वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 211–220

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 211–220

पृष्ठ 211

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 211 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० १८ · १ ९ ] वेदार्थ पारिजातभाष्य सहिता १५७ अभिव्यक्तिभेदेन पूजायां अध्यात्मपक्षे - हे देवाः, हे राम कृष्ण शिव शक्ते विष्णो सूर्य वो गणपते युष्माकं! सदनानि स्थानानि अव वा बहुवचनम् । हे देव द्योतमान स्वप्रकाश परेश! सुगा सुगमनीयानि कृपयेति महत्प्रमोदास्पदम् । भगवन्मन्दिराणां कृतवन्तो वयम्, यूयं सवनं यज्ञमेतं सेवमाना आजग्म आगताः । किञ्च, हे वसवः सर्वेषां वासयितारः, निर्माणमेतेन संकेत्यते । सवनमिदं यज्ञमिममर्चनरूपं जुषाणाः सेवमानाः हवींषि समर्पितानि भरमाणाः अस्मे अस्मासु वसूनि धनानि धत्त स्थापयत । कीदृशा यूयम्? यज्ञसमाप्ती । पुष्णन्तो वहमाना रथादिभिर्नयैन्तश्च । तेभ्योऽस्मत्समर्पितं हविः स्वाहा सुहुतमस्तु ये वयं स्वाहा सत्क्रियया दयानन्दस्तु -- ' हे वसवो देवाः! वसन्ति सद्गुणकर्मसु ते देवा व्यवहरमाणा प्राप्नुवन्तः, वो युष्मभ्यं यानि सुगानि इदं सवनम् ऐश्वर्यं जुषमाणाः सेवमाना भरमाणा धरमाणा वहमानाः वसूनि धनानि अकर्म कुर्याम, आजग्म सुष्ठु गन्तुं प्राप्तुं योग्यानि सदनानि हवींषि दातुमादातुमर्हाणि देवाः, व्यवहारिणो ये वयं स्वाहा प्राप्नुवन्तु तेभ्योऽस्मभ्यं तानि यूयं धत्त । हे श्रेष्ठगुणेषु रममाणा वहमानाः प्राप्नुवन्तो युष्मभ्यं सुगा उत्तमक्रियया इदमैश्वर्यं जुषाणाः सेवमाना भरमाणा धरमाणा अकर्म प्रायामः, आजग्म सुष्ठु प्राप्तुं योग्यानि सदनानि गृहाणि दातुमादातुं योग्यानि तदपि वसूनि यत्किञ्चित् वसवो देवा इत्यादिशब्दानां प्राप्नुवन्तु, अस्मे अस्मभ्यं तानि वसूनि यूयमपि धत्त ' इति, धनानि गृह्यन्ते, वसुशब्देनैव गतार्थत्वात् । त्वदुक्तेऽर्थे सङ्गतेरसंग्रहात् । न वा हवींषीत्यनेन दानादानयोग्यानि

दानादानयोग्यान्येव वसूनि भवन्ति । श्रुतिसूत्रविरोधश्च स्फुट एव ॥ १८ ॥

य २ ॥ आव॑ह उश॒तो दे॑व दे॒वाँस्तान् प्रेर॑य॒ स्वे अ॑ग्ने स॒धस्थे । ज॒शि॒वांस॑ः पपि॒वास॑श्च॒ विश्वेऽसु॑ घ॒र्मधि॑ स्व॒राति॑ष्ठ॒तानि॒ स्वाहा॑ ॥ १ ९ ॥ सूर्य, गणपति! हे देवों! यहाँ मन्त्र अध्यात्मपक्ष में ऋचा का अर्थ यह है --- हे राम, कृष्ण, शिव, शक्ति, विष्णु,, आपके जो सुगमनीय स्थानों का में आदरार्थक अथवा अभिव्यक्तिभेद के कारण बहुवचन है । हे स्वप्रकाश परमेश्वर हैं, यह अत्यन्त आनन्दास्पद बात है । सम्पादन हमने किया है, आप लोग उस यज्ञ को सेवित करते हुए कृपापूर्वक आये अर्चनात्मक यज्ञ का सेवन करते हुए हे इसके द्वारा भगवान् के मन्दिरों का निर्माण संकेतित किया जा रहा है । इस में समर्पित हविर्द्रव्यों का धारण तथा सबके वासकारक, आप हम लोगों में धन की स्थापना कीजिये । यज्ञ की समाप्ति रथादि के द्वारा उनका नयन करते हुए उनके प्रति हमारे द्वारा समर्पित हवि सुहुत हो । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ अग्राह्य है, ' हवींषि ' इस शब्द से दान तथा अदान के योग्य धन का है । दानादानयोग्य धन ही वसु होता है । श्रुति तथा सूत्र क्योंकि ' वसवः, देवाः ' इत्यादि शब्दों के वर्णित अर्थ असंगत हैं । ग्रहण नहीं किया जा सकता, क्योंकि वसु शब्द से ही यह गतार्थं वाक्यों का विरोध भी स्पष्ट है ॥ १८ ॥

तुम बुला कर लाये भक्षण करते हुए और वायुमण्डल में आदित्य मन्त्रार्थ -- हे दीप्यमान अग्निदेवता, हवि की कामना करने वाले जिन देवताओं को हो, अब उनको वापस अपने अपने स्थानों में भेज दो । यज्ञ में सवनीय पुरोडाश आदि का सोमपान करते हुए अब इस समय यज्ञसमाप्ति के अवसर पर हिरण्यगर्भ प्राणलक्षण वाले भली प्रकार लोक का आश्रय करो, इस प्रकार निवेदन कर उनको अपने - अपने स्थानों में प्रेषित करो । यह आहुति गृहीत हो ॥ १ ९ ॥

