वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 141–150

म ० ३० ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ८७ त्वेत्यादिभिर्द्वादशमन्त्रैः प्रतिमन्त्रं द्रोणकलशाद् द्वाभ्यामृतुग्रहपात्राभ्यामुभयतोमुखाभ्यां रसं द्वादश गृह्णीतः, न सादयतो नात्रानुवषट्कारः । षण्णां मन्त्रयुग्मानां त्वेत्यादीनां मध्येऽध्वर्योः पूर्वः पूर्वः, उत्तर उत्तरः प्रतिप्रस्थातुः । द्वादश लिङ्गोक्तानि दैवतानि । हे सोम, त्वमुपयामग्रहगृहीतोऽसि । त्वां मधवे मधुसंज्ञकाय चैत्रमासाय गृह्णामि । द्वितीयः - माधवाय वैशाखाय त्वां गृह्णामि । तृतीयः - शुक्राय ज्येष्ठमासाभिमानिदेवतायै त्वां गृह्णामि । चतुर्थः शुचये आषाढमासाभिमानिदेवतायै त्वां गृह्णामि । पञ्चमः नभसे श्रावणमासाभिमानि-देवतायै त्वां गृह्णामि । षष्ठः नभस्याय भाद्रपदमासाय त्वां गृह्णामि । सप्तमः - इषे आश्वयुजमासाय त्वां गृह्णामि । अष्टमः – ऊर्जे एतन्नामकाय कार्तिकमासाय हे सोम त्वां गृह्णामि । नवमः - सहसे मार्गशीर्षमासाय हे सोम त्वां गृह्णामि । दशमः - सहस्याय सहस्यनाम्ने पुष्यमासाय त्वां गृह्णामि । एकादशः -- तप से माघमासाथ हे सोम त्वां गृह्णामि । द्वादशः - तपस्याय फाल्गुनमासाय त्वां गृह्णामि । ' त्रयोदशं गृह्णीयादिच्छन्नुपयाम-गृहीतोऽस्यहस्पतये त्वा ' ( का ० श्र ० ९ १३ १४ ) । यद्यनुष्ठातुरिच्छा स्यात् तदाध्वर्युस्त्रयोदशं ग्रहं गृह्णीयात् । यदि नेच्छा स्यात्तदा न गृह्णीयादित्यैच्छिको विकल्पः । अंहसस्पतये, अंहतेर्गतिकर्मणः सन्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । अंहसां गतीनां पतिस्त्रयोदशो मास आदित्यगतिवशाज्जायते । यद्वा अंहः पापं तस्य पतिरंहसस्पतिः । तस्मै हे सोम त्वां गृह्णामि । सोम एव सर्वत्र तत्तन्मासाभिमानिनीभिर्देवताभिर्गृह्यते तत्तन्मासनामभिरिति सायणाभिप्रायः । उव्वटमहीधराचार्यरीत्या - मधुमाधवो वासन्तिको । तत्र मधुप्रमुख मन्नं वसन्ते उत्पद्यत इति मधुमाधवी मासौ । शुक्रशुची ग्रीष्ममासौ, ' शुच शोषणे ' इति धातोः । शुक्रो ज्येष्ठमासो भवति शुचिराषाढः । नभस्यौ वार्षिक मासौ । न भात्यत्र सूर्यो मेघबाहुल्यादिति नभाः नभस्यश्च । इषे ऊर्जे इति शारदौ मासौ । इषमन्नम्, ऊर्जं तदुपसेचनं दध्यादि प्राचुर्येण यत्रोत्पद्यते, अभेदोपचाराद् आश्वयक्कार्तिकौ मासा उच्येते । सहः सहस्याविति हैमन्तिक मासौ, प्रसहनार्थस्य सहते रूपत्वात् । सहते ह्यसौ शीतेनाभिभवति जनानिति सहः प्रसहनमभि-भवनम् । तपस्तपस्यौ शिशिरौ । तपति ( शुष्यति ) सूर्यो यत्रात्यन्तं स तपस्तपस्यश्च । शतपथे चैतद् व्याख्याविशेषः – ' अथातो गृह्णात्येव । उपयामगृहीतोऽसि मधवे त्वेत्येवाध्वर्युर्गृह्णात्युपयाम-गृहीतोऽसि माधवाय वेति प्रतिप्रस्थातैतावेव वासन्तिको स यद्वसन्त ओषधयो जायन्ते वनस्पतयः पच्यन्ते तेनो है मधुश्च माधवश्च ' ( श ० ४ | ३ | १ | १४ ) । चैत्रवैशाखयोर्मधुमाधवनामधेयप्राप्तिं दर्शयति - तावेव वासन्तिका-विति । उक्तौ मासी वासन्तिको । वसन्ते माधुर्यरसहेतुभूता ओषधयो जायन्ते, वनस्पतयः पच्यन्ते परिपक्वा भवन्ति, परिपाके च माधुर्यरसोत्पत्तेरुपभोगयोग्या भवन्ति, तस्मात्तत्सम्बन्धी मासो मधुमासः । मधुरेण माधवः । स्वार्थिकोऽण्प्रत्ययः । यद्वा मधुमासस्यायमनन्तरभावी माधवः । ' तस्येदम् ' ( पा ० सू ० ४ | ३ | १२० ) इत्यण् । ' उपयाम ं शुक्राय त्वेत्यध्वर्युर्गृह्णाति शुचये त्वेति प्रतिप्रस्थातैतावेव ग्रैष्मौ स यदेतयोर्बलिष्ठं तपति तेनो हैतो शुक्रश्च शुचिव ' ( श ० ४ | ३ | १ | १५ ) । एतौ मासावेव ग्रैष्मौ ग्रीष्मर्तु सम्बन्धिनौ । एतयोर्मासयोः सूर्योऽपि बलिष्ठमत्यन्तं तपति । शोचते शुष्यति यतस्तस्मात् शुक्रः शुचिरिति नामधेयम् । ' उपयाम ' ' नभसे त्वेत्येवाध्वर्युर्गृह्णाति ' ' ' ' नभस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाता एतावेव वार्षिकावमुतो वै दिवो वर्षति तेनो हैतौ नभश्च नभस्यश्र्च ' ( श ० ४।३।१।१६ ) । अमुतो दिवो नभसः सकाशाद्वर्षति । तेन मासावपि नभोनभस्यौ । ' उपयाम ं इषे त्वेत्येवाध्वर्युः ऊर्जेत्वेति प्रतिप्रस्थाता एतावेव शारदौ यच्छरद्यदूर्ग्रस भोषधयः पच्यन्ते तेनो हैताविषश्वोश्व ' प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलश से रस का ग्रहण करते हैं । अन्तिम मन्त्र द्वारा रसग्रहण में इच्छानुसार वैकल्पिकता है । यह याज्ञिक

