वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 161–170

म ० ४२ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १०७ ' चित्रं देवानामिति द्वितीयामिति ' ( का ० श्र ० १० २1४ ) | चतुर्गृहीतेनाज्येन शालाद्वार्ये द्वितीयामाहुति जुहुयात् । सोरी त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । सूर्यो देवः परापररूपेणावस्थितोऽत्र स्तूयते । तत्र अपररूपेण स्तूयते सूर्य: -चित्रमाश्वर्यं यथा स्यात्तथा उदगादुदयं प्राप्त उद्गच्छति वा । चित्रमिति क्रियाविशेषणम् । आश्चर्यं हि यः स्वकीयेन ज्योतिषा शावरं तमोऽपहत्यान्येषां ज्योतिषां ज्योतिरादायोद्गच्छति । यद्वा चित्रं चायनीयं पूजनीय -मुदगमत् । यद्वा चित्रं रक्तश्वेतादिविविधवणं देवानां किरणानामनीकं मुखमाश्रयः । द्योतन्ते दीव्यन्तीति देवाः किरणाः । यद्वा अनीकं समूहः किरणपुञ्जः, रश्मीनामनीकं सैन्यसदृशं मण्डलमुदगात् । तथा मित्रस्य वरुणस्य अनेक्षुत्रवत् प्रकाशकः । मित्रादय उपलक्षकाः, सर्वस्य सदेवमनुष्यस्य विश्वस्य रूपाणि सूर्योदयेऽभि-व्यज्यन्ते, अतो मित्रादीनां चक्षुः स सूर्य उद्गतः । सर्वस्य प्राणिजातस्येन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच्चक्षुषोऽधिष्ठातृत्वाच्च चक्षुः स्थानीय मण्डलस्थः सूर्यः स्थावरस्य जगतश्चात्मा । यच्च उदयानन्तरमेव द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च आप्रा आपूरितवत् स्वकीयेन प्रकाशेन द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षं च आसमन्तात् पूरयति । पूर्वोक्तानि विशेषणानि मण्डलाभिप्रायान्नपुंसकलिङ्गानि । अथ परमात्मरूपेण स्तूयते - सूर्य आत्मा परमपुरुषरूप: । वस्यात्मेत्या-काङ्क्षायामुच्यते -- जगतो जङ्गमस्य तस्थुवश्च स्थावरस्य च सर्वस्यैवात्मा चेतयिता, ' यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते स इन्द्रः प्रजापतिस्तद् ब्रह्म ' इति । सूर्याद्वैतमनेन मन्त्रेण स्थाप्यते स सूर्यात्मत्वेनोपास्यः । एवमधियज्ञं गतोऽप्ययं मन्त्रोऽधिदैवतमाचष्टे | अध्यात्मं तु वक्ष्यति --- ' योऽसावादित्ये पुरुष... ' इत्यादिना । तस्मै स्वाहा सुहुतमस्तु । अध्यात्मपक्षे - उक्तव्याख्यानमेवाध्यात्मव्याख्यानमपि । भूलोक से लोक पर्यन्त अन्तरिक्ष को अपने तेज से पूर्ण कर रहे हैं । उन सूर्यदेव के निमित्त दी हुई यह आहुति भली प्रकार से गृहीत हो ॥। ४२ ॥ भाष्यसार --- ' चित्रं देवानाम् ' इस ऋचा से चतुगृहीत घृत की द्वितीय आहुति शालाद्वार्य नामक अग्नि में प्रदान की जाती है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १०/२/४ ) में प्रतिपादित है । इस ऋचा में पर तथा अपर रूप से विद्यमान सूर्य की स्तुति की गई है । अपर रूप से सूर्य की स्तुति इस प्रकार से है कि यह आश्चर्यजनक रूप से उदय को प्राप्त हुआ है, अथवा उदित होता है । आश्चर्य ही है कि यह अपनी ज्योति से रात्रि के अन्धकार को विनष्ट करके, अन्य ज्योतियों का प्रकाश ग्रहण करते हुए उदित होता है, अथवा अत्यन्त सुपूज्यता से उदित होता है, अथवा लाल, श्वेत आदि विविध रंगों से युक्त किरणों का यह मुख है, आश्रय है । द्योतनात्मक होने के कारण देव का अर्थ किरण है । अथवा किरणों के पुंज, रश्मियों की सेना के समान यह मण्डल उदित हुआ है । यह मित्र, वरुण, अग्नि आदि देवों का नेत्र की भांति प्रकाशक है । देवों और मनुष्यों के सहित सम्पूर्ण विश्व के रूप सूर्योदय में अभिव्यक्त होता है । अतः मित्र आदि का नेत्ररूपी वह सूर्य उदित हुआ है । समस्त प्राणियों की इन्द्रियों के अधिष्ठाता तथा चक्षु के अधिष्ठाता होने के कारण नेत्रस्थानीय मण्डल-स्थित सूर्य स्थावर - जंगमात्मक विश्व की आत्मा है । वह उदय के बाद ही लोक, पृथिवी तथा अन्तरिक्ष को सर्वतः परिपूर्ण कर देता है । परमात्मा के रूप में स्तुति इस प्रकार से है कि यह सूर्य आत्मा परमपुरुषरूपी है । किसकी आत्मा है, यह निरूपित किया जाता है - जंगम तथा स्थावर समस्त विश्व की आत्मा, चेतनत्वकर्ता है । इस मन्त्र से सूर्याद्वैत की प्रतिष्ठापना की जाती है । वह सूर्यात्मत्व के रूप से उपासनायोग्य है । इस प्रकार अधियज्ञ प्रकरण में व्याख्यात होने पर भी यह मन्त्र अधिदैवत अर्थं प्रकाशित करता है । अध्यात्मपक्षीय अर्थ भी ' योऽसावादित्ये पुरुषः ' इत्यादि के द्वारा प्रतिपादित है । उसके

१०८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ II दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः, युष्माभिः सूर्यः स्वाहा सत्यक्रियया देवानां चक्षुरादीनामिव विदुषां चक्षुरुदगात् मित्रस्य । I सख्युः प्राणस्य वा वरुणस्य श्रेष्ठस्योदानस्याग्ने विद्युतः, चित्रमनीकं बलवत्तरं सैन्यमिव ' इति, जगतस्तस्थुषश्चात्मा सन् द्यावापृथिवी अन्तरिक्षमाप्रा इव यो जगदीश्वरोऽस्ति स एव सततमुपासनीयः भाषाव्याख्याने तु --- ' हे मनुष्याः यः सूर्यः सत्यक्रियया चक्षुरादीनामिव देवानां मित्रस्य प्राणस्य वरुणस्य श्रेष्ठ पुरुषस्योदानस्य वा अग्ने विद्युतश्च चित्रमद्भुतमनीकं बलवत्तरसेनाया इव प्रसिद्धं चक्षुः प्रभावदर्शकगुणान् अन्तरिक्षं उदगात् सुप्राप्तो भवति, जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य आत्मा इव, सततव्याप्त इव द्यावापृथिव्यौ च व्याप्त इव परमात्मास्ति, युष्माभिस्तस्योपासना सततं कार्या ' इति, तदुभयमपि यत्किश्चित् मुख्यार्थपरित्याग-गौणार्थस्वीकारस्य चानौचित्यात् । ' मनुष्याः ' इति सम्बोधनमपि दुर्बलमेव । स्वाहापदस्य सत्यक्रियार्थतापि निर्मूलैव ॥ ४२ ॥