पृष्ठ 212

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 212 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ अथ पञ्चमः । आग्नेयी त्रिष्टुप् । देवान् विसृजति । हे अग्ने, हे देव दीप्यमान! उशतो वीपि कामयमानान् देवान् कर्मफलप्रदातृन् त्वमावह आहूतवानसि । तान् देवान् स्वे सधस्थे स्वकीये स्थाने गृहे प्रेरय प्रस्थापय, सह तिष्ठन्ति यस्मिंस्तत् सधस्थम्, ' सध मादस्थयोश्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ६।३।९ ६ ) इति स्थेपरे सहस्य सधादेशः । किं कथयित्वा प्रेरयामीति चेत्, अत आह - ये विश्वे सर्वे यूयं जक्षिवांसः सवनीयपुरोडाशादीनि हवींषि भक्षितवन्तः तथा पपिवांसः सोमनानं कृतवन्तः अनुयज्ञं यज्ञसमाप्तौ असुं हिरण्यगर्भनागलक्षणं वायुम्, वायुमण्डलमिति यावत्, धर्ममादित्यमण्डलं वा, स्वर् द्युलोकं वा तिष्ठत आश्रयत । यस्य यस्य यत्र यत्र गृहाः सन्ति तांस्तानन्वातिष्ठतेत्यर्थं । ' छन्दसि परेऽपि ' ( पा ० सू ० १।४।८१ ) इत्युनोः क्रियापदस्य परत्वम्, ' अनुर्लक्षणे ' ( पा ० सू ० १ ४ ८४ ) इत्यनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । अत्र ब्राह्मणम् -'याँ २॥ आवह | ' राधस्थ इत्यग्नि वा आहामून् देवानावहानून् देवाना व हेति तमेवैतदाह यान् देवानावाक्षीस्तान् गमय यत्र यत्रपां चरणं तदन्विति जक्षिवासः पपिवा ९सश्च विश्व इति जक्षिवासो हि पशुं पुरोडाशं भवन्ति पपिवास इति पपिवासो हि सोम राजानं भवन्ति तस्मादाह जक्षिवासः पपिवाऽसाच विश्वेऽमुं घर्म ७ स्वरातिष्ठतानु स्वाहेनि तद्वेव देवता व्यवसृजति ' ( श ० ४ | ४ | ४ | ११ ) । अग्नि वा आह असून देवानावह असून देवानावहेति तमेवैतदाह यान् देवानावाक्षीस्तान् गमय यत्र यत्रैषां चरणं तदन्विति जक्षिवांसः पपिवांसरच विश्व इति जक्षिवांसो हि पशुं पुरोडाशं भवन्ति पपिवांसो हि सोमं राजानं भवन्ति । असुं घर्मं स्वरातिष्ठतानु स्वाहा तद्वेव देवता व्यवसृजति । अध्यात्मपक्षे - हे देव दीप्यमान अग्ने स्वप्रकाशप्रत्यगात्मन् यान् उशतः शब्दादिविषयान् कामयमानान् देवान् द्योतमानान् चक्षुरादीन्द्रियलक्षणान् स्वे स्वकीये सधस्थे देहलक्षणे समानस्थाने आवहः कर्मवशात् प्राप्तवानसि ताप प्रेरय शुभकर्मोपासनादौ नियोजय । तादृशकर्मोपासनाद्यनुष्ठानेन ते देवा जक्षिवांसोऽन्नं जग्धवन्तः, पपित्रांसः पयोदधिघृतसोमादिरसान् पीतवन्तो भुक्तभोगा असुं हिरण्यगर्भलक्षणं प्राणम्, घर्ममादित्य-मण्डलं स्वर्द्युलोकं वा अन्वतिष्ठत् । त्वं तैर्मुक्तः परमात्मतादात्म्यापत्ति प्राप्नुहीति शेषः । दयानन्दस्तु - ' हे देव दिव्यशीलयुक्त अध्यापक विज्ञानाढ्य अग्ने, त्वं स्वे सधस्थे सहस्थाने यानुशतो विद्यादिसद्गुणान् कामयमानान् देवान् विदुष आवहः प्राप्नुयास्तान् धर्मे प्रेरय नियोजय । हे गृहस्था जक्षिवांसोऽन्नं जग्धवन्तः, पणिवांसः पीतवन्तः, विश्वे सर्वे यूयं स्वाहा सत्यया वाचा धर्ममन्नं यज्ञम्, ' धर्म शाष्यसार - य २ ॥ आवह ' इस ऋचाका विनियोग पूर्वोक्त मन्त्र की भाँति समिष्टयजुर्होम की पंचम आहुति में किया गया है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्म ' क्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - हे दीप्यमान स्वप्रकाश प्रत्यगात्मा! शब्द आदि विषयों की कामना रखने वाले जिन द्योतमान चक्षुरादि इन्द्रियों को अपने देहरूपी समान अधिकरण में कर्मवशात् तुमने प्राप्त किया है, उनको शुभ कर्म, उपासना आदि से संयुक्त करो । इस प्रकार के कर्मोपासनादि अनुष्ठान के द्वारा वे द्योतमान इन्द्रियाँ अन्न का भक्षण करके, दुग्ध, दधि, घृत तथा सोम आदि रसों का पान करके, भुक्तभोग होकर हिरण्यगर्भरूपी बाण, आदित्यमण्डल अथवा लोक को प्राप्त करें । तुम उनसे मुक्त होकर परमात्मा का तादात्म्य प्राप्त करो । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ में देव तथा अग्नि शब्द की अध्यापकबोधकता में कोई प्रमाण न होने के

पृष्ठ 213

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 213 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मं ० १ ९ -२० ] वेदार्थं पारिजात भाष्यसहिता १५ ९ इत्यन्ननामसु ' ( निघ ० ११ ९ ७ ), यज्ञनामसु च ( निघ ० ३।१७।१५ ), असुं प्रज्ञाम्, ' असुरिति प्रज्ञानामसु ' ( नि ० ३ ९ ६ ) स्वः सुखमन्वातिष्ठत । यद्वा - हे देवाग्ने हे अध्यापक, त्वं स्वसदस्थे यानुशतो विद्यादिगुणान् कामयमानान् आवहः प्राप्नुयाः तान् धर्म प्रेरय । हे गृहस्थाः खादन्तः पिबन्तो विश्वे सर्वे सत्यया वाचा अन्नं यज्ञं असुं श्रेष्ठबुद्धि स्वः सुखं चान्वातिष्ठत प्राप्य सुखी भव ' इति, तदपि मन्दम्, देवाग्निशब्दयो-रध्यापकपरत्वे मानाभावात् । न च विद्वांसो विद्यां कामयन्ते तेषां विद्वत्त्वेन प्राप्तविद्यत्वात् । न च भोजन-पानयोरन्नयज्ञश्रेष्ठबुद्धिप्राप्तिहेतुस्वम्, तयोः सर्वसाधारणत्वात् ॥ १ ९ ॥ व॒य ँ हि त्वा॑ प्रय॒ति ं

य॒ज्ञे अ॒स्मिन्नग्ने॒ होता॑र॒मवृ॑णीमही ।

ऋगया ऋषगतामिष्ठाः प्रजानन् य॒ज्ञमुप॑याहि विद्वान् स्वाहा ॥ २० ॥

अथ षष्ठः । आग्नेयी त्रिष्टुप् । अग्नि व्यवसृजति हि यस्मात् कारणाद् इहास्मिन् दिने अस्मिन् यज्ञे प्रयति प्रगच्छति प्रारभ्यमाणे वर्तमाने वा सति होतारं देवानामाह्वातारम्, ' अग्निर्वै दैव्यो होता ' इति श्रुतेः । होमनिष्पादकं वा त्वां वयमवृणीमहि वृतवन्तः । तस्मात् कारणाद् ऋधक् समृद्धं यथा स्यात्तथा या अयाजा इष्टवानसि यज्ञं कारितवानसि । यद्वा ऋध्नुवन्नयाक्षीः समर्धयन्निष्टवानसि । उतापि च ऋधक् समृद्धि प्रजानन्नवगच्छन्नशमिष्ठा विघ्नशान्तिमकार्षीः । यद्वा ऋध्नुवन्नेव यज्ञप्रायश्चित्तं शमिष्ठाः । अतस्त्वं विद्वान् यज्ञसमाप्ति प्रजानन् स्वाधिकारं वा जामान उपयाहि, स्वाभिप्रेतस्थानमिति शेषः । यद्वा कीदृशस्त्वम्? विद्वान् पण्डितः स्वाधिकारं जानन्नित्यर्थः । स्वाहा तुभ्यं सुहुतमस्तु । अत्र ब्राह्मणम् -'वय ँ हि त्वा । स्वाहेत्यग्निमेवैतया विमुञ्चत्यग्नि व्यवसृजति ' ( श ० ४ । ४ । ४ । १२ ) । अत्र श्रुत्यैवायं मन्त्रोऽग्निविसर्जने विनियुक्तः । अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने, स्वप्रकाशपरमेश्वर! इहास्मिन् संसारे प्रयति प्रारभ्यमाणे यज्ञे क्रियामये ज्ञानमये वा भवदाराधनारूपे वा यज्ञे वयं त्वां होतारं यज्ञनिष्पादकम् अवृणीमहि वृतवन्तः, त्वत्कृपया कारण अनौचित्य है । भोजन तथा पान का अन्न, यज्ञ, श्रेष्ठबुद्धि की प्राप्ति का हेतु होना भी संगत नहीं है, क्योंकि भोजन तथा पान सर्वसाधारण हैं ॥ १ ९ ॥ मन्त्रार्थ - हे अग्निदेव, जिस कारण से इस यज्ञ की प्रवृत्ति के अवसर पर देवताओं का आह्वान करने वाले आपको हमने वरण किया था, समृद्धिपूर्वक आपने उस यज्ञ को पूरा कराया है और यज्ञ की समृद्धि करते हुए सभी प्रकार के विघ्नों को शान्त किया है । आप ज्ञानी हैं । यह यज्ञ अब पूरा हो गया है, ऐसा जान कर आप अपने