८८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ ( श ० ४।३।१।१७ ) । ऊर्जशब्दस्यैवार्थकथनम् - ओषधय इति 1 । अनेनान्नस्योत्पत्तिः सूच्यते । इडन्नम्, तदस्मिन्न-स्तीतीषः, ऊकशब्दाभिधेयोऽन्नरसश्च तदस्मिन्नस्तीत्यूर्जः । मत्वर्थीयोऽकारप्रत्ययः । इषे ऊर्जे इति ग्रहणमन्त्रयोस्तु हलन्तयोरेव तयोश्चतुर्थ्यन्तनिर्देशः । ' उपयाम सहसे त्वेत्येवाध्वर्युः " " सहस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाता एतावेव हैमन्तिक स यद्धेमन्त इमाः प्रजाः सहसेव स्वं वशमुपनयते तेनो हैतौ सहश्च सहस्यश्च ' ( श ० ४ | ३ | १ | १८ ) | हेमन्तौ इमाः प्रजाः शीताधिक्यात् स्ववशं नीत्वाऽभिभवतीवेति सहः सहस्यश्च तदीयौ गासौ । ' उपयाम तपसे त्वेत्येवाध्वर्युर्गृह्णाति ’ ' ' तपस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाता एतावैव शैशिरौ स यदेतयोर्बलिष्ठ श्यायति तेनो हैतौ तपश्च तपस्यश्च ' ( श ० ४ | ३ | १ | १ ९ ) । एतयोर्मासयोर्बलिष्ठं श्यायति तपति शुष्यति सूर्य: । ' उपयामेति अहस-स्पतये त्वेति त्रयोदशं ग्रहं गृह्णाति यदि त्रयोदशं गृह्णीयादथ प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्योः पात्रे सस्रवमवनयत्यध्वर्युर्वा प्रतिप्रस्थातुः पात्रे सत्रवमवनयत्याहरति भक्षम् ' ( श ० ४ | ३ | १ | २० ) । त्रयोदशग्रहणपक्षे मन्त्रमाह-उपयामेति । होमानन्तरमध्वर्योः पात्रे प्रतिप्रस्थातुर्वा पात्रे शेषमवनयेत् । संस्रवशेषमाहरति यस्मिन् पात्रे शेषोऽव-नीयते तत्रत्यं भक्षणाय सोमं सदः प्रत्याहरतीत्यर्थः । अध्यात्मपक्षे - हे सोम, सोमोऽमृतात्मकं निवेदनीयं द्रव्यम्, मधवे चैत्राधिष्ठात्रे देवाय त्वा गृह्णामि । एवं तत्तन्मासाधिष्ठातृदेवेभ्यो निवेदनीयसोमादिद्रव्ये चैत्रादिमासाधिदेवतर्पणेन तन्नियतानां तत्फलभूतानां समेषां वस्तूनां परमेश्वरोपासनाशेषत्वापत्त्या परमपुरुषार्थसाधनत्वोपपत्तिः । दयानन्दस्तु – ' हे राजन्, यतस्त्वमुपयामगृहीतोऽसि तस्मात् त्वां मधवे वयं स्वीकुर्मः । सभापतिराह-प्रजा - सभा से नाजनाः यतो युष्माकं प्रत्येक उपयामगृहीतोऽस्ति तस्मादेकैकं त्वा मधवेऽहं स्वीकरोमि । इत्थं सर्वत्र योजना कार्या ' इति, भाषाभाष्ये तु - ' हे राजन् त्वं शोभने राज्यप्रबन्धनियमैः स्वीकृतोऽसि अतस्त्वा मधवे चैत्रमासप्रसिद्धसकलसुखकारक व्यवहाराय त्वां स्वीकुर्मः । तदुत्तररूपेण सभापतिराह - हे प्रजा - सभा-सेनाजनाः, युष्माकं प्रत्येकः शोभनैर्नियमैः स्वीकृतः, तस्मात् चैत्रमासलभ्यसुखाय त्वां स्वीकरोमि ' इति, तदुभयमपि साहसमात्रम्, तादृशाभ्यू हे मानाभावात् मधुपदस्य तादृशार्थबोधने सामर्थ्याभावात्, मन्त्रावृत्ते -निर्मूलत्वात् । राजप्रजाजनादिसंवादोऽपि निर्मूल एव । शतपथश्रुतिविरोधस्तु पूर्वोक्तव्याख्यानेन स्पष्ट एव ॥ ३० ॥

विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( ९ | १३ | १ - ४, १८ ) में प्रतिपादित है । शतपथ ब्राह्मण के अनुसार उव्वट, महीधर तथा सायण आदि आचार्यों ने याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्या की है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं इस प्रकार है - हे सोम, अमृतात्मक नैवेद्य वस्तु, तुमको चैत्र मास के अधिष्ठाता देव के लिये ग्रहण करता हूँ । इसी प्रकार उन उन मासों के अधिष्ठाता देवों के लिये निवेदनीय सोम आदि द्रव्यों में चैत्र आदि मासों के अधिदेवताओं के तर्पण के द्वारा उनमें नियत तथा उनमें फलरूप समग्र वस्तुओं का परमेश्वर की उपासना में अंगत्व सम्पन्न हो जाने पर परम पुरुषार्थं की साघनता सिद्ध हो जाती है । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ में की गई कल्पनाओं के सम्बन्ध में कोई प्रमाण न होने के कारण वह केवल दुस्साहस ही है । मधु शब्द की शक्ति भाष्योक्त अर्थ में नहीं है । मन्त्रावृत्ति भी निर्मूल है । राजा एवं प्रजाजन आदि का

म ० ३१ ] वैदार्थपारिजातभाष्यसहिता ८ ९ इन्द्रा॑ग्ने॒ आग॑तधु॑ सु॒तं ग॒भिर्नभोवरे॑ण्यम् । अ॒स्य पा॑तं धि॒येषि॒ता । उपया॒मगृ॑हीतोऽ-सीन्द्राग्निभ्यां॑ त्वे॒ष ते॒ योनिरिन्द्राग्निभ्यां त्वा ॥ ३१ ॥