M ' अग्ने नयेत्याग्नीयेऽग्नौ सकृद्गृहीतमाज्यं जुहोति ' ( का ० श्र ० १० २२६ ) | मन्त्रोऽयं पञ्चमेऽध्याये षट्त्रिंशे स्थले व्याख्यातः । शतपथे - ' स जुहोति । अग्ने नय स्वाहेत्यथ यद्यश्वं युक्तं वा अयुक्तं वा दास्यन् स्यादथ द्वितीयां जुहुयाद् यद्युन नाद्रियेत ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १२ ) । हे अग्ने, विश्वानि वयुनानि ज्ञानानि विद्वान् त्वमस्मान् राये धनाय स्वर्गलक्षणाय मोक्षलक्षणाय वा नय प्रापय । किन जुहुराणं कुटिलमेनः पापमस्मद् अस्मत्तो युयोधि पृथक्कुरु । वयं च ते भूयिष्ठां नमउक्ति विधेम नमस्कारं कुर्याम । ' विध विधाने ' इति धातोः । स्वाहा स्वाहुतमस्तु । यद्यश्वयुक्तं रथे विनियुक्तमयुक्तं वा दास्यन् स्यात् तद् द्वितीयामाहुति जुहुयात् । न नाद्रिये । अध्यात्मपक्षे --- हे अग्ने स्वप्रकाशपरमेश्वर, अस्मान् सुपथा शोभनेन मार्गेण राये भोगमोक्षलक्ष्म्यै नय प्रापय । भवान्नो वयुनानि ज्ञानान्युपासनालक्षणानि विद्वान् जानानोऽस्मत्तो जुहुराणं कुटिलमेनः पातकं प्रति पूर्ण समर्पण हो । अध्यात्मपक्ष में उपर्युक्त व्याख्या ही आध्यात्मिक व्याख्या भी है । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित संस्कृत एवं हिन्दी दोनों ही व्याख्याएँ मुख्य अर्थ के परित्याग तथा गौण अर्थ को स्वीकार करने के कारण अनौचित्य के द्वारा अग्राह्य है । ' हे मनुष्यों ' यह सम्बोधन भी दुर्बल ही है । स्वाहा शब्द का सत्यक्रिया अर्थ भी अप्रामाणिक ही है ॥ ४२ ॥

मन्त्रार्थ - हे अग्निदेवता! आप सभी प्रकार की विद्याओं को जानने वाले हैं । धन और यज्ञ की प्राप्ति के लिये जो श्रेष्ठ मार्ग है, उसे हमें दिखाइये । हमारी अभिलाषाओं के प्रतिबन्धक पापों को दूर कीजिये । हम आपका नमन करते हुए आपकी स्तुति कर रहे हैं । आपको बी हुई यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो ॥ ४३ ॥

भाष्यसार - ' अग्ने नय ' इस मन्त्र से आग्नीध्रीय अग्नि में घृत की आहुति प्रदान की जाती है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १०।२।६ ) में प्रतिपादित है । शतपथ ब्राह्मण के अनुसार यह मन्त्र पाँचवें अध्याय में छत्तीस aafuser के रूप में याज्ञिक दृष्टि से व्याख्यात है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - हे स्वप्रकाश परमेश्वर, हम लोगों को शुभ मार्ग के द्वारा भोग एवं

म ० ४३-४४ ] दार्थपारिजात भाष्यसहिता १० ९ युयोधि वियोजय । ते तुभ्यं भूयिष्ठां बहुतरां नमउक्ति नमस्कारवचनं विधेम करवामः तस्मै तुभ्यं स्वाहा सर्वमर्पितमस्तु । नय प्रापय । दयानन्दस्तु -- ' हे अग्ने, त्वं सुपथा योगमार्गेण राये योगसिद्धये, अस्मान् विधेम विश्वान्यखिलानि । हे देव योगप्रदविद्वन्, त्वं यतो वयं स्वाहा सत्यया स्वकीयया वाचा वेदवाचा वा भूयिष्ठां नमउक्ति योगसिद्धये ' इति व्याख्यानस्य कृपया जुहुराणमेनोऽस्मद्युयोधि ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, ' सुपथा योगमार्गेण राये ॥ ४३ ॥

निर्मूलत्वात्, वेदेषु गीतायां च दक्षिणायनोत्तरायणलक्षणमार्गद्रयातिरिक्तमार्गस्यादर्शनात्

6 । शतपथे चैष व्याख्यातः- - ' स जुहोति । अयमपि मन्त्रः पञ्चमेऽध्याये ३७ कण्डिस्थले व्याख्यातपूर्वः -, अयं अयं नोऽग्निः ' ' ' ' स्वाहेति वाजसा ह्यश्वः ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १३ ) । द्वितीयाहुतेः कर्तव्यतापक्षे मन्त्रमाह-- ' स । जुहोति न केवलमयं न इति । मन्त्रार्थस्तु - अग्निर्नोऽस्माकं वरिवो धनं कृणोतु सम्पादयतु । ' कृवि हिंसाकरणयोः वाजसातौ, धनमेव करोतु, किन्तु मृधः संग्रामान् प्रभिन्दन् युद्धव्यूहान् भेदयन् पुरस्तादेतु संग्रामः गच्छतु तस्मिन् । किनायं बाजसातौ संग्रामे ' वाजोऽन्नम् ' ( निघ ' ( 1७ ), सोऽस्मिन् सायते सम्भज्यत इति वाजसातिः वाजान् अन्नानि जयतु स्वाधीनं करोतु | अतिशयेन हृष्यन्निति जर्हषाणः शत्रून् जयतु । मन्त्रस्थवाजशब्दस्य ' तात्पर्यमाह -- ' वाजसा ह्यश्वः ' इति । वाजमन्नं सनोति संभजतीति वाजसाः, ' विड्वनोरनुनासिकस्यात् साध्यसाधन-( पा ० सू ० ६।४।४१ ) इत्यात्वम् । अस्य जयसिद्धिसाधकत्वादन्नसम्पादकत्वम् । अनेनैवाभिप्रायेण । भेदाऽविवक्षयाऽश्वस्यान्नरूपत्वं क्वचिदाम्नायते - ' अश्वो वै बृहद्वयः ' इति । वय इत्यन्ननामधेयम् यतोऽश्वोऽस्य वाजसाः, तस्माद्दानाङ्गभूतस्य साधने मन्त्रे वाजशब्दप्रयोगः । अध्यात्मपक्षे - अयं प्रत्यक् चैतन्याभिन्नोऽग्निः सर्वदोषदाहोऽग्निः परमात्मा नोऽस्माकं वरिवो ज्ञानलक्षणं विदारयन् धनं कृणोतु सम्पादयतु । अयमपरोक्षात्माभिन्नोऽग्निर्मृधः संग्रामान् भिन्दन् संग्रामे सेनाव्यूहान् मोक्ष लक्ष्मी प्राप्त करावें । आप हमारे उपासनादि ज्ञानों को जानते हुए हमसे कुटिल समर्पित पाप को है दूर । कीजिये । आपके लिये हम बार - बार नमस्कारात्मक वचनों का वाचन करते हैं । आपके लिये हमारा सर्वस्व के लिये ' इत्यादि निर्मूल स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ ' योगमार्ग के द्वारा, राये, अर्थात् योगसिद्धि रूपी दो मार्गों के अतिरिक्त किसी व्याख्या होने के कारण अग्राह्य है । वेदों में तथा गीता में दक्षिणायन तथा उत्तरायण अन्य मार्ग का उल्लेख नहीं है ॥ ४३ ॥

मन्त्रार्थ यह अग्नि हमें धन और ऐश्वर्य से सम्पन्न करे, संग्राम शत्रु सेनाओं को छि - भिन्न करता हुआ यह अग्नि आगे बढ़े | यह अग्नि धन - धान्य के संग्रह को हमें देने के लिये शत्रु से जीत ले । अत्यन्त प्रसन्न होता हुआ हमारे शत्रुओं को जीते, हमारी आहुनि को सुन्दर रूप से ग्रहण करे ॥ ४४ ॥