स्थान के लिये प्रस्थान कीजिये । यह आहुति आपके द्वारा भली प्रकार गृहीत हो ॥ २० ॥

भाष्यसार - ' वयं हि त्वा ' यह ऋचा समष्टियजुर्होम की षष्ठ आहुति में विनियुक्त है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक fafa योग के अनुकूल मन्त्रार्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - हे स्वप्रकाश परमेश्वर! इस संसार में प्रारम्भ किये जाने वाले क्रियामय अवा ज्ञानमय आपके आराधनरूपी यज्ञ में हमने आपका यज्ञनिष्पादक होता के रूप में वरण किया है, क्योंकि आपकी

पृष्ठ 214

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 214 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ कर्म तथा अया: अयाक्षीः इष्टवानसि । त्वदाराधनोपपत्तेः । तस्माद् ऋक् समृद्धं यथा स्यात्तयज्ञाख्यं यज्ञं प्रजानन् यज्ञं सम्पन्नमवगच्छन् उतापि ऋधग् ऋध्नुवन्नेव अशमिष्ठाः सर्वविघ्नशान्तिमकार्षीः, । स्वकीयं स त्वं परकीयं चाधिकारं कर्तव्यं च जानन्, उपयाहि मामके हृदये विश्रान्ति कुरु । कीदृशस्त्वम्? विद्वान् तस्मै तुभ्यं स्वाहा । इहास्मिन् संसारे प्रयति प्रयत्यते दयानन्दस्तु - ' हे अग्ने विज्ञापक, वयं गृहाश्रमस्था विद्वांसं हि होतारं यत यज्ञनिष्पादकमवृणीमहि स्वीकुर्वीमहि, जनैर्यंस्तस्मिन् प्रयत्नसाध्ये यज्ञे सम्यग् ज्ञातव्ये वा त्वा त्वां यजेः सङ्गच्छस्व 1 लिङथें लङ् । ऋधक् लिङर्थे लङ् । विद्वान् वेत्ति यज्ञविद्यां क्रियां प्रजानंस्त्वमस्मानया उपगतं प्राप्नुहि । उत अपि याहि किन्त्वस्मिन् समृद्धिर्यथा स्यात्तथा यज्ञं स्वाहा शास्त्रोक्तया क्रियया उपयाहि गृहाण | हे अग्ने विद्वन् वयमस्मिन् संसारे प्रयत हि ऋधक् समृद्धिवर्धके, अशमिष्ठाः शमादिगुणान् गृह्णीमः । विद्वान् सर्वविद्यायुक्तः प्रजानन् क्रियाणां प्रयत्नसाध्ये यज्ञे गृहाश्रमरूपे त्वां होतारं सिद्धिकारकं । ऋक् समृद्धिकारकं गृहाश्रमाख्यं यज्ञं ज्ञाता त्वम् अया दानसत्समागमादिश्रेष्ठगुणानां सेवनं कारय । न केवलं प्राप्नुहि किन्तु हि निश्चयेन अस्मिन् स्वाहा शास्त्रोक्तक्रियया उपयाहि उतापि सम्यक् प्राप्नुहि सुखी भव ' इति ( हिन्दीभाष्यसारः ), ऋग् ऋद्धिसिद्धिवर्धके गृहाश्रमे शान्त्यादिगुणान् गृहीत्वा विद्वांसं होतारं गृहाश्रमयज्ञकारकं गृह्णन्ति । तत्सर्वमपि निःसारम्, असम्बन्धात् । बहवो गृहस्थाः च कचिद् तं शास्त्रक्रियया शान्तिगुणग्रहणाय प्रेरयन्तीति स च तान् दानादिश्रेष्ठ गुणसेवने नियोजयति । ते केन किं श्लिष्यते? ॥ २० ॥

स्वाहा देव गातुविदो गातुं वि॒ित्वा गातुमिंत । मन॑सस्पत इ॒मं देव य॒ज्ञं वा धाः ॥ २१ ॥

यज्ञकर्म जिस प्रकार समृद्ध हो, उस प्रकार यजन किया कृपा से ही आपकी आराधना सम्भव हो सकती है । अतः को है । इस प्रकार आप यज्ञ की सम्पूर्णता को है । समृद्ध करते हुए ही समस्त विघ्नों की शान्ति आपने अधिकार एवं कर्तव्य का परिज्ञान करते हुए आपके लिये जानते मेरे हृदय में निवास करें । स्वकीय तथा परकीय हम सर्वस्व समर्पित करते हैं । सभी असम्बद्ध होने के कारण निस्तत्त्व हैं । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित संस्कृत व्याख्या तथा हिन्दी भाष्यसार श्रेष्ठ गुणों के करते हैं तथा वह उनको दानादि ' बहुत से गृहस्थ किसी विद्वान् गृहाश्रमयज्ञ कराने वाले होता का ग्रहण के लिये प्रेरित करते हैं ' इत्यादि कथन के सेवन में नियुक्त करता है । वे उसको शास्त्रक्रिया के द्वारा शान्तिगुणग्रहण द्वारा किससे क्या सम्बद्ध होता है? ॥ २० ॥

, यह जान कर आप सब लोग इस मन्त्रार्थ - हे यज्ञवेत्ता देवताओं, हमारा यह यज्ञ आरम्भ हो गया है जावें । हे मन के अधिपति चन्द्ररूप यज्ञ में पधारें । हमारे यज्ञ से संतुष्ट होकर पुनः अपने - अपने स्थानों पर देवता में स्थापित कर दें ॥ २१ ॥