' ऐन्द्राग्नं गृह्णाति ' ( का ० श्र ० ९ | १३ | १६ ) । होमानन्तरमध्वर्युः स्वपात्रस्थितं एवं करणेन सोमं यद्रिक्तमन्यतरस्य प्रतिप्रस्थातृपात्रे पात्रं निनयति, प्रतिप्रस्थाता च स्वपात्रस्थितं सोममध्वर्योः पात्रे निनयति । विश्वामित्र-तेन प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलशात् पूतभृतो वा परिप्लवया ऐन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति । ऐन्द्राग्नी? गीभिः गायत्री स्तुतिरूपाभि-स्यार्षम् । हे इन्द्राग्नी, युवां सुतमभिषुतं सोमं प्रति, आगतम् आगच्छतम् । कथंभूतं सोमम् , नभःपदेन नभस्था देवा र्वाग्भिः जुष्टमिति शेषः । नभोवरेण्यं, नभः स्थितैः स्वर्गतिभिर्देवैर्वरेण्यं भवति संभजनीयम् , नेता भासां ज्योतिषां प्रणयः लक्षणया बोध्यन्ते । यद्वा नभोवदादित्यवद्वरेण्यम्, ' नभ आदित्यो सम्बन्धिनं स्वकीयमंशं पातं युवां ( नि ० २।१४ ) इति यास्कवचनात् । लुप्तोपमानं चैतत् । अस्य । सोमस्य हे सोम, उपयामेन पात्रेण गृहीतो भवसि । पिबतम् । कीदृशौ युवाम्? धिया अस्मबुद्धया इषितौ प्रार्थितो त्वां सादयामि । हे ग्रह, इन्द्राग्निभ्यां त्वां गृह्णामि । एष खरप्रदेशस्ते योनिः स्थानम् । इन्द्राग्निभ्यां नव ' अथ प्रतिप्रस्थाताऽभक्षितेन पात्रेण । ऐन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति तद्यदभक्षितेन पात्रेणेन्द्राग्नं ग्रहं भवन्ति गृह्णाति ' ( श ० ऋतुग्रहाणामनुवषट्कुर्वन्त्येतेभ्यो वा ऐन्द्राग्नं ग्रहं ग्रहीष्यन् भवति तदस्यैन्द्राग्नेनैवानुवषट्कृता पात्रमप्य-४।३।१।२१ ) । भक्षाहरणानन्तरमैन्द्राग्नस्य ग्रहणं विधत्ते - अथेति । पात्रगतसोमशेषस्याभक्षितत्वात् कृते ऋतूनामपवर्गः भक्षितमित्युपचर्यते । अभक्षितपात्रेणेन्द्राग्नग्रहणे कारणमाह - तद्यदिति । अनुवषट्कारे श ० ४ | ३ | १ | ८ ) इति । तस्मादस्य स्यादिति तद्यागेऽनुवषट्कारो निषिद्धः - ' नानुवषट्करोति नेहतूनपवृणजै ' ( । एतेभ्य ऋतुग्रहेभ्य यज्ञस्य सम्बन्धिन ऋतुग्रहा ऐन्द्राग्नेनैव ऐन्द्राग्नग्रहस्यानुवषट्कारेणैवानुवषट्कृता भवन्ति तेन गृह्णीयादित्यर्थः । ऐन्द्रानं ग्रहं ग्रहीष्यन् भवति । तत्राभक्षितेन पात्रेणैतस्य ग्रहणमन्तरेण न सम्भवतीति ग्रहानग्रहीत् स इदं सर्वं प्रजनय्य ' यद्वेवैन्द्राग्नं ग्रं॑ गृह्णाति ' ( श ० ४ | ३ | १ | २२ ) इत्यादिना तत्प्रशंसनम् । योऽध्वर्युर्ऋतु प्रतितिष्ठतीति तत्रोच्यते - नात्र एतद् ऐन्द्राग्नग्रहणेन प्राणापानयोः प्रतिष्ठापयति । ननु कथं प्राणापानयोः द्यावापृथिव्योरिन्द्राग्नित्वम् । प्राणोदानशब्दाभ्यामुदानप्राणवृत्तिभेदौ विवक्षितौ । इन्द्राग्न्योः प्राणोदानात्मकत्वाद् । २३ ) इत्यत्र स्पष्टम् । ' अथातो तत्र च सर्वं जगत् प्रतिष्ठितमेव । तस्मादैन्द्रग्रहणं प्रशस्तमिति ( श ० ४ | ३ | १ त्वैष ते गृह्णात्येव । इन्द्राग्नी आगत, सुतं गीर्भिर्नभोवरेण्यम् अस्य पातं धियेषिता उपयामगृहीतोऽसीन्द्राग्निभ्यां ) । विहितं ग्रहणमनूद्य मन्त्रं योनिरिन्द्राग्निभ्यां त्वेति सादयतीन्द्राग्निभ्या ह्येनं गृह्णाति ' ( ० ४ ३ १ २४ विधत्ते - इन्द्राग्नी आगतमिति । मन्त्रार्थ - हे इन्द्राग्नी देवताओं! तुम ऋक्, सोम रस के पान के लिये यहाँ आओ, यजमान की पान करो । हे चौबीसवें ग्रह! तुम उपयाम पात्र में करता हूँ । हे इन्द्राग्नी ग्रह! यह तुम्हारा स्थान है, ' करता हूँ ॥ ३१ ॥

यजुः, साम के अभिषवण मन्त्रों से आदित्य के समान प्रार्थनीय हो, अपने भाग का बुद्धि से प्रार्थनीय होकर तुम इस सोम रस गृहीत हो, इन्द्राग्नी देवता की प्रीति के निमित्त तुमको ग्रहण इन्द्राग्नी देवताओं की प्रीति के निमित्त तुमको यहाँ स्थापित अनुसार ' इन्द्राग्नी आगतम् ' भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( ९ | १३ | १६ ) में प्रतिपादित याज्ञिक विनियोग ग्रहण के करता है । शतपथ ब्राह्मण में इस ऋचा के द्वारा प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलश अथवा पूतभृत् पात्र से ऐन्द्राग्न ग्रह का याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । १२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ अध्यात्मपक्षे – हे इन्द्राग्नी रामलक्ष्मणौ, इन्द्रवदैश्वर्यशालित्वादग्निवत् शत्रुदाहकत्वाच्च । युवां सुतं सम्पादितं प्रेम्णा निर्मितं सोमं भक्तोपहृतनैवेद्यमभिलक्ष्यागतमागच्छतम् । कीदृशं सोमम्? गीर्भिर्मन्त्ररूपाभिः स्तुतिरूपाभिश्व वाग्भिः स्तुतं पूतं वा । नभोवत् सूर्यवद्वरेण्यं संभजनीयं प्रार्थनीयं नभःस्थैर्देवैः प्रार्थनीयं वा, भगवन्नैवेद्यस्य निर्गुणत्वेन ( गुणातीतत्वेन ) वेदैर्देवैश्च वन्दितत्वात् । हे इन्द्राग्नी, युवामस्य सोमस्य सारतमं भागं पातं पिबतम् । कीदृशौ युवाम्? धिया मदायया भक्तिस्नेहयुतया बुद्ध्या इषितौ प्रेरितौ प्रार्थितौ । सोमं चाह - हे सोम, त्वमुपयामेन यमसमूहसमीप स्थितेनानुरागेण गृहीतोऽसि । इन्द्राग्निभ्यां पूर्वोक्तश्रीराम-लक्ष्मणाभ्यां त्वां गृह्णामि । दयानन्दस्तु - ' हे राजप्रजाजनो, युवामिन्द्राग्नी इव प्रकाशमाना आगतम् । गीभिः सुशिक्षिताभिर्वाग्भि-रस्मभ्यं वरेण्यं नभः सुखम्, नभ इति साधारणनामसु ( निघ ० १1४ ) । सुतं सुनुतम्, धियेषिता धिया प्रज्ञया कर्मणा वा इषितौ प्रार्थितौ युवामस्य नभसः पातं रक्षतम् । तावाहतुः - हे प्रजाजन, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । त्वमिन्द्राग्निभ्यां स्वीकृतं वयं मन्यामहे - एष राजन्याय ते योनिरस्ति । त्वामिन्द्राग्निभ्यां चेतयामहे ' इति, भाषाभाष्ये तु ' हे सूर्याग्निवत् प्रकाशमानौ राजप्रजाजनौ युवामागतम् । गीभिः शिक्षिताभिर्वाग्भिर्वरेण्यं सुखं सुतमुत्पादयतम् । इषितौ प्रेरित प्रार्थितो युवां धिया प्रज्ञया राजशासनकर्मणा वा अस्य नभः सुखं पातम् । तावाहतुः त्वं प्रजाजनस्य धर्मोनियमैः स्वीकृतोऽसि । त्वामिन्द्राग्निभ्यां वयं तथैव मन्यामहे । एष राजन्यस्ते योनिः । इन्द्राग्निभ्यां त्वां वयं चेतयामहे । राजशासनं प्रकाशयामहे ' इति, तत्सर्वमपि सर्वथाऽसङ्गतम्, वेदार्थ -बाह्यत्वात् । ' इन्द्राग्नी ' इत्यस्य तथार्थत्वे मानाभावात् । किच, राजप्रजाजनाभ्यामन्ये क इमे प्रार्थयितारः? राष्ट्रं तदन्यस्यासत्त्वात् । न च वाग्भिरेव सुखमुत्पद्यते, साधनसापेक्षत्वात् । राज - प्रजाजनौ कं प्रत्याहतुः? नहि प्रजाजनं प्रत्याहतुरिति सम्भवति, अंशत आत्माश्रयत्वापातात् । ' त्वामिन्द्राग्निभ्यां वयं तथैव मन्यामहे ' इत्यत्र इन्द्राग्निपदाभिलप्यौ राजप्रजाजनौ चेत्, तर्हि त्वामिति पदाभिलप्यः कः? वक्तारा के? न चेन्द्राग्नी वक्तारौ, ‘ इन्द्राग्निभ्यां वयं मन्यामहे ' इत्यसङ्गतेः । किञ्च मन्यामहे चेतयामह इति कस्य पदस्य व्याख्यानम्? मन्त्रे