रूप में व्याख्यात है । शतपथ भाष्यसार - ' अयं नः ' यह मन्त्र भी पंचम अध्याय में सैंतीसवीं कण्डिका के ब्राह्मण में भी याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । वाला परमात्मा अध्यात्मपक्ष में अर्थं संगति इस प्रकार है- यह प्रत्यक्चैतन्याभिन्न, समस्त दोषों को दग्ध करने

११० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ कामादिशत्रून् नाशयन् पुरस्ताद् बुद्धौ एतु, पुरः पुरस्ताद् एतु गच्छतु । अयमग्निर्वाजसाती देवासुर संग्रामेऽन्नानि जयतु स्वाधीनं करोतु । जर्हषाणोऽत्यन्तं हृष्यन् शत्रूंश्च जयतु कामादीन् दोषान् बाह्यान् आन्तरांश्च शत्रून् जयतु । दयानन्दस्तु -- ' अयं सर्वाभिरक्षकोऽग्नि वैद्यविद्याप्रकाशकः सर्वरोगनिवारकः सद्यो नोऽस्माकं वाजसातो वाजानां संग्रामाणां विभागे वरिवः सुखकारकं सेवनं कृणोतु करोतु | अयं मुख्ययोद्धा प्रभिन्दन् शत्रून् विदारयन् मृधः संग्रामस्य पुरः पुरस्तादेतु । अयं वक्तृत्वेनोपदेष्टुं कुशलो योद्धा वाजानू वेगादिगुणयुक्तान् सेनास्यान् वीरान् जयतु उत्कर्षयतु | अयं सर्वोत्कृष्ट जर्हृषाणो भृशमाह्लादितः सन् शत्रून् धर्मशातकान् जयतु स्वोत्कर्षाय तिरस्करोतु ' इति, तदपि क्लिट्रकला नैव, एकस्यायंशब्दस्य स्वदुक्तनानार्थकत्वे मानाभावात् ॥ ४४ ॥

' सहिरण्यो यजमानः शालां पूर्वेण तिष्ठन्नभिमन्त्रयते दक्षिणा बहिर्वेदि तिष्ठन्तीदक्षिणतो रूपेण व इति ' ( का ० श्र ० १० २१ ९ ) । सहिरण्यो यजमानः शालां पूर्वेण तिष्ठन् वेदेबहिर्दक्षिणस्यां दिश्यवस्थिता गा अभिमन्त्रयेद् रूपेण व इति मन्त्रेण । नष्टरूपानुष्टुब् दक्षिणा देवत्या, नव वैराजत्रयोदशैर्नष्टरूपेति लक्षणात् । अत्र द्वितीय एकादशार्णस्तेन पूर्णेव । अग्रे पशव आत्मनो दानमसहमाना अन्यानि रूपाण्याददिरे । तान् देवाः स्त्रै रूपैः प्रत्युपतिष्ठन्त । ततस्ते स्वै रूपैराजग्मुः । एतन्निदानमस्य मन्त्रस्य । हे दक्षिणारूपा गावः, रूपेण मूर्त्या वो युष्माकं रूपमहमभ्यागामभ्यागतोऽस्मि । अतो भवतीभिरागन्तव्यम् । सर्वो हि स्वं रूपमागच्छती-त्यभिप्रायः । किञ्च, तुथो वो विश्ववेदा विभजतु । तुथो ब्रह्मा प्रजापतिर्वो युष्मान् विभजतु यथार्हमृत्विग्भ्यो विभागं करोतु, ' ब्रह्म वै तुथः ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १५ ) इति श्रुतेः । कीदृशः तुथ? विश्ववेदाः, विश्वं सवं वेदो ज्ञानं यस्य स विश्ववेदाः सर्वज्ञः । यूयं चैतज्जानाना ऋतस्य यज्ञस्य प्रस्तुतस्य पथा मार्गेण प्रेत प्रगच्छत । हमारे लिये ज्ञानरूपी धन का सम्पादन करे । यह अपरोक्षात्माभिन्न अग्नि संग्राम में सेना के व्यूहों को, कामादि शत्रुओं को विनष्ट करता हुआ बुद्धि में प्राप्त हो, संमुख आवे । देवासुरसंग्राम में यह अग्नि अन्नों को स्वाधीन करे, अत्यन्त प्रहृष्ट होकर शत्रुओं को विजित करे, बाह्य तथा आन्तरिक काम आदि दोषों को जीते । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रणीत अर्थ तो क्लिष्ट कल्पना ही है, क्योंकि एक ही ' अयं ' शब्द के निरूपित विभिन्न अर्थों में कोई प्रमाण नहीं है ॥ ४४ ॥

मन्त्रार्थ - सुवर्ण दक्षिणा वाली हे गायों! यजमान की मूर्ति यथायोग्य विभक्त कर ऋत्विजों के निमित्त तुम्हें प्रदान करें । आज हम तुमको प्राप्त करके स्वर्ग के देवयान मार्ग को देखते हैं, गण! आप सब इस बात का प्रयत्न करें कि सभी सभासदों को रह जाँय ॥ ४५ ॥

मैं तुम्हारे रूप को प्राप्त हुआ हूँ । सर्वज्ञ ब्रह्म यज्ञ के मार्ग से गमन करो । हे दक्षिणारूप गायों! अन्तरिक्ष के पितृयान मार्ग को देखते हैं । हे ऋत्विक्-उनके हिस्से की गायों को देने के बाद भी कुछ बची भाष्यसार - ' रूपेण व. ' इस ऋत्रा के द्वारा शाला के पूर्व में खड़ा होकर गायों को अभिमन्त्रित करता है । ' विस्वः ' आदि मन्त्रों से गमन तथा सदस्यों का यजमान दक्षिण दिशा में अवस्थित अवलोकन करता है । यह याज्ञिक