परमेश्वर, मैं इस अधिष्ठित यज्ञ को आपके अधीन कर रहा हूँ । आप इसे वायुरूप

पृष्ठ 215

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 215 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० २१ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १६१ अथ सप्तमः । वातदेवत्या विराट्, मनसस्पतिदृष्टा । ( २।२१ ) इत्यत्र व्याख्याता । ' गीयते नानाविधै-लौकिकैवैदिकैश्च शब्दैः प्रतिपाद्यत इति गातुर्यज्ञस्तं विदन्ति जानन्तीति गातुविदो देवाः, गातुं वित्त्वा अस्मदीयोऽयं यज्ञः प्रवृत्त इति ज्ञात्वा गातुमित यज्ञं गच्छत । एतेर्धातोर्गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वम् । यज्ञं समाप्तं विदित्वा गातुमित, गायते गम्यते यत्र स गातुर्मार्गः, तं गच्छत यज्ञं समाप्तं ज्ञात्वा यज्ञेन तुष्टाः स्वकीयं मागं गच्छत । एवं देवानुक्त्वा प्रजापतिमाह - हे मनसस्पते मनसो यष्टं प्रेरणेन पालक परमेश्वर हे देव, इममनुष्ठितं यज्ञं स्वाहा त्वद्धस्ते समर्पयामि, त्वं च वाते धा वायुरूपे देवे यज्ञं घेहि ' इति सायणसम्मतं व्याख्यानम् । शतपथे च – ' देवा गातु ं गातुं विवेति यज्ञं वित्त्वेत्येवैतदाह गातुमितेति तदेतेन यथायथं व्यवसृजति मनसस्पत इमं देव यज्ञ ँ स्वाहा वाते धा इत्ययं वै यज्ञो योऽयं पवते तदिमं यज्ञ संभृत्यैतस्मिन् यज्ञे प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञ ७ सन्दधाति तस्मादाह स्वाहा वाते धा इति ' ( श ० ४ | ४ | ४ | १३ ) | गातुं वित्त्वा यज्ञं वित्त्वेत्येवैतदाह मन्त्रभागः, तदेतेन यथायथं विसृजति मनसस्पत इति । अयं वै यज्ञो योऽयं पवते तदिमं यज्ञं संभृत्यैतस्मिन् यज्ञे प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञं सन्दधाति तस्मादाह वाते धाः । अध्यात्मपक्षे -- गातुः परमात्मा, वेदशास्त्रमहातात्पर्येण तस्यैव गीयमानत्वात्, ' वैगेरे शव्दे ' इति पाणिनिस्मरणात् । हे गातुविदः परमात्मविदो देवा ब्रह्मवर्चसिनः प्रत्यक चैतन्याभेदेन तं वित्त्वा विदित्त्वा गातुं परमात्मानं सर्वोपाधिपरित्यागेन इत गच्छत तत्स्वरूपं तादात्म्यं प्राप्नुत । हे मनसस्पते! मनसो धर्म-ब्रह्म - ज्ञानानुष्ठाननिष्ठादिषु प्रवर्तकत्वेन पालक, देव द्योतमान, इममनुष्ठितं कर्ममयं ज्ञानमयं च यज्ञं स्वाहा त्वय्येव दधामि । त्वं च बाते हिरण्यगर्भरूपे स्वकीये समष्टिज्ञानरूपे घेहि स्थापय, फलानपवर्गणीषु कालान्तरफलासु क्रियासु स्वामिनां मनस्तु संस्काराधायकत्वेनैव फलवत्त्वसम्भवात् भृत्यसेवादिवत् । दयानन्दस्तु - ' हे गातुविदो देवाः सत्यस्तावका गृहस्थाः, गातुविदः स्वस्वगुणकर्मस्वभावेन गातुं पृथिवीं विदन्तो भूगर्भविद्यान्वितं भूगोलं वित्त्वा विज्ञाय गातुं पृथिवी राज्यादिनिष्पन्नमुपकारम्, इत प्राप्नुत । मनसस्पते निगृहीतमना देव दिव्यविद्याव्युत्पन्न, सम्प्रति गृहस्थस्त्वं धर्म्यया क्रियया इमं प्राप्तं यज्ञं सर्वसुखावहं गृहाश्रमं वा विज्ञातव्ये व्यवहारे धेहि ' इति, तदपि विसङ्गतम्, ' गातुं वित्त्वा यज्ञं वित्त्वेत्येवैतदाह ' ( श ० ४ | ४ | ४ | १३ ) इति श्रुतिविरोधात् गातुमितेति तदेतेन यथायथं विसृजतीति च तद्विरोधात् । ' देवाः सत्यस्तावका: ' इत्यपि भाष्यसार - ' देवा गातुविदो ' यह ऋचा भी पूर्ववत् समिष्टयजुर्होम की सप्तम आहुति में विनियुक्त है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थं संगति इस प्रकार है - वेदशास्त्रों के द्वारा महातालर्य के रूप में उसी का स्तवन होने के कारण परमात्मा ही ' गातु ' है । हे परमात्मवेत्ता, ब्रह्मवर्चस्वी जन, प्रत्यक् चैतन्याभेदरूप से उसका ज्ञान करके परमात्मा को समस्त उपाधियों के परित्याग के द्वारा प्राप्त करें । उसके स्वरूप की, तादात्म्य की प्राप्ति करें । धर्म- ब्रह्मज्ञान अनुष्ठान-निष्ठादि में प्रवर्तक होने के कारण मन के पालक हे विद्योतमान, इस कर्ममय तथा ज्ञानमय अनुष्ठित यज्ञ को आप में ही प्रतिष्ठित करता हूँ । आप हिरण्यगर्भरूपी अपने समष्टिज्ञानरूप में इसे स्थापित करें । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थं यह अर्थ कैसे हो सकता है? दिव् धातु के २१ शतपथ श्रुति से विरुद्ध होने के कारण विसंगत है । ' देव ' का सत्यस्तावक स्तुत्यर्थक होने पर भी सत्यस्तावक अर्थं कैसे होगा? यज्ञ शब्द का अर्थ

पृष्ठ 216

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 216 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ०८ निर्मूलम्, दीव्यतेः स्तुत्यर्थत्वेऽपि सत्यस्तावकत्वमित्यर्थः कुतः? गुरोः परमेश्वरस्यापि स्तुतिसम्भवात् । एवं गातुपदस्य निघण्टुरीत्या पृथिव्यर्थकत्वेऽपि गुणकर्मस्वभावेन पृथिवीं विदन्तो भूगर्भविद्यान्वितभूगोलं पृथिवी-राज्य निष्पन्नमुपचारमित्यादिकं व्याख्यानमपि निर्मूलमेव, अपदार्थत्वात् । यज्ञपदस्य सर्वसुखावहो गृहाश्रमो -s र्थोऽपि निर्मूलः, सभादावपि सङ्गतिकरणस्य सम्भवात् । किञ्च श्रौतसूत्रं श्रुतिसम्बद्ध आर्ष ग्रन्थः । तत्र कृतां यज्ञ परिभाषामुपेक्ष्यार्थान्तरलापनमपि विरुद्धमेव ॥ २१ ॥

यज्ञं य॒ज्ञं ग॑च्छ य॒ज्ञप॑ति गच्छ॒ स्वां योनि॑ गच्छ॒ स्वाहा॑ । ए॒ष ते॒ य॒ज्ञो य॑ज्ञपते स॒हसृ॑क्त-वाक॒ः सर्व॑वर॒स्तं ज॑षस्व॒ स्वाहा॑ ॥ २२ ॥