अध्यात्मपक्ष में अर्थयोजना इस प्रकार है - इन्द्र के समान ऐश्वर्यशाली तथा अग्नि के समान शत्रुदाहक हे श्रीराम तथा लक्ष्मण, आप दोनों प्रेम से निर्मित एवं भक्त द्वारा समर्पित नैवेद्य के सम्मुख पधारें । यह नैवेद्य मन्त्ररूपिणी तथा स्तुतिरूपा वाणियों से पवित्र, सूर्य के समान अभिलषणीय है, अथवा नभोमण्डल में स्थित देवताओं के द्वारा प्रार्थनीय है, क्योंकि भगवान् का नैवेद्य गुणातीत होने के कारण वेदों तथा देवों से वन्दित होता है । हे श्रीराम लक्ष्मण, मेरी भक्ति-स्नेह से युक्त बुद्धि से प्रार्थित आप दोनों इस नैवेद्य का सारतम भाग ग्रहण करें । नैवेद्य के प्रति कहते हैं " हे नैवेद्य, तुम अनुराग के द्वारा संगृहीत हो । श्रीराम तथा लक्ष्मण के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या वेदार्थ से बहिर्भूत होने के कारण सर्वथा असंगत है । ' इन्द्राग्नी ' शब्द का अर्थ उस प्रकार से करने में कोई प्रमाण भी नहीं है । राजा तथा प्रजाजनों से अतिरिक्त ये प्रार्थना करने वाले कौन हैं? क्योंकि राष्ट्र में इन दोनों से अतिरिक्त और कोई नहीं होता । मात्र वाणियों से सुख उत्पन्न नहीं होता, क्योंकि वह साघन की अपेक्षा रखता है | ' मन्यामहे चेतयामहे ' यह किस शब्द की व्याख्या है? क्योंकि मन्त्र में इस अर्थ के वाचक शब्द का अभाव है । अतः यह सर्वांशतः बालक की भाँति किया गया व्याख्यान है ॥ ३१ ॥

म ० ३२ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ९ १ आधा॒ ये अ॒ग्निमि॑न्ध॒ते स्त॒णन्ति॑ि ब॒हिरा॑नु॒षक् । येषा॒मिन्द्रो॒ युवा॒ सखा॑ । उपयाम-गृहीतोऽस्यग्नीन्द्राभ्यां॑ वे॒ष ते॒ योनि॑रग्ने॒न्द्राभ्यां॑ त्वा ॥ ३२ ॥

अग्नीन्द्रदेवत्या गायत्री विशोकदृष्टा । ऐन्द्राग्नग्रहे विकल्पः शाखान्तरे । ये यजमाना इष्टिपशुसोमादिभि -र्यज्वानः, अग्निमा इन्धते आदीपयन्ति । घेत्यनर्थको निपातः । ये चानुषग् आनुपूर्व्येण आच्छादयन्ति क्रमेण, ' । आनुषगिति येषां युवा नामानुपूर्व्यस्यानुषक्तं भवति ' ( निरु ० ६ । १४ ) इति निरुक्तवचनात् । बर्हिः यज्ञे स्तृणन्ति उपयामेन ग्रहेण गृहीतोऽसि । जरामरणरहित इन्द्रः सखा मित्रं भवति । हे सोम, तेषां सम्बन्धिनि त्वामग्नीन्द्रदेवताभ्यामर्थे गृह्णामि । एष ते स्थानं त्वां सादयामि । अध्यात्मपक्षे - ये यज्वानः, अग्निमा इन्धते आदीपयन्ति ये चानुपूर्व्येण, क्रमेण हे सोम बहिः निवेदनीय स्तृणन्ति ! तेषां आच्छा- यज्ञे दयन्ति येषां च युवा जरामरणादिरहित इन्द्रः कृष्णः सखा स्नेहवानुपकारकः । अग्नीन्द्राभ्यां त्वां सादयामि । त्वं ग्रहेण गृहीतः, अग्नीन्द्रबलकृष्णदेवतार्थं त्वां गृह्णामि । एष ते योनिः प्रदीपयन्ति येषां विदुषा -दयानन्दस्तु ' ये वेदपारगा विद्वांसः सभासदो वा अग्निविद्युदादिकं युवा धेन्धते तरुणावस्थ इन्द्रः सभापतिः मानुषग् अनुकूलतया वहिरन्तरिक्षम् आस्तृणन्ति यन्त्रादिना आच्छादयन्ति वयमग्नीन्द्राभ्यां त्वामुपदिशामः ' इति, सखा सुहृदस्ति, यस्त्वमग्नीन्द्राभ्यामुपयामगृहीतोऽसि, तं त्वा प्राप्ता यन्त्रादिनाच्छादयन्ति तेषां शासनादि-तदप्यसङ्गतम्, असामञ्जस्यात् । तथाहि - नहि विद्वांसः सभासदोऽग्नि कार्येऽधिकृतत्वात् । ‘ उपदिशामः ' इत्यपि निर्मूलम्, मन्त्रे तादृशपदाभावात् ॥ ३२ ॥

मन्त्रार्थ -- जो यजमान अग्नि को इष्टि आदि यज्ञों में प्रज्वलित करते हैं और क्रम से कुशाओं को बिछाते हैं तथा जिनके सदा तरुण रहने वाले इन्द्र सखा हैं, वे सदा निष्पाप हैं । हे सोम! उनके यज्ञ में तुम उपयाम और पात्र इन्द्र से देवता गृहीत के हो, अग्नि और इन्द्र देवता के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । हे सोम! यह तुम्हारा स्थान है, अग्नि निमित्त तुम्हे यहाँ स्थापित करता हूँ ॥ ३२ ॥

में विनियोग किया गया भाष्यसार - ' आघा ये ' इस ऋचा का याज्ञिक प्रक्रिया के अन्तर्गत ऐन्द्राग्न ग्रह के ग्रहण है । तदनुसार अर्थ भी वर्णित है । क्रमपूर्वक बहिस्तरण अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं इस प्रकार है - जो यजनशील जन अग्नि का आदीपन करते हैं,, जो उनके यज्ञ में हे नैवेद्य! आदि करते हैं तथा जरामरण आदि से विरहित श्रीकृष्ण जिनके सखा, स्नेहशील उपकारक हैं स्थान है । उन देवों तुम ग्रहण किये गये हो । बलराम एवं श्रीकृष्ण देव के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । यह तुम्हारा के लिये तुमको यहाँ रखता हूँ । आदि के द्वारा स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ असमंजस होने के कारण असंगत है । विद्वान् सभासद् यन्त्र यह कहना भी अप्रामाणिक है, अग्नि को नहीं ढकते, क्योंकि वे शासन आदि कार्यों में ही अधिकृत हैं । ' उपदेश करते हैं ' क्योंकि मन्त्र में ऐसा कोई पद नहीं है ॥ ३२ ॥

९ २ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ७ ओमचर्षणीधृतो विश्वे॑दे॒वास॒ आग॑त । दा॒श्वा ँस दा॒शुष॑ः सुतम् । उपया॒मगृ॑हीतोऽसि॒ विश्वेभ्यस्त्वा दे॒वेभ्य एव ते॒ योनि॒विश्वैभ्यस्त्वा दे॒वेभ्यः॑ ॥ ३३ ॥