म ० ४५ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता १११ कथंभूता यूयम्? चन्द्रदक्षिणाः । चन्द्रं सुवर्ण यजमानस्य हस्ते गतं दक्षिणार्थं प्रधानद्रव्यं द्वितीयं दक्षिणा यासां तारचन्द्रद्वितीयदक्षिणा इति प्राप्ते शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपिसमासेन चन्द्रदक्षिणा इत्युक्तिः । चन्द्रमिति हिरण्यनामसु ( निघ ० १ २ ) । ' सदो गच्छति वि स्वरिति ' ( का ० श्र ० १० २।१६ ) | यजमानो विस्वः पश्येति मन्त्रेण आग्नीध्रदेशात् सदः प्रति गच्छति । दक्षिणादैवत्यम् । हे दक्षिणाः, अहं त्वया दक्षिणया सोपानभूतया स्वः स्वर्गं देवयानमार्ग विपश्यामि च अन्तरिक्षलोकं पितृयानमागं पश्यामि । विपश्येति मध्यमपुरुषस्योत्तमपुरुषो व्याख्यातः, श्रुत्यैव तथोक्तत्वात् । सदसि स्थितान् ब्राह्मणान् प्रेक्षते । ' यतस्व सदस्यैरिति सदस्यान् ' ( का ० श्री ० १० २ | १७ ) | यतस्व सदस्यानिति यजमान ऋत्विजः प्रेक्षते । दक्षिणादैवतम् । हे दक्षिणे, त्वं यतस्व यत्नमातिष्ठस्व यथा सदस्यैर्ऋत्विग्भिः पूरितैरप्यतिरिच्यत इति शेषः । हे दक्षिणे, त्वया तथा यतनीयं यथा ऋत्विजो धनैः सम्पूर्याधिका भवेः । अत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ हिरण्यमादाय शालामभ्यैति । दक्षिणेन वेदि दक्षिणा उपतिष्ठन्ते सोऽग्रेण शालां तिष्ठन्नभिमन्त्रयते रूपेण वो रूपमभ्यागामिति न ह वा अग्रे पशवो दानाय चक्षमिरे तेऽपनिधाय स्वानि रूपाणि शरीरैः प्रत्युपातिष्ठन्त तानेतद्देवाः स्वैरेव रूपैर्यज्ञस्यार्धादुपायंस्ते स्वानि रूपाणि जानाना अभ्यवायंस्ते रात-मनसोऽलं दानायाभवंस्तथो एवैनानेष एतत् स्वैरेव रूपैर्यज्ञस्यार्धादुपैति ते स्वानि रूपाणि जानाना अभ्यवायन्ति ते तमनसोऽलं दानाय भवन्ति ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १४ ) । सोऽग्रेण शालां शालाया अग्रभागे तिष्ठन् दक्षिणार्था गा अभिमन्त्रयते रूपेण व इति मन्त्रेण । मन्त्रस्य प्रथमभागं व्याचष्टे -- अग्रे पूर्वं पशवो दानाय न समर्था बभूवुः, स्वदानं सोढुमसमर्थाः । यतस्ते स्वानि रूपाणि सामर्थ्यानि अपनिधाय शरीरमात्रेणैवोपस्थिताः । एतद् एतेन रूपेण व इत्यादिमन्त्रभागस्योच्चारणेन देवास्तान् दानसमर्थान् पशून् स्वैरेव रूपैः सहितान् यज्ञस्यार्धाद् मध्याद् उपायन्, माध्यन्दिनसवनमाश्रित्य प्राप्नुवन्नित्यर्थः । अर्धादिति कर्मणि त्यब्लोषे पञ्चमी ( पा ० सू ० १।४।३१ ) इत्यत्र वार्तिकम् । ततश्चैते स्वानि सामर्थ्यानि जानाना अभिमुखमागताः, पश्चात् स्वसामर्थ्येनापितत्वाद् रातमनसः सन्तो दानाय समर्था बभूवुः । एतन्मन्त्रोच्चारणेन तथैव भवतीत्यर्थः । ' तुथो वो विश्ववेदा विभजत्विति । ब्रह्मवै तुथस्तदेना ब्रह्मणा विभजति ब्रह्म वै दक्षिणीयं चादक्षिणीयं च वेद तथो हास्यैता दक्षिणीयायैव दत्ता भवन्ति नादक्षिणीयाय ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १५ ) | मन्त्रस्य द्वितीयं भागं व्याचष्टे – तुथ इति । साक्षात् परब्रह्म दक्षिणीयं दक्षिणार्हमदक्षिणीयं दक्षिणानहं च जानातीति विग्रहे ' कडङ्करदक्षिणाच्छ: ' ( पा ० सू ० ५।१ / ६ ९ ) इत्यर्हाऽर्थे छप्रत्ययः । अतस्तुथो विभजतु इत्युक्तेनैवादिभागः कृतो भवतीति । प्रमादाददक्षिणीयाय दत्तापि दक्षिणा दक्षिणीयायैव दत्ता भवतीति भावः । तदेना ब्रह्मणा विभजति ब्रह्म सर्वज्ञत्वाद् दक्षिणाहं तदनहं च वेद । तथाकरणेन दक्षिणीयायैव दत्ता भवन्ति नानादक्षिणीयायेति । ' ऋतस्य पथा प्रेतेति । यो वै देवानां पथेति स ऋतस्य पथैति चन्द्रदक्षिणा इति तदेतेन ज्योतिषा यन्ति ' ( श ० ४।३।४।१६ ) । तृतीयं भागं व्याचष्टे -- यो वै देवानामिति । देवानां मार्गेण गच्छतेत्यभिप्रायेण ऋतस्य यज्ञस्य पथा प्रगच्छतेत्युक्तम्, यज्ञमार्गस्य देवतासम्बन्धात् । चतुर्थं भागं व्याख्याय संस्करोति - चन्द्रदक्षिणेति । चन्द्रं हिरण्यमध्वर्युगतं तद् दक्षिणा समर्धकं यासां तास्तथोक्ताः । अनेन चन्द्ररूपेण ज्योतिषा सदैव गच्छेयुः । हे दक्षिणार्था गावः, रूपेण सामर्थ्येन पूर्वं भवतीभिरग्रनिहितेन सह वो रूपं स्वरूपमभ्यागाम् आभिमुख्येन प्राप्तोऽस्मि । वो विश्ववेदाः सर्वज्ञः, तुथो ब्रह्म विभजतु । यूयं च चन्द्रदक्षिणाः सत्यो यज्ञसम्बन्धिना मार्गेण गच्छतेति कृत्स्नमन्त्रार्थः । अथ सदोऽभ्यैति । वि स्वः पश्य व्यन्तरिक्षमिति वि त्वया दक्षिणया लोकं ख्येषमित्येवैतदाह ' ( श ०