अष्टमः । यज्ञदैवतं यजुः । यज्ञं विसृजति - हे यज्ञ, त्वं यज्ञं विष्णुं गच्छ स्वप्रतिष्ठार्थं फलप्रदानार्थं वा । संस्कारात्मना यज्ञपतिं यजमानं गच्छ । स्वनिष्पत्त्यर्थं स्वां योनिं स्वकारणभूतां वायोः क्रियाशक्ति गच्छ । यद्वा द्रव्यं देवता च यज्ञस्य योनिः तां गच्छ नहि त्वत्तोऽन्यदस्ति, सर्वात्मत्वात् । स्वाहा तुभ्यं सुहुतमस्तु । अथास्यामेव कण्डिकायां नवमः समिष्टयजुः संज्ञको मन्त्रो यज्ञपतिदैवतः । हे यज्ञपते यजमान, एषोऽनुष्ठीयमानस्ते त्वदीयो यज्ञः, सूक्तवाकैः स्तोत्रैः सहितः, तथा सर्ववीरः सर्वे वीराः सवनीय चरुपुरोडाशा यस्मिन् स सोमः । ईदृशो यो यज्ञस्तं जुषस्व फलभोगेन सेवस्व । स्वाहा सुहुतमस्तु । अत्र ब्राह्मणम् – ' यज्ञ यज्ञं गच्छ । ' स्वाहेति तत्प्रतिष्ठितमेवैतद्यज्ञ सन्त सहसूक्तवाक सर्ववीरं यजमानेऽन्ततः प्रतिष्ठापयति ' ( श ० ४ | ४ | ४ | १४ ) । साङ्गोपाङ्गस्य यज्ञस्य यजमाने प्रतिष्ठापनम् । तस्यैव प्रयोक्तृत्वेन फलभागित्वम् । अध्यात्मपक्षे – हे यज्ञ ज्योतिष्टोमादिलक्षण, भगवद्वयानादिलक्षण वा मया समर्पितस्तदधीनो भव । कीदृशम्? यज्ञपति यज्ञानां पालकम्, त्वं यज्ञं विष्णुं परमात्मानं गच्छ, यज्ञैस्तस्यैव समर्हणीयत्वेन तत्रैव ' सर्वसुखावह गृहाश्रम ' करना निर्मूल है, क्योंकि संगतिकरण तो सभा आदि में भी सम्भव है । श्रीतसूत्र श्रुति से सम्बद्ध आर्ष ग्रन्थ है । उसमें निर्दिष्ट परिभाषा की उपेक्षा करते हुए अन्य अर्थ की कल्पना करना मर्यादा से विरुद्ध ही है ॥ २१ ॥

मन्त्रार्थ - हे यज्ञ! अपनी प्रतिष्ठा के निमित्त भगवान् विष्णु के पास जाओ और यजमान को यज्ञफल प्रदान करो, अपने कारणभूत वायु की क्रियाशक्ति को प्राप्त करो । यह आहुति आपके द्वारा भली प्रकार गृहीत हो । हे यजमान, हमारे द्वारा अनुष्ठिन यह यज्ञ तुम्हारा ही है । यह यज्ञ ऋग्वेद के सूक्त और सामवेदीय वाक्यों से युक्त है, सोमसवन, घर, पुरोडाश आदि से पूर्ण है । इस यज्ञ के फल का आप सेवन कीजिये । यह आहुति आपके द्वारा भली प्रकार गृहीत हो ॥ २२ ॥

भाष्यसार --- ' यज्ञ यज्ञम् ' यह मन्त्र समिष्टयजुर्होम की अष्टम आहुति के प्रदान में विनियुक्त है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल मन्त्रार्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ संगति इस प्रकार है- ज्योतिष्टोमादिरूपी अथवा भगवद्यानादिरूपी हे यज्ञ, तुम विष्णु परमात्मा के प्रति गमन करो, मेरे द्वारा समर्पित होकर उनके अधीन होओ । यज्ञों के पालक तथा यज्ञों के द्वारा उसी के

पृष्ठ 217

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 217 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० २२-२३ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता १६३ समर्पणीयत्वात् । स्वां स्वकीयां योनि प्रकृति गच्छ । द्रव्यं देवता च यज्ञस्य प्रकृतिः । तदपि परमात्मरूपम्, तत्प्रकृतिकत्वात् । हे यज्ञपते परमेश्वर, एष ते त्वदीयो यज्ञः सहसूक्तवाकः, तत्समवेतसूक्तवाकैः स्तोत्रैः सहितः । सर्ववीरः सर्वे वीरा यस्मिन् सः, अर्थात् सर्ववीर्यप्रापकशक्तियुतस्त्वदर्थमनुष्ठितस्तं जुषस्व सेवस्व । दयानन्दस्तु - ' हे यज्ञ, त्वं स्वाहा यज्ञं गच्छ तद्रीत्या यो यजति सङ्गच्छते स यज्ञो गृहस्थः ' इति, तच्च नातीव मनोज्ञम्, तथात्वे गृहस्थस्य यज्ञपर्यायवाचित्वापत्तेः एवं च मनुष्याः सभासु पशवो वने गोष्ठे च सङ्गच्छन्त इति तेष्वपि यज्ञपदप्रयोगापत्तेः । ' यज्ञं विद्वत्सत्काराख्यं गृहाश्रमधर्मं गच्छ प्राप्नुहि ' इत्यपि निर्मूलमेव, देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागस्य यज्ञपदार्थत्वात् । ' यज्ञपतिं गच्छ सङ्गम्यानां गृहाश्रमिणां पति पालकं राजानं गच्छ ' इत्यादिकं त्वत्यन्तनिर्मूलम्, अगृहाश्रमिणामपि राज्ञः पालकत्वाविशेषात् । ' स्वां स्वकीयां योनि प्रकृति स्वात्म-स्वभावं गच्छ ' इत्यपि न सङ्गतम्, स्वात्मस्वभावस्य नित्यप्राप्तत्वात्, अन्यथा स्वभावत्वव्याहते: । ' हे यज्ञपते राजधर्माग्निहोत्रपालक, ते तव य एष सहसूक्तवाक ऋग्यजुरादिलक्षणैः सूक्तैर्वाकैः सह वर्तमानः सर्वे वीराः शरीरात्मबल सुभूषिताः सर्वे वीरा यस्मात् स सर्ववीरो यज्ञः, सम्पूजनीयः प्रजारक्षणनिमित्तो विचारप्रचारार्थो गृहाश्रमोऽस्ति तं सत्यन्यायप्रकाशित्रया वाचा जुषस्व सेवस्व ' इति, एवमेव हिन्द्यां तु ' सूक्तैरनुवाकैश्च कथितः सर्ववीरः, यत आत्मशरीरसम्बन्धिभिः पूर्णबलैः सम्पन्ना वीरा लभ्यन्ते, तादृशः प्रशंसनीयः प्रजारक्षको विद्याप्रचाराख्यो यज्ञोऽस्ति तं जुषस्व ' इति, तदुभयमप्यसम्बद्धमेव प्रमाणोपन्यासाभावात् । सर्ववीरा विद्याप्रचारेण कथं लभ्यन्ते? कथं च विद्याप्रचारो यज्ञः? प्रचारः कथं प्रजारक्षकः? इत्येतत्सर्वमपि प्रमाण-सापेक्षमेव । प्रचारेणैव तत्सिद्धौ तदर्थं महता द्रव्यव्ययेन सैनिकानां रक्षिसमूहस्य च सङ्कलनायासस्य वैयर्थ्या-पातात् । न च सूक्तैरनुवाकः स एव यज्ञः प्रतिपाद्यमानो दृश्यते तैर्दर्शपूर्णमास चातुर्मास्य सोमादियज्ञानामेव प्रतिपादनात् ॥ २२ ॥

