वेदसंहिता में ( १८/७१ ), 'ब्राह्मण:' यजुर्वेदसंहिता में ( २२२२ ) दिखाई देता है 'गौरश्वः पुरुषः' ये तीनो, शब्द और 'गौरश्वः पुरुषःपशुः' अथर्ववेदसंहिता में ( ८/२/२५ ) है । दयानन्दप्रदर्शितरीति के अनुसार इन शब्दों का व्यवहार देखकर क्या समाजोलोग 1 मंत्रभाग को भी अवेद मानने के लिये तयार है? यदि मंत्रभागो में इन शब्दो का प्रयोग रहने पर भी मंत्रभाग में अवेदत्व नहीं आ पाता तो ब्राह्मणभाग में इन शब्दों के प्रयुक्त होने मात्र से व्यवेदत्व कैसे हो सकेगा? दयानन्द और उनके समाजीलोग महाभाष्य को प्रमाण मानते है । अपना पक्ष सिद्ध करने के लिये महाभाष्य के प्रामाण्य का सहारा लेते हैं । और महाभाष्यकार तो पग- पगपर ब्राह्मणभाग के वचनो को वेदे कहकर उदाहरण के रूप मे देते है । जैसे पस्पशाह्निक में शास्त्रधर्मनियमप्रकरण में कहते हैं कि वेद में भी
पृष्ठ 990
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातः १८८८ दयानन्दः समाजिनश्च महाभाष्यस्य प्रामाण्यं मन्यन्ते । स्वपक्षसाधनाय तदाश्रयन्ते । महाभाष्यकारस्तु पदे पदे ब्राह्मणभाग- वचनानि वेदरूपेणोदाहरति । यथा पस्पशाह्निके शास्त्रधर्मनियमप्रकरणे वेदे खल्वपि ' पयोव्रतो ब्राह्मण:', 'बैल्वः खादिरो वा यूपः स्यात्', ' अग्नौ कपालान्यधिश्रित्य अभिमन्त्रयते भृगूणामङ्गिरसाम्' ( श० १ | २ | १ | १३ ) | संस्कारविधो ७५ पृष्ठे ' पयो- व्रतो ब्राह्मण: ' इति शतपथवचनमङ्गीकृतम् । 'बैल्वः खादिर ' इत्येतरेय ब्राह्मणे द्वितीयपञ्जिकायाम् । यथा अत्र ' वेदे खल्वपि' इत्युक्त्वा ब्राह्मणवाक्योदाहरणेन न मन्त्रभागस्य वेदत्वं बाध्यते, तथैव ' वेदिकाः खल्वपि' इत्युक्त्वा ' अग्निमीळे' इति केवलमन्त्रोदाहरणेनापि न ब्राह्मणभागस्य वेदत्वमपगच्छति, 'समुदायेषु प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्त' इति न्यायात् । तथैव पस्पशाह्निके — ' आचारे ऋषिनियम वेदयते तेऽसुरा हेलय इति ब्राह्मणवचन वेदत्वेनोदाहृतम् । शास्त्रपूर्वके प्रयोगे- ऽभ्युदयः, तत्तुल्य वेदशब्देन ' अस्य वातिकस्य वेदोदाहरणं 'योऽग्नि नाचिकेतम्' ( तै० ब्रा० ३| १११ ९ ) इति ब्राह्मणवाक्यमेवो- दाहृतम् । प्रत्याहाराह्निके महाभाष्ये 'ऋलक' सूत्रे ' अनुकरणं शिष्टाशिष्टाप्रतिषिद्धेषु यथा लौकिकवैदिकेषु, इत्यस्य वैदिको- दाहणं 'य एवं विश्वसृजः सत्राण्यध्यासते ' इति ब्राह्मणवाक्यमेवोद्धृतम् । महाभाष्यकारेणान्येर्वा प्राचीनैर्लोकिकोदाहरणत्वेन ब्राह्मणवाक्यं कापि नोद्धृतम्, तेन वेदव्याख्यानरूपत्वेन ब्राह्मणस्य वेदत्वोक्तिरुपचारेणेति भगवद्दत्तयुधिष्ठिरादीनां समाजिना- मुक्तिनिर्मूलैव । तृतीया के ( १1१1१ ) सूत्रे ' यथा लौकिकवैदिकेषु' इत्यस्य वैदिकोदाहणे -- - वेदेऽपि याज्ञिकाः सज्ञा कुर्वन्ति स्फ्यो- यूपश्चषाल इति लोकभिन्नं ब्राह्मणमेवोदाहरति महाभाष्यकार: । ( पा० सू० १/१/५६ ) सूत्रभाष्ये वेदेऽपि 'सोमस्य स्थाने पूतीक- तृणान्यभिषुणुयात्' इत्युच्यते । अत्रापि वेदनाम्ना न मन्त्रभाग उदाहृत, किन्तु ब्राह्मणमेवोदाहृतम् । एतेन यथा ' वृद्धिरादेच्', ' अदेङ्गुण' इति गुणवृद्धिसंज्ञा यथा व्याकरण एवाद्रियते, तथैव कृष्णयजुर्वेदिनामेव मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदसंज्ञा नान्यत्रेति 'पयोव्रतो ब्राह्मणः ' ' बैल्वः खादिरो वा यूपः स्यात्' 'अग्नोकपालान्यविश्रित्य अभिमंत्रयते ---भृगूणामङ्गिरसाम्' -- ( श० प ० १| २| १ | १३ ) । सस्कारविधि में ७५ पृष्ठ पर 'पयोव्रतो ब्राह्मण:' इस शतपथवचन का अंगीकार किया है । ऐतरेय ब्राह्मण के द्वितीय पञ्जिका में ' वैल्वः खादिर:' । जैसे यहाँ पर ' वेदे खल्वपि' वेद में भी - यह कहकर ब्राह्मणवाक्यों के उदाहरण दिये हैं, तथापि मन्त्रभाग का वेदत्व बाधित नहीं हो पाता, उसी तरह ' वैदिका: खल्वपि' = वैदिक शब्द भी -यह कहकर 'अग्निमीळे' इत्यादि केवल मन्त्रों के उदाहरण देने से ब्राह्मणभाग का वेदत्व भी नष्ट नहीं हो सकता । क्योकि ' समुदायवाचक शब्द अवयववाचक भी हुआ करते है' यह नियम है । उसी तरह पस्पशाह्निक में ' आचारे ऋषिनियमं वेदयते तेऽसुरा हेलयो हेलय' इस ब्राह्मणवाक्य को वेद कहकर बताया है । 'शास्त्रपूर्वक प्रयोगेऽ- भ्युदयस्तत्तुल्यं वेदशब्देन ' इस वार्तिक के वैदिक उदाहरण के रूप में 'योऽग्नि नाचिकेतम्- ( तै० ब्रा० ३।११1 ९ ) इस ब्राह्मणवाक्य को ही दिया है । प्रत्याहाराह्लिकमहाभाष्य मे 'ऋलुक्' सूत्र पर ' अनुकरणं शिष्टाशिष्टाप्रतिषिद्धेषु यथा लौकिकवैदिकेषु' - शास्त्रसिद्ध शब्दो का अनुकरण उचित होता है, जो शास्त्रसिद्ध या शास्त्रनिषिद्ध न हो, ऐसे शब्दो के अनुकरण से कोई दोष या कोई उत्कर्ष भी नही होता । जैसे लोकिक -वैदिक उदाहरणों में - कहकर वैदिक उदाहरण के रूप में 'य एवं विश्वसृजः सत्राण्यध्यासते' इस ब्राह्मणवाक्य को ही दिया है । महाभाष्यकार या अन्य प्राचीनों ने लौकिक उदाहरण के रूप मे ब्राह्मणवाक्य का उद्धरण कहीं भी नही दिया है । उस कारण ' वेद के व्याख्यानरूप ब्राह्मणभाग में ' वेद' शब्द का प्रयोग औपचारिक है' इस प्रकार भगवद्दत्त, युधिष्ठिर भादि समाजियों के कथन को निर्मूल हो समझना चाहिये । महाभाष्य के तृतीय आह्निक में सूत्र ' वृद्धिरादैच्' - ( पा० सू० १1१1१ ) पर 'यथा लौकिकवैदिकेषु' के वैदिक उदा- हरण के रूप में महाभाष्यकार ने ' वेदेऽपि याशिकाः संज्ञां कुर्वन्ति स्पयो यूपश्चषाल' इस लोकभिन्न ब्राह्मण वाक्य को ही उद्धृत किया है । पाणिनिसूत्र 'स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ' --( ११११५६ ) सूत्र के भाष्य मे ' वेदेऽपि सोमस्य स्थाने पुतोकतृणान्यभिषुणुयात्' कहा है । यहाँ पर भी ' वेद' के नाम पर मन्त्रभाग को उदाहृत नहीं किया है, किन्तु ब्राह्मण चाक्य को ही उद्धृत किया है । इस उल्लेख से जिस प्रकार 'वृद्धिरादैच' ' अदेङ्गुण: ' इत्यादि गुण-वृद्धि संज्ञाओं को केवल व्याकरण मे ही माना जाता है, अन्यत्र नहीं । उसी प्रकार