वैश्वदेवी गायत्री मधुच्छन्दोदृष्टा । ' वैश्वदेवं गृह्णाति शुक्रपात्रेण द्रोणकलशादन्वारब्धे ( का ० श्र ० ९ | १४ | १-२ ) । अध्वर्युर्यजमानेन स्पृष्टेऽस्पृष्टे वा सति द्रोणकलशात् वोमास इति ' सोमं गृह्णाति । मन्त्रार्थस्तु हे विश्वेदेवाः, यूयम् आगत आगच्छत अस्मद्यज्ञं सकाशात् शुक्रपात्रेण वैश्वदेवं अवन्तीत्योमासः, अवितारो वा अवनीया वा ' ( निरु ० १२१४० ) इति यास्कोक्तः प्रति ॥ कीदृशा यूयम्? ओमासः, अवनिप्रत्यये ' ज्वरत्वर ' ( पा ० सू ० ६/४/२० ) इत्यूठि गुणे जसोऽसुकि तर्पयितारस्तर्पणीया वा । तथा वृतः । चर्षणिशब्दस्य संहितायां दीर्घः । चर्षणयो मनुष्यास्तान् च कृते ओमास इति रूपम् । ते चर्षणीधृतः । अनिष्टनिवारणं रक्षणम्, अभीप्रापणं पोषणम्, इत्यवधारणयोर्भेदान्न धरन्ति पुष्णन्तीति, तैर्वा प्रियन्ते सुतमभिषुतं सोमं दाशुषो दत्तवतो यजमानस्य दाश्वांसः फलं दत्तवन्त इति महीधराचार्य: पौनरुक्त्यम् । तथा दत्तवन्तः, इदं नामास्माभिरस्मै देयमिति कृतसङ्कल्पा भूत्वाऽस्य दाशुषो यागदानादिकरणशीलस्य । यद्वा दाश्वांस चेतसा यजमानस्यैतं सुतमभिषुतं सोमं पातुमागच्छत, इत्याशास्महे इत्युव्वाचार्य दत्तवतो विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय त्वां गृह्णामि । एष ते योनिः । विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय: त्वां । हे सादयामि सोम! त्वमुपयामगृहीतोऽसि, | शतपथे -- ' अथ वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति । सर्वं वा इदं प्राजीजनद्य ऋतुग्रहानग्रहीत् द्यावत्यो हैवाग्रे प्रजाः सृष्टास्तावत्यो हैवाभविष्यन्न प्राजनिष्यन्त स यद्वैतावदेवाभविष्य-वैश्वदेवग्रहस्य ग्रहणं सार्थवादं विधत्ते - सर्व वा इदं प्राजीजनदिति ' ( श । ० यदि ४ । ३ । ११२५ ) । ऐन्द्राग्नग्रहग्रहणानन्तरं यावत्यः प्रजा अग्रे पूर्व सृष्टास्तावत्य एवाभविष्यन्, न तु ततः परं प्रजाः प्राजनिष्यन्त ऋतु ग्रहग्रहणान्तमेवाभविष्यत् तदा गृह्णाति । इदमेवैतत् सर्वमिमाः प्रजा यथायथं व्यवसृजति तस्मादिमाः । ' अथ यद् वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णात् वै शुक्रो य एष तपति तस्य ये रश्मयस्ते विश्वेदेवास्तस्माच्छुक्रपात्रेण प्रजाः पुनरभ्यावतं प्रजायन्ते शुक्रपात्रेण वैश्वदेवस्य ग्रहणेन इदमेव सर्वं यथायथं व्यवसृजति विशेषेण प्रजा उत्पादयति गृह्णाति ( श ० ४ | ३ १ २६ ) । सर्व प्रजासृष्टिहेतुत्वम् । तस्मादिमाः प्रजाः पुनरभ्यावृत्योत्पद्यन्ते । विहिते । वैश्वदेवस्य सर्वदेवत्यत्वात् एष वै शुक्र इति । तत्तु स्पष्टम् । ' अथातो गृह्णात्येव । ओमास विश्वेभ्यस्त्वा ग्रहणे साधनतया शुक्रपात्रं विधत्ते -ह्येनं देवेभ्यो गृह्णाति ' ( श ० ४ | ३ | १ | २७ ) | मन्त्रस्तु व्याख्यात एव देवेभ्य इति सादयति विश्वेभ्यो । मन्त्रार्थ हे विश्वेदेवों! तुम सब हमारे सब प्रकार से रक्षक हो तथा मनुष्य तुम्हारे प्रसाद से ही पुष्ट होते हैं । अभि g त संस्कार किये सोम को देने मनुष्यों को पुष्ट करने वाले हो । सोमपान के निमित्त यहाँ आओ । हे पंचविंश ग्रह! तुम उपयाम पात्र में वाले यजमान को एल देने वाले तुम गृहीत हो, विश्वेदेव देवताओं की प्रीति निमित्त तुमको ग्रहण करता हूँ । हे विश्वेदेव ग्रह! यह तुम्हारा स्थान है, विश्वेदेव के तुमको इस स्थान में स्थापित करता हूँ ॥ ३३ ॥ देवताओं की प्रीति के निमित्त

भाव्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( ९ ११४।१२ ) में उल्लिखित याज्ञिक कण्डिका के द्वारा शुक्ररात्र से वैश्वदेव ग्रह का ग्रहण किया जाता है । विनियोग के अनुसार ' ओमासः ' इत्यादि आचार्यों ने याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल भाष्य किया है । शतपथ ब्राह्मण के अनुसार उवट, महीधर आदि

म ० ३३-३४ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ९ ३ अध्यात्मपक्षे - अत्र सर्वेश्वरः परमात्मा समष्टिदेवरूपेण स्तूयते, सूर्यरूपस्य भगवतो रश्मिरूपत्वाद्देवानाम् सर्वरक्षकाः ॥ हे विश्वेदेवासः, परमेश्वरस्यांशभूताः सर्वे देवाः! यूयम् ओमासोऽवितारो रक्षितारः सर्वानिष्टनिबर्हणेन यागदानादिपरायण-चर्षणीधृतचर्षणीनां मनुष्याणां धारकाः पोषनाच, ' दैवाधीनं जगत्सर्वम् ' इत्युक्तेः । दाशुषो स्यास्तिकस्य सुतमभिषुतं श्रद्धया निष्पादितं सोमं पत्रं पुष्पं फलं जलममृतं मधुरविविधव्यञ्जनादिकमभिलक्ष्य, आगत आगच्छत । हे सोम, उपयामगृहीतोऽसि विश्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वां गृह्णामि । एष पूजाप्रदेशस्ते योनिः स्थानम् विश्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वामत्र सादयामि । ज्ञानं दयानन्दस्तु - ' हे चर्षणीधृत ओमासः, अवन्ति सद्गुणैरिति, विश्वदेवासो विद्वांसो यूयं दाश्वांस उत्कृष्टं दत्तवन्तः, दाशुषो दानशीलस्योत्तभजनस्य, सुतं सवति सत्कर्मानुष्ठानेनैश्वयं प्राप्नोतीति सुतस्तं बालकम् आगत आगच्छत । हे दाशुष सुताध्येतः, त्वमुपयामैरध्यापननियमैर्गृहीतोऽसि । अतस्त्वां विश्वेभ्यो देवेभ्यस्तत्सेवनाया- ' इति, तदपि ज्ञापयामि, यतस्त एष विद्याशिक्षासंग्रहो योनिः कारणम्, अतस्त्वां विश्वेभ्यो देवेभ्यः शिक्षयामि -यत्किञ्चित्, अज्ञातज्ञापकस्य वेदस्य लोकसिद्धार्थबोधनेऽनुवादकत्वापत्त्या तात्पर्याभावात् । चर्षणीनां धारकत्व पोषकत्वादिकं नाञ्जस्येनाध्यापकेषु सङ्गच्छते । रक्षकत्वमपि तथाभृतमेव, शासकेष्वेव तत्सम्भवात् । धनादि-दातारोऽपि दाश्वांसो भवन्ति । न वा दानशीलस्यैव सुतमाचार्या अध्यापयन्ति । सुतपदमपि प्रकृते बालकपरं न