११२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ ४।३।४।१७ ) । समन्त्रकं सदोगमनं विधाय मन्त्रस्य तात्पर्यमाह - विस्व इति । हे सदः, त्वदीयया दक्षिणया स्वर्लोक मन्तरिक्षलोकं च वि ख्येषम्, समीक्षिषी येत्येवमर्थम् एतन्मन्त्रवाक्यमाह । अस्ति च दक्षिणायाः सदसश्च सम्बन्धः, सदस्यासीनेभ्य ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाया दातव्यत्वात् । मन्त्रे पश्येति पुरुषव्यत्ययः, पश्या-मीत्यर्थः । तदैव विख्येषमिति व्याख्यानमुपपद्यते । ' अथ सदः प्रेक्षते । यतस्व सदस्यैरिति मा त्वा सदस्या अति-रिक्षतेत्येवैतदाह ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १८ ) । हे सदः, त्वं सदस्यैः सहित एव यज्ञकार्ये प्रयतस्वेति । मन्त्रस्य सदसः सर्वदा सदस्यैः सह सम्बन्धोऽभिप्रेत इति व्याचष्टे - अतिरिक्षतेति । ' रिचिर् विरेचने ' इत्यस्य रूपम् । अध्यात्मपक्षे तु - परमेश्वरो वदति । हे मनुष्याः, अहं रूपेण मूर्त्या पुरुषाकारधारणेन वो युष्माकं रूपमभ्यगां प्राप्नोमि, मदनुध्यानायेति शेषः । अथवा वेदो वक्ति- हे जनाः, तुथः परमात्मा विश्ववेदाः सर्वज्ञः सन् वो युष्मान् विभजतु वर्णाश्रमविभागेन युष्माकं विभागं करोतु, व्यत्ययेन करोति । तथा सति स्वकर्मणा परमेश्वरं समभ्यर्च्य जनाः सिद्धि यास्यन्ति ' स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ' ( भ ० गी ० १८।४६ ) इति गीतोक्तेः । हे जनाः यूयं ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा पथा मार्गेण प्रेत प्रगच्छत । कीदृशा यूयम्? चन्द्रदक्षिणाः । स्वर्णादिदक्षिणाः, दानपरायणाः । तेनैव स्वः स्वर्गं देवयानमार्गम् अन्तरिक्षलोकात् पितृयानमागं विपश्य विशेषेण पश्यत । त्वं स्वयं सदस्यैव साधं प्रयतस्व, सर्वोत्कृष्टं लोकं लोकातीतं वा परब्रह्म प्राप्तुमिति शेषः । दयानन्दस्तु - ' हे सन्तता प्रजाजना:, यथाहं रूपेण चक्षुर्ब्राह्मण प्रियेण वो युष्माकं रूपं स्वरूपमभ्यागाम्, तथा विश्ववेदा वो युष्मान् विभजतु । तुथो ज्ञानवृद्ध: । ' तु गतिवृद्धि हिंसादौ ' इत्यस्मादौणादिकः स्थः प्रत्ययः ( उणादि २७ ) । त्वं स्व उपतपन्नादित्य इव ' स्वरादित्यो भवति ' ( निरु ० २।१४ ) । ऋतस्य सत्यस्य पथा मार्गेण अन्तरिक्षं क्षयरहितमन्तर्यामि स्वाभाविकं ब्रह्मविज्ञानं वा । ' अन्तरिक्षं कस्मात्? अन्तरा क्षान्तं भवत्यन्तरेमे ( क्षियति ) इति वा, शरीरेष्वन्तरक्षयमिति वा ' ( निरु ० २।१० ) । विपश्य प्रचक्ष्व सभायां सदस्यैः सह तस्य पथा प्रयतस्व । चन्द्रदक्षिणा चन्द्रं सुवर्ण दक्षिणा दानं येषां ते यूयमृतस्य धर्म्यं मार्ग वीतम् ' इत्यादि, एवमेव भाषाभाष्येऽपि - ' हे सेनाप्रजाजना:, यथाहं दृष्टिगोचरेण आकारेण युष्माकं स्वरूपं प्राप्नोमि ' इत्यादि, सर्वमेतद-स्पष्टमेव । तथाहि कोऽस्य मन्त्रस्य वक्ता? परमेश्वरश्चेत्, तदा कथं तस्य दृष्टिगोचरेण रूपेण सेनाप्रजाजनानां प्रक्रिया कात्यायन श्रौत्रसूत्र ( १० २ ६, १६, १७ ) में वर्णित है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल अथं उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है- परमेश्वर की उक्ति है कि हे मनुष्यों, मैं मूर्ति के द्वारा पुरुषाकार धारण कर तुम लोगों के लिये अनुध्यान लायक रूप को प्राप्त करता हूँ अथवा वेद का उपदेश है कि हे मनुष्यों, परमात्मा सर्वज्ञ होते हुए वर्णाश्रमविभाग से तुम लोगों को व्यवस्थित करते हैं । ऐसा होने पर अपने - अपने कर्मों से परमेश्वर की आराधना करते हुए प्राणी सिद्धि प्राप्त करेंगे । हे मानवों, तुम लोग यज्ञ अथवा सत्य के मार्ग से चलो । स्वर्ण आदि दक्षिणाओं से दानपरागण होकर तुम लोग उसी के द्वारा स्वर्ग, देवयान मार्ग तथा पितृयान मार्ग का अवलोकन करो । तुम लोग स्वयं तथा सदस्यों के साथ सर्वोत्कृष्ट लोक अथवा लोकातीत परब्रह्म की प्राप्ति के लिये प्रयत्न करो । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित संस्कृत तथा हिन्दी अर्थ सब अस्पष्ट ही है, क्योंकि प्रश्न उठता है कि इस मन्त्र का वक्ता कौन है? यदि परमेश्वर है, तो उसके दृष्टिगोचर रूप के द्वारा सेना - प्रजाजनों को स्वरूप - प्राप्ति कैसे होगी? उनके मत में तो परमेश्वर को निराकारता मान्य है, अतः ऐसा मानने से उनके सिद्धान्त की हानि प्राप्त होती है । जीव भी वक्ता

म ० ४५-४६ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहित ११३ स्वरूपप्राप्तिः? त्वया तस्य निराकारत्वाभ्युपगमेनापसिद्धान्तापातात् । जीवश्चेत्, तदपि न तस्यान्पशक्तित्वेना-भीष्टरूपग्रहणे सामर्थ्याभावात् । ' विश्ववेदा इव सभापतिर्युष्मान् विभजतु स्वाधिकारेषु नियतान् करोतु | चन्द्रदक्षिणा राजपुरुषाः ' इत्यादि च सर्वमस्पष्टम् । तथाहि चन्द्रदक्षिणा राजपुरुषाः कथं भवन्ति? सभापतिः कुतो न चन्द्रदक्षिणो भवति? कोऽस्याभिप्रायः? धम्यं मागं वीत इति तु मन्त्रार्थं बाह्यमेव । श्रुतिसूत्रविरोधस्तु पूर्वव्याख्यानेन निगदव्याख्यातः ॥ ४५ ॥

ब्राह्मणम॒द्य वि॑िदेयं पित॒मन्तं प॑त॒म॒त्यसृष॑माणे॒य॑ सु॒धातु॑दक्षिणम् । अ॒स्मता देव॒त्रा गच्छत प्रदा॒तार॒माविंशत । ४६ ॥ ' ब्राह्मणमद्येत्याग्नीगमनमिति ' ( का ० श्र ० १० | २ | १८ ) । ब्राह्मणमद्येति मन्त्रेण यजमान आग्नीध्र-मृत्विजं स्वस्थानस्थं प्रति गच्छति सदः स्थानात् । ब्राह्मणदैवत्यं यजुः । अहमद्यास्मिन् दिने ईदृशं ब्राह्मणं विदेयं लभेय, ' विद्लृ लाभे ' । कीदृशम्? पितृमन्तं प्रशस्तः पिता अस्त्यस्येति तम्, सर्वोऽपि पितृमान् भवतीति प्राशस्त्यार्थेऽत्र मतुप्प्रत्ययो वेदितव्यः, अनुशिष्टेन अतिविशिष्टेन पित्रा युक्तम् । पैतृमत्यं यस्य पितामह -प्रभृतयोऽपि वश्याः श्रोत्रियाः सपैतृमत्यस्तम् । यद्वा पितुरिये पैतरः पितामहादयो मताः सम्मता जगन्मान्या यस्य तं पैतृमत्यम् । यद्वा पितरः पूर्वजा मताः सम्मताः श्रोत्रिया यस्य सः पितृमतः, पितृमत एव पैतृमत्यः । यद्वा प्रशस्तात् पितुरुत्पन्नः पितृमान् तदपत्यं पैतृमत्यः । सर्वथापि यस्य पितृपितामहादयः श्रोत्रियाः स पैतृमत्यः, तम् । तथा ऋषि मन्त्राणां व्याख्यातारम्, तथा आर्षेयम् ऋषिषु विख्यात आर्षेयस्तम् । जात्या प्रवरैर्ज्ञानेन सुजातमिति वार्थः । सुधातुदक्षिणं शोभनो धातुः सुवर्णं दक्षिणा यस्य तम् । सुवणं हि आग्नीध्र दक्षिणा दीयते । अस्मद्राता है दक्षिणाः, अस्माभी राता दत्ताः सत्यो देवत्रा देवान् प्रति गच्छत । ततोऽनन्तरं यज्ञफलं साधयन्त्यः प्रदातारं यजमानम् आविशत सूक्ष्मपुण्यादृष्टरूपेण । अत्र ब्राह्मणम् -'अथ हिरण्यमादायाग्नीश्रमभ्यैति । ब्राह्मणमद्य विदेयं पितृमन्तं पैतृमत्यमिति यो वै ज्ञातो ज्ञातकुलीनः स पितृमान् पैतृमत्यो भवति या वै ज्ञाता यापि कतिपयीर्दक्षिणा ददाति ताभिर्महज्जयत्यृषिमार्षेयमिति यो वै ज्ञातोऽनूचानः स ऋषिरार्षेयः सुधातुदक्षिणः ' ( श ० ४ | ३ | ४ | १ ९ ) । सहिरण्यमाग्नीध्रं प्रति गमनं विधत्ते-अथ हिरण्यमित्यादि । दातव्यं हिरण्यमादाय ब्राह्मणमद्येति मन्त्रेण आग्नीध्रमभिगच्छेत् । मन्त्रस्थपितृमत्पैतृ-मत्यशब्दयोस्तात्पर्यमाह -- यो वै ज्ञात इति । पितृमन्तं पैतृमत्यमित्येताभ्यां शब्दाभ्यां ज्ञातो ज्ञातकुलीनश्च विवक्षितः । ज्ञातः प्रसिद्धः । पितृमानिति प्रशंसायां मतुप् प्रशस्तपितृमान् । प्रशस्तपितृमत्वेन च प्रसिद्धि -लभ्यते । पैतृमत्यं पितृमति कुले भवम्, ' भवे च्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ४ | ४ | ११० ) इति यत् । कुलस्य ज्ञातत्वं वाले नहीं हो सकता, क्योंकि वह अल्पशक्ति होने के कारण स्वेच्छित रूप धारण करने में समर्थ नहीं है । तथा चन्द्रदक्षिणा राजपुरुष कैसे होते हैं? सभापति क्यों नहीं? चन्द्रदक्षिणा वाला होता है? इसका क्या अभिप्राय है? श्रुति तथा सूत्र का विरोध तो पूर्वप्रतिपादित ही है ॥ ४५ ॥