माऽहि॑र्भूर्मा पृदा॑कुः । उ॒रु ü हि राजा॒ वरु॑णश्च॒कार॒ सूर्या॑य॒ पन्था॒मन्ये॑त॒वा उ॑ । अपद्पादा प्रति॑धातवेऽरु॒ताव॑व॒क्ता हृदयाविध॑श्चित् । नमो॒ वरु॑णाय॒भिष्टि॑तो वरु॑णस्य॒ पाशः ॥ २३ ॥

अर्चनीय होने के कारण वही समर्पणयोग्य है । अपनी प्रकृति को प्राप्त करो । द्रव्य तथा देवता ही यज्ञ की प्रकृति है । परमेश्वर, आपका यह यज्ञ सूक्तवाकों, उनसे वह भी परमात्मरूप है, क्योंकि उसकी प्रकृति परमात्मा ही है । हे यज्ञपति समन्वित स्तोत्रों से युक्त, समस्त वीर्यप्रापक शक्तिसहित आपके लिये अनुष्ठित है । इसका सेवन करें । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ उचित नहीं है । गृहस्थ का भी यज्ञ का पर्यायवाचित्व इसके अनुसार प्राप्त हो जायगा । तथा सभाओं में मनुष्य एवं वन, गोष्ठ आदि में पशु भी संगत होते हैं, अत: उनमें भी यज्ञ शब्द का प्रयोग आपतित हो जायगा । ' स्वात्मस्वभाव के प्रति जाओ ' यह कथन भी संगत नहीं है, क्योंकि स्वात्मस्वभाव तो नित्यप्राप्त है । ऐसा न होने पर उसका स्वभावत्व ही नष्ट हो जायगा । संस्कृत तथा हिन्दी के अन्य व्याख्यार्थ भी प्रमाण के अभाव । प्रचारमात्र से यह सम्पन्न यह सब प्रमाणसापेक्ष के कारण असम्बद्ध ही हैं । प्रचार किस प्रकार प्रजा का रक्षक है? हो जाय, तो उसके लिये बहुत द्रव्य के व्यय सैनिक आदि एकत्रित करने का प्रयास व्यथं हो जायगा ॥ २२ ॥

मन्त्रार्थ - हे मेखला रज्जु, तुम जल में भीग कर सर्पाकार मत बनना । हे कृष्ण विषाण, तुम अजगर के जैसे मत बनना । वरुण राजा ने सूर्य को प्रतिदिन गति देने के लिये आकाश में विस्तीर्ण मार्ग को बता कर चरण-

पृष्ठ 218

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 218 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ ' कृष्णविषाणमेखले चात्वाले प्रास्यति माऽहिर्भूरिति ' ( का ० श्री ० १०/८/१५ ) । कृष्णकुरङ्गश्टङ्गं यजमानहस्तस्थं मध्ये बद्ध्वा शरमयी मेखला चेत्युभे विस्रस्य चात्वाले क्षिपेत् माऽहिर्भूरिति मन्त्रेण । रज्जु-देवत्यं यजुः । हे मेखलारज्जो, त्वम् अहिः सर्पों मा भूर्मा भूयाः । हे विष्णो, त्वं पृदाकुरजगरः स्थूलदीर्घकायः सर्पविशेष मा भूर्मा भूयाः । ' उरु हीति वाचयति ' ( का ० श्र ० १० ८ १७ ) | अवभृथस्नानाय जिगमिषु-रध्वर्युश्चत्वालसमीपस्थं प्राङ्मुखं यजमानं वाचयति । वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् शुनःशेपदृष्टा । उशब्दोऽवधारणे । वरुण एव राजा, सूर्याय सूर्यस्य, षष्ठ्यर्थे चतुर्थी, अन्वेतवे अनुक्रमेणान्वहं गन्तुम्, अपदे निरालम्बेऽन्तरिक्षे, उरुं विस्तीर्णं पन्थां पन्थानं हि यस्माच्चकार, तस्मादस्माकमपि पादा प्रतिधातवे पादौ प्रक्षेप्तं मार्गम् अकः करोतु | करोतेरदादित्वेन लङि शपो लुक् अडभावश्च । पादा इति विभक्तेराकारः । उद् अपि च यः शत्रुरपवक्ता निन्दकः, यश्च हृदयाविधो हृदयं विध्यतीति हृदयाविधः हृदयोपलक्षितसर्वशरीरतापकः, चित् सोऽपि, प्रतिबन्धमकृत्वा मार्गं करोत्वित्यर्थः । अन्वेतवे प्रतिधातवे इत्यनुपूर्वादिणः प्रतिपूर्वाद्दधातेश्च ' तुमर्थे सेसेन-सेऽसेन् ' ( पा ० सू ० ३।४।९ ) इत्यादिना क्रमात् तवै - तवे- प्रत्ययौ । यद्वा -- एकं तावदुरं विस्तीर्णं हि वरुणो राजा चकार कृतवान् । किमिति चेत्? सूर्याय सूर्यस्य पन्थानम् किमर्थम्? अन्वेतवा उ अन्वहमागमनाय । वरुणोऽत्र परमात्मैव ग्राह:, ' इन्द्रं मित्रं वरुणम् ' ( ऋ ० १।१६४।४६ ) इति मन्त्रवर्णात् । स एव सूर्यस्यान्वहं गमनाय मागं करोति, अन्तरिक्षनिर्माणेऽन्यस्यासामर्थ्यात् । अपरम् अरे पादा प्रतिधातवेकः, यत्र पदं दत्तं प्रतिमुद्रान्यायेन नोपलक्ष्यते, तस्मिन्नपदेऽन्तरिक्ष लोके पादा पादानाम्, षष्ठीबहुवचनस्थाने आकारः, प्रतिधातवे प्रतिनिधानाय पन्थानम् अकः कृतवान्, आलम्बनमिति शेषः । स्वर्ग-गमनाय मार्गं करोत्वित्यर्थः । उत हृदयाविधश्चित् उत अपि च अपवक्ता अपवदिता आक्षेप्ता हृदयाविधश्चित् हृदयं यो विध्यति मर्मघातिभिर्वचनैः स पिशुनस्तस्याप्यपवदिता किमुतान्येषामयुक्तकारिणां स इत्थंभूतो वरुणः सोऽवभृथाय तीर्थं ददात्विति शेषः । हृदयं विध्यतीति हृदयावित् । ' नहिवृतिवृषि ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | ११६ ) इत्यादिना क्विन्ते व्यधौ परे हृदस्य दीर्घः । तस्य हृदयाविधोऽपवदिता पापतिरस्कर्ता । यद्वा अपदे पादरहितेऽपि यजमाने प्रतिक्रमणे योऽलं स्यात्तादृशं पन्थानं वरुणः करोति । तथा यो वरुणो हृदयाविधः परकीयमभिदः पिशुनस्यापि अपवक्ता तादृशपातकस्याप्याक्षेप्ता बाधकः, किमुतान्येषां पापानां बाधकः ", ब्राह्मणेनैव तथा व्याख्यातत्वात् । ' नमो वरुणायेति वाचयत्यपोऽवक्रमयन्निति ' ( का ० श्री ० १०।८।२३ ) । अवभृथस्नानार्थमपः प्रवेशयन् यजमानं वाचयेद् वरुणस्य पाशोऽधिष्ठित आक्रान्तो बन्धनाक्षमः, तस्मै वरुणाय नमस्कारोऽस्तु । अत्र ब्राह्मणम् – ' स वा अवभृथमभ्यवैति । तद्यदवभृथमभ्यैति यो वा अस्य रसोऽभूदाहुतिभ्यो वा अस्य तमजीजनदथैतच्छरीरं तस्मिन्न रसोऽस्ति तन्न परास्यंस्तदपोऽभ्यवहरन्ति रसो वा आपस्तदस्मिन्नेत Û रसं दधाति तदेनमेतेन रसेन सङ्गमयति तदेनमतो जनयति स एनं जात एव संजनयति तद्यदपोऽभ्यवहरन्ति तस्मादवभृथः ' ( श ० ४।४।५।१ ) | अवभृथं कर्तुमभ्यवैति अप्स्ववतरति । तत्र ऋजीषस्याभ्यवहरणम् । यो वै अस्य सोमस्य रसोऽभूत् तमस्य सोमाहुत्यर्थं जनितवानध्वर्युरभिषवादिभिः । अथैतच्छरीरम् ऋजीषं निक्षेप का मार्ग निश्चित कर दिया है । वरुण देवता हृदय की पीड़ा को देने वाले तथा निन्दक व्यक्ति का तिरस्कार करने वाले हैं । वरण देवता के पाश अब हमें नहीं बाधेंगे । वरुण देवता को हम प्रणाम करते हैं ॥ २३ ॥

भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( १०१८ १५, १७, २३ ) में उल्लिखित याज्ञिक प्रक्रिया के अनुसार ' माहिर्भूः ' इस

पृष्ठ 219

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 219 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० २३ ] • वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता १६५ भस्म ) वर्तते । तस्मिन्न रसोऽस्ति । तथापि तद्देवा न परास्यन् न बहिः क्षिप्तवन्तः, तदृजीषमपोऽभ्यवहरन्ति । रसो वा आपः । तदस्मिन्नेतं रसं दधाति । तदेतेन रसेन सोमं सङ्गमयति यजमानः । तच्च एनं सोमवत् ततोऽद्भूयोऽनुनयति । स च सोमो जातः सन्नेनं यजमानं जनयति । तद्यदपोऽभ्यवहरन्ति तस्मिन्नवभृथयागे यस्मादपोऽभ्यवहरन्ति तस्मादवभृथो नाम । अवपूर्वाद् हर तेस्थन् प्रत्ययः । हकारस्य भकारः । ' अथ समिष्ट-यजुषि जुहोति । समिष्टयजुषि ह्येवान्तो यज्ञस्य स हुत्वैव समिष्टयजुषि यदेतमभितो भवति तेन चात्वालमुपसमायन्ति स कृष्णविषाणां च मेखलां च चात्वाले प्रास्यति ' ( श ० ४ | ४ | ५ | २ ) । समिष्टयजूंषि जुहोतीति क्रमार्थं पुनर्वचनम् । स हुत्वैव समिष्टयजूंषि बहिर्होममकृत्वा यत्किञ्चिदेव तं सोममभित उपकरणं भवति चमसादिकम् तेन सह चात्वालमुपगच्छति । अध्वय्र्वादयः सकृष्णविषाणां च मेखलां च चात्वाले प्रास्यन्ति माहिर्भूर्मा पृदाकुरिति । ' असौ वा ऋजीषस्य स्वगाकारो यदेनमपोऽभ्यवहरन्त्यथैष एवैतस्य स्वगाकारो रज्जुरिव हि सर्पाः कृपा इव हि सर्पाणामापतनान्यस्ति वै मनुष्याणां सर्पाणां च विभ्रातृव्यमिव नेत्तदतः संभवदिति तस्मादाह माहि पृदाकुरिति ' ( श ० ४ | ४ | ५ | ३ ) | स्वगाकार: स्वस्थाननयनम् ऋजीषस्याप्स्वभ्यवहरणम् । तदाह- असौ वा ऋषस्य स्वगाव यदेनमपोऽभ्यवहरन्तीति । अथ एतस्य कृष्णविषाणमेखलाद्वयस्य स्वगाकारः स्वस्थानोप-नयनम्, यद्वा चात्वाले प्रासनम् । रज्जुरिव हि सर्पाः, कृपा इव हि सर्पाणामायतानि । मेखलारूपा रज्जुः कृष्णविषाणा चैतद्वयं सर्पाणां रूपम् । कूपाश्च सर्पाणामायतनानि । चात्वालश्च कूप इव भवति । तस्मात्तयो -श्चात्वाले प्रासनम् । तयोः स्वस्थानोपनयनरूपः स्वगावारः । अस्ति च मनुष्याणां सर्पाणां च विभ्रातृव्यमिव विरुद्ध भ्रातृव्यभावः । ततश्च सर्परूपा मेखला कृष्णविषाणारूपा रज्जुर्यदि स्थाने क्रियते, तेन च मे माऽहिर्भूरित्येवमहिभावः प्रतिषिद्धयते । तेषु सम्बन्धिषु विभ्रातृव्यं सम्भवेत्, तच्चायुक्तम् । तन्न भवेदित्येवार्थं माहिर्भूरित्याह मन्त्रः । तत्र मेखलारज्ज्वां सर्पबुद्धिः, कृष्णविषाणायाः स्थूलत्वात् तत्र पृदाकु ( अजगर ) -बुद्धिः सम्भाव्यते । ' अथ वाचयति । उरु ७ हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ इति यथाऽयमुरुरभयो s नाष्ट्रः सूर्याय पन्था एवं मेऽयमुरुरभयोऽनाष्ट्रः पन्था अस्त्वित्येवैतदाह ' ( श ० ४ | ४ | ५ | ४ ) । वरुणो राजा सूर्याय सूर्यस्यान्वेतवेऽन्वहं गमनाय उरु विस्तीर्णं पन्थां पन्थानं चकार । यथायं पन्था उरुविस्तीर्णः, अभयः आह । अनाष्ट्रो नाशकासुर राक्षसादिरहितः एवं मेऽयं मे स्वर्गगमनमार्ग उरुर भयोऽनाष्ट्रोऽस्त्वित्येवायं मन्त्र ' अपदे पादा प्रतिधातवेऽकरिति । यदि ह वा अप्यपाद भवत्यलमेव प्रतिक्रमणाय भवत्युतापवक्ता हृदयाविधश्चि-दिति तदेन सर्वस्माद्धृद्यादेनसः पाप्मनः प्रमुञ्चति ' ( श ० ४ । ४ । ५ ५ ) । अप्यपादिति वचनाद् यद्यप्यपादको यजमानस्तस्याप्यलं गमनाय पन्था भवति । वरुणकृतस्तु तस्य गुणो मन्त्रवाचनेनैव । यजमानोऽध्वर्युर्वा चं यच्छति । कथम्? उतापवक्ता हृदयाविधश्चिदिति । योऽप्ययुक्तवक्ताऽनृतवादी दुर्वचनैर्जनानां हृदयं विध्यति, तस्य पिशुनस्यापि पादप्रतिधान एव वरुणो योग्यं पन्थानं करोत्विति तस्य हृद्ये हृदयस्थस्यान्तःकरणस्य सर्वस्मिन्नेनस्यपनीते पथः प्रतिक्रमणो योऽथ पापकारी सोऽप्यलं स्यात् । तेनेदृशं पन्थानं वरुणः करोत्विति वचनेनैव सा वाग् मुञ्चति मोचयत्येनस इति । ' तमपोऽवक्रमयन् वाचयति । नमो वरुणायाभिष्ठितो वरुणस्य पाश इति तदेन ँ सर्वस्माद्वरुणपाशात् सर्वस्मात् वारुण्यात् प्रमुञ्चति ' ( श ० ४ । ४ । ५ । ११ ) । अभिष्ठितोऽवभृथः । स वरुणस्य पाशानां च बन्धनायेत्यर्थः । afuser के मन्त्रों का विनियोग कृष्णमृग के शृंग तथा मेखला के चात्वाल में प्रक्षेप एवं यजमान द्वारा मन्त्रवाचन में किया गया है । शतपथ श्रुति में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है ।