विश्वे॑दे॒वास॒ आग॑त शृण॒ता म॑ इ॒मधु॑ ह॒व॑म् । एदं ब॒हिर्निषोदत । उपया॒मगृ॑हीतोऽसि॒ II विश्वे॑भ्य॒स्त्वा दे॒वेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॒ विश्वे॑भ्य॒स्त्वा दे॒वेभ्य॑ः ॥ ३४ ॥

वैश्वदेवी गायत्री गृत्समददृष्टा वैश्वदेवग्रहग्रहण एव विकल्पेनाम्नाता । हे विश्वेदेवाः, यूयमस्मद्यज्ञं प्रति अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - यहाँ सर्वेश्वर परमात्मा की स्तुति समष्टिदेव के रूप से की गई है, क्योंकि सूर्यस्वरूप भगवान् के रश्मिरूपी देवगण हैं । परमेश्वर के अंशभूत हे समस्त देवताओं, आप लोग समस्त अनिष्टों का निराकरण करने के कारण सबके रक्षक हो, मनुष्यों के धारक तथा पोषक हो । याग - दानादि परायण आस्तिक से द्वारा श्रद्धा से सम्पादित नैवेद्य, पत्र, पुष्प, फल, जल, मधुर विविध व्यञ्जन आदि के सम्मुख आप लोग आवें । हे नैवेद्य, तुम प्रेम से गृहीत हो । समस्त देवताओं के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । यह पूजास्थल ही तुम्हारा स्थान है । समस्त देवताओं के लिये तुमको यहाँ रखता हूँ । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ ग्राह्य नहीं है, क्योंकि वेद के अज्ञातार्थज्ञापक होने के कारण उससे लोकप्रसिद्ध पदार्थ का बोधन होने पर अनुवादकत्व प्राप्त हो जायगा । धारकत्व, पोषकत्व आदि सरलता से अध्यापकों में संगत नहीं होता । रक्षक होना भी सामान्यतः संगत नहीं होता, क्योंकि वह गुण शासकों में ही सम्भव है । धनादि के प्रदाता भी ' दाश्वान् ' हो सकते हैं । गुरुजन केवल धन देने वाले के ही पुत्र को नहीं पढाते । शतपथश्रुति का विरोध तो स्पष्ट ही है || ३३ ॥ मन्त्रार्थ - हे विश्वेदेव देवताओं! हमारे इस यज्ञ में आओ, हमारे इस आह्वान को भलीभाँति सुनो । इस विस्तीर्णं कुशासन पर बैठो । आप सब उपयाम पात्र में गृहीत हैं, विश्वेदेव देवताओं की प्रीति के लिये आप लोगों का आह्वान करता हूँ । आप लोगों का यह स्थान है, आप लोग इस स्थान पर प्रीतिपूर्वक बैठें ॥। ३४ ॥ भाष्यसार -- ' विश्वेदेवास: ' यह मन्त्र भी याज्ञिक दृष्टि से वैश्वदेव ग्रह के ग्रहण में विकल्प से विनियुक्त है । याज्ञिक

९ ४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ७ आगत आगच्छत, आगत्य च शृणुत । मम इदं हवमाह्वानम् । श्रुत्वा इदं मदीयं बहिर् आ निषीदत । बर्हिष उपर्युपविशत । उपयामेत्यादिकं पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे - हे विश्वेदेवासः, यूयमस्मद्यजनस्थानमागच्छत । मम इमं हवमाह्वानं स्तवं वा शृणुत ।

इन्द्र॑ मरुत्व इ॒ह या॑हि सोम॒ यथा॑ शार्या॒ते अपि॑बः स॒तस्य॑ । तव॒ प्रणी॑ति॒ तव॑ शूर शर्मना विवासन्ति क॒वय॑ः सुय॒ज्ञाः । उपयामगृहीतोऽसीन्द्रय त्वा स॒स्त्वंत ए॒ष ते॒ योनरिन्द्रय त्वा मरुत्वते ॥ ३५ ॥

अथ माध्यन्दिनसेवनग्रहमन्त्रा उच्यन्ते, ' माध्यन्दिने सवने मरुत्वतीया गृहन्ते ' इति तित्तिरिवचनात् । तेषु त्रिषु प्रथममाह -'मरुत्वतीय मृतुपात्रेणेन्द्रमरुत्व इति ' ( का ० श्र ० १० ११ १२ ) । उक्थ्यग्रहणात् प्राग् मरुत्वतीयसंज्ञकं ग्रहं धारायां गृह्णीयात् इन्द्र मरुत्व इति मन्त्रेण । ऐन्द्रमारुतीश्चतस्रस्त्रिष्टुभो विश्वामित्र-दृष्टाः । मरुतो नाम देवा अस्य सन्तीति मरुत्वान्, तत्सम्बुद्धौ है मरुत्वः, ' मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि ' ( पा ० सू ० ८।३।१ ) इति सम्बुद्धौरुत्वम् । तादृशेन्द्र, त्वमिहास्मदीये यज्ञे सोमं पाहि पिब । ' बहुलं छन्दसि ' ( पा ० सू ० २ | ४ | ७६ ) इति शपो लुकि पिबादेशाभावे रूपम् । कथमिति चेत्तत्राह - यथा शायते, शर्यातिर्मानवः पुराणे सुकन्यापितृत्वेन प्रसिद्धः, तस्य सम्बन्धिनि यज्ञे शार्यात सुतस्याभिषुतस्य सोमस्यांशम्, अपिबः पीतवानसि । शर्यातिर्मानवः, तस्यापत्यं शार्यातः, ' शार्यातो ह वा इदं मानवो ग्रामेण चचार ' ( २०४ | १ | ५ | २ ) इति शतपथश्रुतेः । येन प्रकारेण शार्याते राजनि अपिब: पीतवानसि तद्वत् । हे शूर शौर्यगुणोपेत इन्द्र तव प्रणीती प्रणीत्या तृतीयैकवचनस्य ईकारादेशः, प्रणयनेन अनुज्ञया सुयज्ञाः कल्याणयज्ञाः पूर्वे कवयः क्रान्तदर्शिनस्तव शर्मणि सुखे निमित्तभूते सति आविवासन्ति परिचरन्ति तद्वदयमपि यजमानस्त्वां परिचरति । ' विवासतिः परिचर्या -याम् ' । यद्वा हे शूर, ते तव प्रणीत्या प्रणयनेम शर्मन् शर्मणि यज्ञगृहे आभिमुख्येनावस्थिताः कवयः क्रान्तदर्शिन-स्त्वां परिचरन्ति । कीदृशास्ते कवयः? सुयज्ञाः शोभनयज्ञाः । प्रक्रिया के अनुकूल इसका व्याख्यान आचार्यों ने उपदिष्ट किया है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - हे विश्वेदेवों, आप लोग हमारे यज्ञस्थान में आवें, मेरे इस आह्वान अथवा

मन्त्रार्थ - हे मरुतु देवताओं वाले इन्द्र! जिस प्रकार बड़े परिश्रमी शर्याति के यज्ञ में अभि g त सोम के अंशों को आपने पिया था, उसी प्रकार हमारे इस यज्ञ में सोम की रक्षा करो और उसका पान करो । हे विक्रान्त वीर! तुम्हारी सुनीति और अनुज्ञा से श्रेष्ठ यज्ञ करने वाले दूरदर्शी यजमान तुम्हारे सुखद स्थान में चिरकाल तक तुम्हारी परिचर्या करते हैं । हे प्रथम ग्रह तुम इस उपयाम पात्र में गृहीत हो, मरुत् देवताओं से युक्त इन्द्र देवता की प्रीति के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । हे प्रथम मरुत्वतीय ग्रह! तुम्हारा यह स्थान है । मरुत् देवताओं से युक्त इन्द्र देवता की प्रीति के निमित्त तुमको इस स्थान में स्थापित करता हूँ ॥ ३५ ॥