मन्त्रार्थ - आज विख्यात, यशस्वी, विद्वान् पिता वाले, जनमान्य पितामह बाले, मन्त्रों की व्याख्या करने वाले ऋषियों में विख्यात सम्पूर्ण सुवर्ण दक्षिणा के योग्य अधिकारी, सर्वगुणसम्पन्न, श्रेष्ठ कुल वाले ब्राह्मण को मैं प्राप्त यथाभाग करूं । हे सम्पूर्ण दक्षिणा द्रव्य! तुम हमारे द्वारा दिये जाकर देवताओं से अधिष्ठित ऋत्विकगण के समीप उपस्थित होकर देवताओं को तृप्त कर, इम यज्ञ का फल देने के लिये दाता यजमान में अपूर्व के रूप से स्थित हो जाओ ॥ ४६ ॥

१५

११४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ०७ प्रशस्तपुरुषसम्बन्धनिबन्धनम् । तथा च प्रशस्त पितृयुक्ते कुले जातमित्यनेन प्रशस्त कुलोत्पत्तिर्लभ्यते । तादृशाय ज्ञाताय याः कतिपयीरपि दक्षिणा ददाति ताभिर्महत्फलं जयति, स्वाधीनीकरोति । तस्मादनेनाभिप्रायेण पितृमन्तं पैतृमत्यमिति शब्दप्रयोगः । ऋष्यार्षेयशब्दयोरर्थमाह - यो वा ज्ञातोऽनूचानः स ऋषिः । अनूचानः साङ्गे प्रवचनेऽधीती | आर्षेयः ' इतश्चानिञः ' ( पा ० सू ० ४।१।१२२ ) इति ढक्प्रत्ययः । स हीति प्रकृतत्वात् स ज्ञातोऽनूचानस्तं सुधातुदक्षिणम् । प्रसिद्धाय खलु हिरण्यं दीयते । ' अथैवमुपसद्य । अग्नीधे हिरण्यं ददात्यस्मद्राता देवत्रा गच्छतेति यां वै रातमना अविचिकित्सन् दक्षिणां ददाति तथा महज्जयति देवत्रा गच्छतेति देवलोके मेऽप्यसदिति वै यजते यो यजते तद्देवलोक एवैनमेतदपित्विनं करोति प्रदातारमाविशतेति मामाविशतेत्येवैतदाह तथा हास्मादेताः पराच्यो न प्रणश्यन्ति त यदग्नीधे प्रथमाय दक्षिणां ददात्यतो हि विश्वेदेवा अमृतत्वमपाजयंस्तस्मादग्नीधे प्रथमाय दक्षिणां ददाति ' ( श ० ४ | ३ | ४ | २० ) दक्षिणादाने प्राप्तमाग्नीध्रस्य प्राथमिकत्वमनूद्य तत्र कारणमुपन्यस्यति - तद्यदिति । आग्नीध्रात् सकाशाद् देवा अमृतत्वं प्राप्नुवन्तीति प्रसिद्धम् । देवानां यज्ञेऽग्निरेवाग्नीध्रः । अत एव ' अग्नये आग्नीध्र कुर्वते ' ( श ० ४।३।४।२४ ) । इति वक्ष्यते । अग्निनैव साधनेन देवा असुरानभिभूय निर्बाधा अभवन्, ' तस्मादाग्नीध्र ) प्रथमदक्षिणा ' ( तै ० सं ० ६२ ) इति श्रुतेः । उपसदनानन्तरं समन्त्रकं हिरण्यदानं विधत्ते -- अग्नीध्रं हिरण्यं ददातीति । मन्त्रार्थस्तु-हिरण्यरूपा दक्षिणा अस्मद्राता अस्माभिर्दत्ता देवान् गच्छतेत्यर्थः । ' देवमनुष्य ' ( पा ० सू ० ५ | ४ | ५६ ) इत्यादिना द्वितीयार्थे त्राप्रत्ययः । मन्त्रपदानामभिप्रायमाह यां वा रातमना इति । दानमना इत्यर्थः । अविचिकित्सन् सन्देहमकुर्वन् यां दक्षिणां ददाति तादृश्या तया दक्षिणया महत्फलं जयति । तस्मादस्मद्राता इति मन्त्रमाह-यजमानो न केवलमस्मिल्लोके एव भवत्विति यजते, किन्तु स्वर्गेऽपि । तस्माद्देवत्रा गच्छतेत्युक्तम् । एवं चैतद् हिरण्यं देवलोक एव अपित्विनं गमनयुक्तं कृतवान् भवति । अपित्विनमिति लिङ्गव्यत्ययः ( पा ० सू ० ३ | १ | ८५ ), प्रदातारमिति । यद्येतन्न प्रयुज्यते, तदा अस्माद् यजमानाद् एता दक्षिणा: पराच्य पराग्गमनशीला एव सत्यः प्रणश्येयुः । प्रदातारमाविशतेति प्रयुङ्क्ते, मामाविशत इत्युक्तत्वात्, तथा न प्रणश्येयुरित्यर्थः । ' अथैवमेवोपसद्य । आत्रेयाय हिरण्यं ददाति यत्र वा अदः प्रातरनुवाकमन्वाहुस्तद्ध स्मैतत् पुरा श I-सन्त्यत्रिर्वा ऋषीणा होतासाथैतत् सदोऽसुरतमसमभिपुवेत ऋषयोऽत्रिमब्रुवन्नेहि प्रत्यङ्ङिदं तमोऽपजहीति स एतत्तमोऽपाहन्यं वे ज्योतिर्यं इदं तमोऽपामधीदिति तस्मा एतज्ज्योतिहिरण्यं दक्षिणामनयन् ज्योतिहिं हिरण्यं तद्वै स तत्तेजसा वीर्येणर्षिस्तमोऽपजघानाथैष एतेनैवैतज्ज्योतिषा तमोऽपहन्ति तस्मादात्रेयाय हिरण्यं ददाति ' ( श ० ४ | ३ | ४ | २१ ) | आग्नीध्राय हिरण्यं दत्त्वा अथात्रेयाय हिरण्यं दद्यादिति विधत्ते - आत्रेयाय हिरण्यं ददातीति । येन प्रकारेणोपसद्याग्नीप्राय हिरण्यं दत्तम्, तेनैव प्रकारेणोपसद्य आत्रेयाय हिरण्यं दद्यात् । ब्राह्मण-मद्येति मन्त्रेणोपसद्य दद्यात्, आत्रेयाय चाग्नीध्रवत् सदसः पुरस्तादुपविष्टाय क आत्रेयं क आत्रेयमिति त्रिरुक्त्वा ( का ० श्र ० १० २।२० ) | आग्नीध्रवद् ब्राह्मणमद्येति मन्त्रेणात्रेयं प्रत्यागत्य अस्मद्राता इति मन्त्रेण सदसः पुरस्तादुपविष्टाय आत्रेयगोत्रायानृत्विजे हिरण्यं दद्यात् । अत्र क आत्रेयमिति यजमानस्त्रिर्वदेत् ततोऽहमात्रेय-मित्यात्रेयः प्रत्याह । इदं चात्रेयसम्प्रदानकं दानमदृष्टार्थम् । आत्रेयाय हिरण्यदाने हेतुमाह - यत्र वा अदः प्रातरनुवाद मन्वाहुस्तद्ध स्मैतत् पुरा पूर्वस्मिन् प्रदेशे आहवनीयस्य समीपे शंसन्ति तत्र अत्रि ऋषीणां होता आस । अत्रिः स्वयं पूर्वभागे शंसन् एतत्सदोऽसुरतमसम् असुररूपं तमः, अमो लुगभावश्छान्दसः, तम् अभिपुप्रुवे, ' प्रुङ गतौ ' अन्तर्भावितण्यर्थः, अभ्यप्रावयत् । त ऋषयोऽत्रिमब्रुवन् एहि प्रत्यङ् इदं तमो जहीति । भाष्यसार -- - ' ब्राह्मणमद्य ' इस मन्त्र का यजमान के गमन में विनियोग किया गया है । यह याज्ञिक विनियोग