पृष्ठ 220

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 220 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ०८ अध्यात्मपक्षे - हे साधक, त्वमहिः सर्प इव दीर्घमन्युर्मा भूयाः । पृदाकुर् अजगर: सर्वभक्षकोऽलसश्च मा भूयाः । वरुणः परमात्मा राजा राजमानः स्वप्रकाशः सूर्याय सूर्यस्यान्वहं गन्तुं हि यस्माद् अपदे निरालम्बे-न्तरिक्षे उरुं विस्तीर्णं पन्थानं चकार, तस्माद्युष्माकं मार्गम् अकः करोतु । यद्वा अपदेऽदृश्येऽप्राप्ये निरालम्बने ब्रह्मणि पादौ निःक्षेप्तुं प्रवेष्टुं मागं करोतु । किञ्च, यो वरुणः परमेश्वरो ध्यातो ज्ञातश्च सन् हृदयाविधः परकीयमर्मभिदोऽपि पापं तिरस्करोति, किमुतान्येषां पापकारिणाम् ईदृशो वरुणः पादौ प्रतिधातवे स्वस्मिन् प्रवेशाय मार्गं ददातु । दयानन्दस्तु– ' हे राजन्, त्वं वरुणाय प्रशस्तैश्वर्याय उरुं बहुगुणान्वितं न्यायं कुर्वन् अन्वेतवे अनुक्रमेण गन्तुं अपदे चौरादिनिष्पादितेऽप्रसिद्धे व्यवहारे पादा चरणौ प्रतिधातवे प्रतिधर्तुम् अकः कुरु । सूर्याय चराचरात्मेश्वरप्रकाशाय पन्या न्यायमागं यथा उ वितर्के, वरुणो वरः श्रेष्ठो राजा प्रशस्तगुणस्वभावैः प्रकाश-मानवकार कुर्यात् लिङथें लिट् पुरुषव्यत्ययश्च तथा कुरु । उतापि अपवक्ता मिथ्यावादी हृदयाविधो यो हृदयमाविध्यति स चिद् इव मान पृदाकुः कुत्सितवाकू, मान अहिः सर्पवत् क्रुद्धो विषधरो भूः भवेः । यथा वरुगस्य वीरगुणोपेतस्य तव अभिष्ठितो जाज्वल्यमानो नभो वज्रं पाशो बन्धनं च प्रकाशेत तथा सततं प्रयतस्व ' इति, तदपि न मनोज्ञम् शतपथव्याख्यानविरुद्धत्वात् मन्त्रपदानां तेष्वर्थेष्वशक्तत्वाच्च । तथाहि सूर्यायेत्यस्य चराचरात्मेश्वरप्रकाशायेत्यर्थे न किमपि मूलम् । सूर्यपदस्य प्रकाशमात्रपरत्वेऽपि चराचराद्याक्षेपस्य कामभाषित्वमेव पर्यवस्यति । तथैव वरुणपदेनापि यथेष्टार्थग्रहणम् । ' अपदे ' ' राजा ' इत्यादीनामपि स्वैरमेव व्याख्यानम् ॥ २३ ॥

अ॒ग्नेरना॑म॒प आवि॑वेशापान्नपा॑त् प्रति॒रक्ष॑न्न॒सय॑म् । बमे॑ दमे स॒मिध॑ यक्ष्यग्ने॒ प्रति॑ ते जि॒ह्वा घृ॒तमुच्च॑रण्य॒त्स्वाहा॑ ॥ २४ ॥

अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं यह है - हे साधक, तुम सर्प की भाँति अतिक्रोधवान् मत बनो, अजगर की भाँति सर्वभक्षी तथा आलसी मत बनो । स्वरकाश परमात्मा ने सूर्य के प्रतिदिन गमन के लिये निरालम्ब अन्तरिक्ष में विस्तीर्ण मार्ग का निर्माण किया है । अतः तुम्हारा भी मार्ग सम्पादित करें, अथवा अदृश्य, अप्राप्य अथवा निरालम्बन ब्रह्म में प्रवेश के लिये मार्ग निर्मित करें । परमेश्वर ध्यात तथा सुविज्ञात होकर दूसरों के मर्मभेदन करने वाले का भी पाप हटा देते हैं, अन्य पापियों की तो बात हो क्या । ऐसे परमेश्वर स्वयं में प्रवेश के लिये मार्ग प्रदान करें । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या शतपथ श्रुति से विरुद्ध होने के कारण तथा मन्त्रगत पदों की तदुक्त अर्थों में शक्ति न होने के कारण अग्राह्य है । उदाहरणार्थ -- सूर्य का अर्थ ' चराचरात्मेश्वरप्रकाश ' करने में कोई प्रमाण नहीं है । सूर्य शब्द का अर्थ ' प्रकाशक ' होने पर भी चराचर आदि विशेषणों को आक्षिप्त करना स्वेच्छाभाषण ही है । इसी प्रकार ' वरुण ' पद का तथा ' अपदे ' ' राजा ' आदि शब्दों का भी अर्थ स्वेच्छाचारपूर्ण ही है ॥ २३ ॥

मन्त्रार्थ - हे अग्निदेव, तुम्हारा अपान्नपात् नामक मुख गतिशील है, उसे जल में प्रवेश कराओ । उस उस यज्ञस्थान में असुरकृत यज्ञीय विघ्नों से रक्षा करते हुए समिधा के साधन घृत से संगति करो । हे अग्ने, तुम्हारी ज्वाला घृत के प्रति उद्यत हो, यह आहुति आपके द्वारा भली प्रकार गृहीत हो ॥ २४ ॥