भाष्यसार -- ' इन्द्र मरुत्व ' इस कण्डिका से माध्यन्दिन सवन के ग्रहों के मन्त्र उपदिष्ट हैं । ' इन्द्र मरुत्व ' इस मन्त्र

म ० ३५ ] वेदार्थ पारिजात भाष्य सहिता ९ ५ शतपथे महता समारोहेणैष प्रपचितः । तथाहि - ' तान् वा एतान् पञ्चग्रहान् गृह्णात्येष वै वज्ज्रो यन्माध्यन्दिनः पवमानस्तस्मात् पञ्चदशः पश्र्चसामा भवति पञ्चदशो हि वज्रः स एतैः पञ्चभिर्ग्रहैः पञ्च वा इमा अङ्गुलयोऽ-ङ्गुलिभिर्वै प्रहरति ' ( श ० ४ | ३ | ३ | ४ ) | सम्भूय पञ्चानां ग्रहाणां ग्रहणमनूद्य प्रशंसति - तान् वा एतानिति । एष वै वज्रो यन्माध्यन्दिनः पवमानस्तस्माद् वज्रत्वात् पञ्चदशः पञ्चदशः स्तोमः । वज्रो हि पञ्चदशात्मकः, ' पञ्चदशो वो भ्रातृव्याभिभूत्यै ' ( तै ० सं ० ६ ३ ३ ) इति श्रुतेः । एतैः प्रकृतैः पञ्चभिर्ग्रहैर्हेतुना स माध्यन्दिनः पवमानः सामा भवति । इमा अङ्गुलयस्ताभिः प्रहरतीति प्रत्यक्षसिद्धम् । तस्मात् पसंख्याका एतेऽपि ग्रहास्तत्प्र-हरणसाधनभूता अङ्गुलयस्ते च संख्यासामान्यात् सामरूपाः सन्तो वज्रात्मकेन माध्यन्दिनपवमानेन सम्बद्ध्यन्ते । ' इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्रजहार । स वृत्रं पाप्मानः ७ हत्वा विजितेऽभयेऽनाने दक्षिणा निनाय तस्मादप्येर्तार्ह यदेवैतेन माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवतेऽथ विजितेऽभयेऽनाष्ट्रे दक्षिणा नीयन्ते तथो एवैष एतैः पञ्चभिर्ग्रहैः पाप्मने द्विषते भ्रातृव्या व प्रहरति स वृत्रं पाप्मानं हत्वा विजिते दक्षिणा नयति ' ( ० ४ | ३ | ३५ ) । इन्द्रो वृत्रायेत्यादिना दक्षिणा नयतीत्यन्तेन पञ्चसाम्नः पञ्चदशस्तोमकस्य माध्यन्दिनपवमानस्य वज्रत्वमेव प्रदर्श्यते । इन्द्रो वज्रेण वृत्रं पाप्मानं हत्वा विजितेऽभयेऽना दक्षिणा निनाय तथैव एषोऽध्वर्युः पञ्चभिर्ग्रहैरङ्गुलिभिस्तत्स्थानीयै-द्विषते द्वेषं कुर्वते भ्रातृव्याय वज्रं माध्यन्दिनपवमानरूपं प्रहरति । स वृत्रं पाप्मानं हत्वा विजितेऽभयेऽनाष्ट्रे दक्षिणा नयति । ' तद्यन्मरुत्वतीयान् गृह्णाति । एतद्वा इन्द्रस्य निष्केवल्य सवनं यन्माध्यन्दिन, सवनं तेन वृत्रमजिघा ७ सत् तेन व्यजिगीषत मरुतो वा इत्यश्वत्थेऽपक्रम्य तस्थुः क्षत्रं वा इन्द्रो विशो मरुतो विशा वै क्षत्रियो बलवान् भवति तस्मादाश्वत्थे ऋतुपात्रे स्यातां कामर्यमये त्वेव भवतः ' ( श ० ४ | ३ | ३ | ६ ) | कारणाभिधित्सया मरुत्वतीयानां ग्रहणमनुवदति - तद्यन्मरुत्वतीयान् गृह्णातीति । ' तेभ्य एतौ मरुत्वतीयो ग्रहावगृह्णात् तेभ्यो वै नस्तृतीयं ग्रहं गृहाण ' ( ४ | ३ | ३ | ७ - ९ ) इति वक्ष्यमाणत्वात् । त्रीन् मरुत्वतीयान् ग्रहान् गृह्णातीति यत्तत्कारणमुच्यत इत्यर्थः । नन्वेकस्यैव मरुत्वतीयस्य ग्रहणमभिहितम्, तत्कथं त्रयाणामनुवादः? एवं तर्ह्यनेन सिद्धवत्कृत्यानुवादेने-तरयोर्ग्रहयोरपि विधिरुन्नेयः । कारणमाह -- एतद्वा इन्द्रस्य निष्केवल्यमिति । निष्कृष्य केवल इन्द्रो देवता यस्य तन्निष्केवल्यं सवनं यन्माध्यन्दिनं सवनम् । तेनेन्द्रो वृत्रमजिघांसत् । तेन व्यजिगीषत् । मरुतो वा इत्यश्वत्थे अपक्रम्य तस्थुः । क्षत्रं वा इन्द्रः । विशो मरुतः । विशा वै क्षत्रियो बलवान् भवति । तस्मादृतुपात्रा -भ्यामेव मरुत्वतीयानां ग्रहणाद् मरुतां चाश्वत्थे स्थितत्वात् तदवरोधाय आश्वत्थे ऋतुपात्रे स्यातामिति केषान्मितम्, तत्तु नादरणीयम् । कामर्यमये एव ऋतुपात्रे स्याताम्, न त्वाश्वत्थे स्याताम् । कार्यो वृक्षविशेषः । तत्रायमाशय: - वृत्रमजिघांसदिति वृत्रस्य जिघांसितत्वाद् रक्षीविघातकत्वेन कार्यस्य तन्मये एव पात्रे भवतः । मरुतामवरोधस्तु ' इन्द्राय मरुत्वते ' ( श ० ४ | ३ | ३ | १० ) इतीन्द्रेण सह मरुतां निर्देशादेव सेत्स्यति । कार्यस्य रक्षोविघातकत्वं तु तैत्तिरीयके श्रूयते - ' यत्कार्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षसामपहत्यै ' ( तै ० सं ० ६ | २ | १ ) । ' तानिन्द्र उपमन्त्रयाञ्चक्रे । उपमावर्तध्वं युष्माभिर्बलेन वृत्र ७ हनानीति ते होचुः किं नस्ततः स्यादिति तेभ्य एतौ मरुत्वतीयौ ग्रहावगृह्णात् ' ( श ० ४ | ३ | ३ | ७ ) | स्पष्टार्थं ब्राह्मणम् । ' ते होचुः । अपनिधा-मोज उपावर्तामहा इति त एनमपनिधायैवौज उपाववृतुस्तद्वा इन्द्रोऽस्पृणुतापनिधाय वै मौज उपावृतन्निति ' ( श ० ४ | ३ | ३ | ८ ) । ' द्युद्भयो लुङि ' ( पा ० सू ० ११३ ९ १ ) इति परस्मैपदम् । स होवाच । सहैव मौजसोपावर्त-ध्वमिति तेभ्यो वै नस्तृतीयं ग्रहं गृहाणेति तेभ्य एतं तृतीयं ग्रहमगृह्णादुपगृहीतोऽसि मरुतां त्वौजस इति त एन से मरुत्वतीय नामक ग्रह का ग्रहण किया जाता है । कात्यायन श्रौत्रसूत्र ( १०।१।१२ ) में यह याज्ञिक विनियोग प्रतिपादित