म ० ४६ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ११५ सततमोऽपाहन, पूर्वभागे शंसतः स्थितत्वात् । तत्र प्राप्तुमशक्ता असुराः पश्चात् सदः प्राप्नुवन् । अयं वै ज्योतिर्य इदं तमोऽपावधीत् । तस्मै एतज्ज्योतिहिरण्यं दक्षिणामनयन् । ज्योतिहि हिरण्यम् । तत्तदा हिरण्यदानानन्तर-काले तत्तेजसा तस्य हिरण्यस्य तेजसा स्वकार्येण पश्चात् तमोऽपजघान । तस्मादात्रेयाय हिरण्यं ददाति । ' अथ ब्रह्मणे । ब्रह्मा हि यज्ञं दक्षिणतोऽभिगोपायत्यथोद्गात्रेऽथ होत्रेऽथाध्वर्युभ्यारण हविर्धान आसीनाभ्या-मथ पुनरेत्य प्रस्तोत्रेऽथ मैत्रावरुणायाथ ब्राह्मणाच्छ १७ सिनेऽथ पोत्रेऽथ नेट्रेऽथाच्छावाकायाथोन्नेत्रेऽथ ग्रावस्तुतेऽथ सुब्रह्मण्यायै प्रति उत्तमाय ददाति तथो हास्मादेताः पराच्यो न प्रणश्यन्ति ' ( ० ४ | ३ | ४ | २२ ) | यज्ञरक्षक-त्वेन ब्रह्मणः प्राधान्यसूचनाद्दाने प्राथमिकत्वमुचितमिति । अथ पुनरेत्य पुनरपि सदो गत्वेत्यर्थः । प्रतिहर्त्रे उत्तमाय अन्तिमाय ददाति । एष प्रतिहर्ता समाप्तिरूपस्य प्रतिहारभागस्य कर्ता खलु । अतोऽस्मा अन्ततो दक्षिणाः समापयन्ति । तथा सत्येताः पराग्भूता न प्रणश्यन्ति, अन्यथा समाप्त्यभावात् पराच्यः सत्यः प्रणश्येयुः । ' न ह त्वेवाशतदक्षिणः सौम्योऽध्वरः स्यात् ' ( श ० ४ | ३ | ४ | ३ ) इति रीत्या शतसंख्याका गावः सोमयागे दक्षिणा विहिता । ताः प्रविभज्योक्तक्रमेण ब्रह्मादिभ्यो दद्यात् । विभागः कात्यायनेन दर्शित: - ' यथारम्भं द्वादश द्वादशाद्येभ्यः षट् पट् द्वितीयेभ्य स्वतस्रश्वतस्रस्तृतीयेभ्यस्तिस्रस्तिस्र इतरेभ्य: ' ( का ० श्रौ ० १०।२।२४ ) । आपस्तम्बोऽपि रूपान्तरेण तथैवाह ' यावदध्वर्यवे तस्याधं प्रतिप्रस्थात्रे तृतीयं नेष्ट्रे चतुर्थमुन्नेत्रे ' । एवमेवेतरेषाम् । ' अथाहेन्द्राय मरुत्वतेऽनुब्रूहीति ' ( ० ४ | ३ | ४ | २२ ) इत्युक्तप्रेषोच्चारणानन्तरं न दद्यात् । तत्रार्थवादः -पुरा प्रजापतिः स्वयज्ञे दक्षिणा ददौ । तदा इन्द्रः प्रजापतिपुत्रो विचारयामास - अयं मम इदं सर्वं धनं दास्यति, तदा अस्मभ्यं किमवशेक्ष्यति? एवं विचार्याप्रदानाय इन्द्रो गरुत्वते इदं न ब्रूहीति एतद्वाक्यरूपं वज्रं चक्षुरुद-यच्छत् । पश्चात् स नो अददात् । तथैवेदानीमप्यदानायेन्द्रायेत्यादिवाक्यरूपो वज्र उद्यम्यते । तस्मान्न दद्यात् । ' चतस्रो वै दक्षिणाः । हिरण्यमायुरेवैतेनात्मनस्त्रायते आयुहि हिरण्यं तदग्नये आग्नीध्र कुर्वतेऽददात्तस्मा-हिरण्यं दीयते ' ( श ० ४ | ३ | ४ | २४ ) । विहितशतदक्षिणातिरिक्तानां चतुर्णां द्रव्याणां प्रयोजनाभि-धानपूर्वक मृत्विग्विशेषेषु दानमाह - हिरण्यमिति । हिरण्यं प्रथमा दक्षिणा | आयुर्हि हिरण्यमिति प्रसिद्धम् । अत एतेन यजमानः स्वात्मन आयुरेव रक्षति । तद् हिरण्यं प्रजापतिराग्नीध्रकर्म कुर्वतेऽग्नयेऽददात् । तस्मादेतह हिरण्यं दीयते । ' अथ गौः । प्राणमेवैतयाऽऽत्मनस्त्रायते प्राणो हि गोरन्न हि गौरन्न हि प्राणः ताः रुद्राय होत्रे ददात् ' ( ४ | ३ | ४ २ २ ) । तां प्रजापतिर्होतृभूताय रुद्राय अददात् तस्माद् होत्रे गां दद्यात् । ‘ अथ वासः । त्वचमेवैतेनात्मनस्त्रायते त्वग्घि वासस्तद् बृहस्पतये उद्गायतेऽददात् ' ( श ० ४।३।४।२६ ) । ' अथ वास: परिधत्ते ' ( ० ६।१।२।१३-१६ ) इत्युपक्रम्याम्नातम् - तस्मिन्नेतामस्मिस्त्वचमदधुर्वास एव । तस्मान्नान्यः पुरुषाद्वासो बिभर्ति । ' अथाश्वः । वज्रो वा अश्वो वज्रमेवैतत्पुरो गां कुरुते यमलोके मेऽप्यसदिति वै यजते यो यजते यद्यमलोक एवैनमेतदपित्विनं करोति तं यमाय ब्रह्मणेऽददात् ' ( श ० ४ | ३ | ४ २७ ) । ' वज्रो वा आपः ' इत्यपां वज्रत्वं श्रूयते । अश्वश्चाद्भयः सम्भूतः, ' अप्सुयोनिर्वा अश्व: ' ( तै ० सं ० ५।३।१२ ) । तस्मात् कारणभृतानामपां वज्रत्वात् कार्यभूतोऽश्वोऽपि वज्रः । वज्रमेवैतत्पुरोगां यमलोकबाधपरिहारत्वेन पुरोगामिनं कुरुते । स हिरण्यं प्रत्येति । अग्नये त्वा मह्यं वरुणो ददात्वित्यग्नये ह्येतद्वरुणोऽदात् सोऽमृतत्व-मशीयायुर्दा धिमयो मह्यं प्रतिग्रहीत्र इति ' ( श ० ४ | ३ | ४ | २८ ) । मन्त्रं विधत्ते - अग्नये त्वा मह्यं ददात्विति । अग्नये ह्येतद्वरुणोऽददादिति ब्राह्मणवाक्यम् । अनेन मन्त्रगतस्याग्निपदस्य प्रयोगे उपपत्तिरुक्ता । वरुणोऽत्र कात्यायन श्रौतसूत्र ( १०/२०१८ ) में प्रतिपादित है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है ।

११६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ प्रजापतिः, सर्वं वृणोति व्याप्नोतीति वरुणः । स चाग्नये स्वयज्ञस्याग्नीचे एतद् हिरण्यमददादिति प्रसिद्धम् ददातु ॥ आयुर्हि हिरण्यम् । तस्मान्मन्त्रेऽग्निपदं प्रयुक्तम् । हे हिरण्य, अग्निरूपाय मह्यं वरुणः प्रजापतिरूपस्त्वां आयुरेधि सोऽहं त्वां प्रतिगृह्णन् अमृतत्वमविनश्वरताम्, अशीय प्राप्नुयाम् । किश्व त्वं दात्रे यजमानाय मन्त्रा भव । लोटि मध्यमपुरुषैकवचने । प्रतिग्रहीत्रे मह्यं मयः सुखं भव । एवमेव पूर्वोक्तरीत्या अन्येऽपि व्याख्याता एव । अध्यात्मपक्षे साधको ब्रह्मविद्याप्रेप्सया ब्रह्मविद्वरिष्टं ब्राह्मणं प्राप्तुं भगवन्तं प्रार्थयते - अद्याहं साधको ब्राह्मणं विदेयम् । ' आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत् ' ( छा ० उ ० ४।९ ।३ ), ' प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानायैव प्रेष्ठ ' इत्यादिश्रुतिभ्यः । कीदृशं ब्राह्मणम्? पितृमन्तं प्रशस्तमातापित्राचार्यवन्तम् ' मातृमान् पितृमान् । आचार्यवान् पुरुषो वेद ' इति श्रुतेः । पुनः कीदृशम्? पैतृमत्यम्, श्रोत्रियत्वादिभिविख्यातम्, पितामहादिमन्तम् ऋषि प्रत्यक्षीकृतमन्त्रार्थम् । आर्षेयं जात्या प्रवरैश्च विख्यातम् । सुधातुदक्षिणं स्वर्णदक्षिणावन्तम्, एवं विशिष्टगुणस्य कुलीनस्य प्रशस्तपित्रादिमतो ब्रह्मविद्वरिष्ठब्राह्मणस्यैव आचार्यत्वसम्भवात् । आचार्यश्च कथयति ब्रह्मविद्ये अस्माभी राता दत्ता देवत्रा देवान् प्रति गच्छ । देवान् देवतुल्यान् विशिष्टाधिकारिणः कृतार्थयित्वा ब्रह्मविद्याफलं सम्पादयन्ती प्रदातारं पुनः प्रविश । यद्वा प्रदातारं प्रकृष्टदानादिपरायणं प्रविश साधकश्रेष्ठं प्रकर्षेण सफलय । दयानन्दस्तु - ' हे प्रजाः सभासेनाजनाः यथाहमद्य ब्राह्मणं पितृमन्तं पैतृमत्यं सुधातुदक्षिणं प्रदातारं विदेयम्, तथास्मद्राताः सन्तो यूयं देवत्रा गच्छत शुभान् गुणानाविशत । तद्रीत्या प्रशस्ताः पितरो रक्षकाः सत्याः सत्योपदेशका विद्यन्ते यस्य तमिति । पितृमतो भावं पैतृमत्यम्, ऋषि वेदार्थविज्ञापकम् आर्षेयमृषीणामिदं योगजं विज्ञानं प्राप्तम्, सुधातुदक्षिणं शोभना धातवो दक्षिणा यस्य दातुस्तं प्रदातारं च विदेयम् । तथास्मद्राता ये s स्मभ्यं रान्ति शुभान् गुणान् ददति तेऽस्मद्राताः सन्तो यूयं देवत्रा देवेषु पवित्रगुणकर्मस्वभावेषु तादृशब्राह्मणप्राप्ते- वर्तमाना गच्छत प्राप्नुत शुभान् गुणानाविशत ' इति, तदपि यत्किञ्चित् उपदेष्ट्र राजत्वे तस्य रकिञ्चित्करत्वात् । नहि राजा सुधातुदक्षिणं प्रदातारमपेक्षते, राज्ञो दक्षिणानपेक्षत्वात् । ' यथा तथा ' इत्युक्ति-नपपद्यते, तुल्यत्वाभावात् । अहं यथा पितृमन्तं पैतृमत्यं विदेयम्, तथा यूयं देवत्रा गच्छत शुभान् गुणाना-विशतेति वैषम्योपलम्भात् ॥ ४६ ॥

अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ यह है- -साधक ब्रह्मविद्या की अभिलाषा से वरिष्ठ ब्रहावेत्ता ब्राह्मण को प्राप्त करने के लिये भगवान् से प्रार्थना करता है कि मैं साधक आज ब्रह्मविद् को प्राप्त करूँ । श्रोत्रियत्व आदि के द्वारा विख्यात, पितामहादियुक्त, मन्त्रों के साक्षात्कर्ता, जाति एवं प्रवरों से प्रसिद्ध, स्वर्णदक्षिणावान्, इस प्रकार के विशिष्टगुणशाली, कुलीन, प्रशस्त पित्रादि वंशपरम्परा से युक्त, ब्रह्मविवरिष्ठ का ही आचार्यत्व सम्भव है । आचार्य कहता है - हे ब्रह्मविद्या, हमारे द्वारा प्रदान की गई तुम देवताओं के प्रति जाओ । देवतुल्य विशिष्ट अधिकारी जिज्ञासुओं को कृतार्थ करके ब्रह्मविद्या के फल का सम्पादन करती हुई दाता के प्रति पुनः आकर प्रविष्ट हो जाओ । अथवा विशिष्ट दान आदि में परायण व्यक्ति में प्रविष्ट हो जाओ । श्रेष्ठ साधक को विशिष्टतया सफल करो । राजा होने पर उसको इस प्रकार के ब्राह्मण की अपेक्षा नहीं रखता, क्योंकि राजा दक्षिणा से स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ असमीचीन है । उपदेष्टा के उपलब्धि कोई विशेष बात नहीं है । राजा सुधातु दक्षिणावाले दाता की निरपेक्ष है । यथा तथा आदि शब्दों का प्रयोग भी उचित नहीं है, क्योंकि तुल्यता का यहाँ अभाव है ॥ ४६ ॥