९ ६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ७ क्षत्रियो बलवान् भवति तत्क्षत्र सहैवौजसोपावर्तन्त तैर्व्यजयत तैर्वृत्रमहन् क्षत्रं वा इन्द्रो विशो मरुतो विशा इन्द्रायैव वै मरुत्वते गृह्णीयान्नापि मरुद्भयः एवैतद्वलं दधाति तस्मान्मरुत्वतीयान् गृह्णाति ' ( श ० ४ | ३ | ३१ ९ ) | ' स वा मरुत आभजति तत्क्षत्रायैवैतद्विशं स यद्धापि मरुद्भयो गृह्णीयात् प्रत्युद्यामिनीह क्षत्राय विशं कुर्यादथैतदिन्द्रमेवानु मरुद्भयः ' ( श ० ४ । ३ । ३ । १० ) । ग्रहाणां कृतानुकरामनुवर्त्मानं करोति तस्मादिन्द्रायैव मरुत्वते गृह्णीयान्नापि विधत्ते - स वा इन्द्रायैवेति । मरुद्भय मरुदर्थत्वस्य कथितत्वात्तेभ्य एव ग्रहणे प्राप्ते तत्सहितायेन्द्राय गृह्णीयादिति - स यद्वापि मरुद्रय एव गृह्णीयात्तदा एव ग्रहणे दोषं तत्सहितायेन्द्राय ग्रहणे गुणं च प्रदर्श्य तदेव । निगमयति अथेन्द्रमेवानुलक्ष्य मरुत आभजति भागिनः करोति, क्षत्राय प्रत्युद्यामिनीं प्रातिकूल्येनोद्यतां विशं प्रजां कुर्यात् यथा करोति तादृशीमनुवर्त्मानं तेन क्षत्राय विशं कृतानुकारं करोति क्षत्रायत्तां करोति । तदेतदानुकूल्येन क्षत्रानुगतां करोति । तस्मान्मरुत्वत इन्द्राय गृह्णाति । ' अपक्रमादु हैवैषामेतद्विभयाञ्चकार । यदि मे मन्नापक्रमेयुर्यन्नान्यद्भियेरन्निति तानेवैतदनपक्रमिणोऽकुरुत द्रढयति - एषां तस्मादिन्द्रायैव मरुत्वते गृह्णीयान्नापि मरुद्भयः ' ( श ० ४ | ३ | ३ | ११ ) । तमेवार्थं ) कारणान्तराद् इत्याम् । भीतश्च येनोपायेन मरुतामपक्रमादेवेन्द्रो बिभयाञ्चकार । ' भीहीभृहुवां श्लुवच्च ' ( पा ० सू ० ३।१।३२ तेनोपायेन तान् मरुतोऽनपक्रमिणो-मत्तः सकाशाद् इमाः प्रजा नापक्रमेयुर्येनोपायेनान्यत्र न प्रियेरन्निति विचार्य केवलं मरुद्भ्यः । ‘ ऋतु-ऽनपक्रमणशीलान् सङ्गतानेवाकुरुत । यत एवं तस्मान्मरुत्सहितायेन्द्रायैव गृह्णीयान्न गृह्णात्यथैतत्परोक्षं पात्राभ्यां गृह्णाति । ऋतवो वै संवत्सरो यज्ञस्तेऽदः प्रातः सवने प्रत्यक्षमवकल्प्यन्ते यदृतुग्रहान् ) । ऋतुपात्राभ्यां प्रकृत-माध्यन्दिने सवनेऽवकल्प्यन्ते यदृतुपात्राभ्यां मरुत्वतीयान् गृह्णाति ' ( श ० ४ | ३ | ३ | ऋतवो १२ वा इति । ऋतवो वै ग्रहाणां ग्रहणं विधत्ते - ऋतुपात्राभ्यां गृह्णातीति । तत्र प्रयोजनमभिधीयते ऋतुग्रहान् गृह्णाति, स्वातन्त्र्येण यज्ञसंवत्सररूपाः प्रातःसवने प्रत्यक्षमेवावकल्प्यन्ते स्वायत्ता भवन्ति । यस्माद् । विधानात् । माध्यन्दिने सवने परोक्षमवकल्प्यन्ते, यहतुपात्राभ्यां मरुत्वतीयान् गृह्णातीति ग्रहणम् । पराङ्गतया किश्च मरुतो विधानात् विशः, अत्र ऋतु ग्रहाभावेन ऋतुपात्रसम्बन्धातूनां परोक्षावक्लृप्तिः, तदर्थमृतुपात्राभ्यां तत्सम्पादनात् । ऋतवश्चेदं ' मरुतो वै देवानां विशः ' ( तै ० सं ० ५४७ ) इति श्रुतेः । विशश्चान्नम्, कृष्यादिना । अतो पुरोवर्ति अन्नाद्यम्, अद्यम् अन्नं पचन्ति उपभोगयोग्यं कुर्वन्ति, ऋतूनां सर्वोत्पत्तिमत्रिमित्तकारणत्वात् ग्रहाणां ग्रहणसादन मन्त्रानाह— मरुतामृतूनां च सम्बन्धादपि ऋतुपात्राभ्यां मरुत्वतीयान् गृह्णीयात् । क्रमेण ३ | ३ | १३ ) । मन्त्रार्थस्तूक्त एव । ' अथातो गृह्णात्येव ' ' ' ' इन्द्र मरुत्व एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ' ( श ० ४ |! त्वमिहास्माकं यजनस्थाने सोमं अध्यात्मपक्षे हे इन्द्र, मरुत्वो मरुत्सखस्येन्द्रस्य रूपेण व्यक्तपरमेश्वर बस्तद्वत् । सोमरसं तदुपलक्षितं विविधनैवेद्यान्नपानादिसारं पिब । कथं पिबेत्यत आह - यथा शार्यातियज्ञेऽपि हे शूर शौर्यवीर्यादिदिव्यनाना कल्याणगुणगणार्णव, तव प्रणीता प्रणीत्या त्वदनुज्ञया, सुयज्ञाः पूजागृहे त्वदाराधनबुद्धया- वा त्वां नुष्ठित निष्कामयज्ञादिकर्माणः " कवयः क्रान्तदर्शनाः, शर्मन् शर्माणि ब्रह्मात्मसुखनिमित्ते

है । तैत्तिरीय एवं शतपथ श्रुतियों में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल मन्त्रव्याख्यान उपदिष्ट है , आप हमारे अध्यात्मपक्ष में अथं संगति इस प्रकार है -- मरुद्गणों के मित्र इन्द्र के रूप में आस्वादन अभिव्यक्त करें हे, परमेश्वर जिस प्रकार आपने इस यजन स्थल में सोमादि विविध नैवेद्य, अन्नपानादि के सार का उसी प्रकार हे सागर! आपकी आज्ञा से आपकी शर्याति के यज्ञ में किया था । शौर्य, वीरता आदि अनेक दिव्य कल्याणकारी गुणों के में आपकी माराधना की बुद्धि से निष्काम यज्ञादि कर्मों के अनुष्ठाता, क्रान्तदर्शी विद्वान् ब्रह्मात्मसुखकारक उपासनास्थल