वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 241–250
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 241–250
पृष्ठ 241
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३८-३९ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता १८७ अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने परमेश्वर! त्वमस्मासु शोभनसामर्थ्य सम्पन्नं वर्चो ब्रह्मवर्चसं त्वत्प्राप्त्यनुगुणं ज्ञानं पवस्व प्रवर्तयस्व । कीदृशस्त्वम्? स्वपाः शोभनान्यपांसि जगदुत्पत्ति - स्थिति - लयानुग्रहादीनि कर्माणि यस्य सः, तादृशस्त्वं हे भगवन् मयि रयिं ब्रह्मात्मसाक्षात्काररूपां सम्पत्ति दधद् धारयन् पोषं तस्यैव पुष्टि तां च पवस्व । हे सोम, उपयामगृहीतोऽसि प्रेमवशीकृतोऽसि । वर्चसे तेजस्विनेऽग्नये परमात्मने त्वां गृह्णामि । एष पूजाप्रदेशस्ते योनिः स्थानम्, वर्चस्विने तस्मै त्वां सादयामि | हे अग्ने वर्चस्वन्! सूर्यचन्द्राग्निषु प्रकाशप्रद परमेश्वर, यथा त्वं देवेषु वर्चस्वान् लोकोत्तरसर्वातिशायिज्ञानविज्ञानलक्षणदीप्तियुक्तो भवसि तथैव त्वत्प्रसादादहमपि मनुष्येषु ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भूयासम् । दयानन्दस्तु - ' हे स्वपा वर्चस्वन्नग्ने सभापते राजन्! त्वमस्मेऽस्मभ्यं सुवीर्यं वर्चः सुष्ठु वीर्यं बलं यस्मात्तद् वर्चो वेदाध्ययनं मयि पालनीये जने रयिं धनं पोषं पुष्टिं दधद् धारयन् सन् पवस्व शुन्ध | त्वमुपयामगृहीतोऽसि राज्यव्यवहाराय स्वीकृतोऽसि । त्वां वर्चसे स्वप्रकाशायाग्नये वेदप्रवर्तकाय वयं स्वीकुर्मः । ते तव एष योनी राज्यभूमिर्वसतिः, वर्चसेऽग्नये त्वां सम्प्रेरयामः । हे अग्ने, यथा त्वं देवेषु विद्वत्सु वर्चस्वानसि तथाहं मनुष्येषु मनस्विषु वर्चस्वान् भूयासम् ' इति, तदपि यत्किञ्चित् गौणार्थत्वात्, सम्भवति मुख्यार्थे गौणार्थाश्रयणायोगात् वेदाध्ययनलक्षणब्रह्मवर्चसस्थापनायाचार्यः प्रार्थनीयो भवति, न राजा । न च कश्चिल्लोकेऽग्निपदेन न्यायव्यवहारं प्रत्येति । न च देवशब्दवाच्यो विद्वान् मनुष्याद्भिन्नो भवति, येन देवेषु त्वं मनष्येष्वहं वेदाध्ययनवान् स्यामित्यभ्यर्थनं युज्यते । यदि मनस्विनो मनुष्यपद-वाच्यास्तदा देवेषु तेषु च भेदो वाच्यः । देवशब्दो मनुष्येतरजातिविशेषपर इति तु साधितमेव भूयोभिः प्रमाणैर्भूमिकायाम् ॥ ३८ ॥
उ॒त्तिष्ठ॒न्नोज॑सा स॒ह पी॒त्व शिप्रै अवेपयः । सोम॑मिन्द्र च॒मूस॒तम् ॥ उपयामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य॒ स्वज॑स एष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वज॑से । इन्द्रो॑जि॒ष्ठौजि॑ष्ठ॒स्त्वं दे॒वेष्वस्योजि॑ष्ठ॒ऽहं म॑नु॒ष्येषु भूयासम् ॥ ३ ९ ॥ अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं इस प्रकार है - हे परमेश्वर, आप हम लोगों में सुन्दर सामर्थ्यं सम्पन्न ब्रह्मवर्चस् की प्राप्ति के योग्य ज्ञान को प्रवर्तित करें । जगत् की उत्पत्ति, स्थिति, लय, अनुग्रह आदि सुन्दर कर्मों वाले आप हे भगवन्, मुझमें ब्रह्मसाक्षात्काररूपी सम्पत्ति को धारण कराते हुए उसकी पुष्टि तथा दृढता को प्रवृत्त करें । हे सोम, तुम प्रेम से संगृहीत हो । तेजस्वी परमात्मा के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । यह पूजास्थल तुम्हारा स्थान है । उस तेजोमय के लिये तुमको यहाँ स्थापित करता हूँ । हे तेजोमय सूर्य, चन्द्र और अग्नि में प्रकाश प्रदान करने वाले परमेश्वर, आप जिस प्रकार देवों में लोकोत्तर सर्वोत्कृष्ट ज्ञानविज्ञानात्मक दीप्ति से युक्त हैं, उसी प्रकार आपकी कृपा से मैं भी मनुष्यों में ज्ञानविज्ञान से सम्पन्न हो जाऊँ । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्यान गोणार्थपरक होने के कारण ग्राह्य नहीं है, क्योंकि मुख्य अर्थ के सम्भव होने पर गोण अर्थ का आश्रयण उचित नहीं होता । वेदाध्ययनरूपी ब्रह्मवर्चस की प्रतिष्ठापना के लिये गुरु ही प्रार्थनीय होता है, राजा नहीं । देव शब्द संज्ञित विद्वान् मनुष्य से भिन्न नहीं होता, जिससे ' देवों में तुम तथा मनुष्यों में मैं वेदाध्ययनवान् होऊँ ' यह अर्थ संगत हो सके । यदि मनुष्य शब्द से मनस्वी कहे जाते हैं, तो उनमें तथा देवों में भिन्नता भी निरूपित की जानी चाहिये । देव शब्द मनुष्य से भिन्न जातिविशेषपरक है, यह अनेक प्रमाणों के द्वारा भूमिका में सिद्ध कर दिया गया है ॥ ३८ ॥
पृष्ठ 242
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ०८ । हे इन्द्र त्वं सोमं अयं द्वितीयोऽतिग्राह्यग्रहणमन्त्रः । इयमिन्द्रदेवत्या गायत्री ॥ ओजसा कुरुस्तुतेरार्षम् बलेन सहोत्तिष्ठन् उत्सङ्गान्मातु-पीत्वी पीत्वा, ' स्नात्व्यादयश्च ' ( पा ० सू ० ७ | १ | ४ ९ ) इति निपातः ' टुवेपृ कम्पने ' । कीदृशं सोमम्? चमूसुतं रदित्या उद्गच्छन् सन् शिप्रे हनू अवेपयः कम्पितवानसि कम्पितवानसि । हे सोम, त्वमुपयामेन दारुपात्रेण चम्वामधिषवणचर्मणि सुतमभिषुतं सोमं पीत्वा हर्षवशान्नासे एव त्वां सादयामि | भक्षणमन्त्रः - हे इन्द्र, हे गृहीतोऽसि । ओजसे बलवते इन्द्राय त्वां गृह्णामि । तस्मा, ' अतिशायने - तमबिष्ठनौ ' ( पा ० सू ० ५।३।५५ ) | ओजिष्ठ, ओजो बलमस्यास्तीत्योजस्वी, अत्यन्तमोजस्वीत्योजिष्ठः । त्वं यथा देवेष्वोजिष्ठोऽसि, एवमहं मनुष्येष्वोजिष्ठोऽतिबलो भूयासम् सोमं कौशल्यायाः स्तन्यं पीत्वी पीत्वा ओजसा अध्यात्मपक्षे - हे इन्द्र! परमैश्वर्यशालिन् श्रीराम, त्वं क्षिप्रे अवेपयो हर्षोद्रेकान्नासे हनू वा वेपयसि बलेन सह उत्तिष्ठन् मातुः कौसल्याया उत्सङ्गादुद्गच्छन् ' चमु अदने ' सुतं प्रस्तुतम् । हे सोम! निवेदनीय कम्पितवानसि । कीदृशं सोमम्? चमूसुतं चम्वा चोषणेन । ओजसे बलवते इन्द्राय भगवते श्रीरामाय त्वां गृह्णामि । मधुरान्नादिक, त्वमुपयामगृहीतोऽसि प्रेम्णा गृहीतोऽसि रामाय त्वां सादयामि । हे ओजिष्ठ! अत्यन्त मोजस्विन्, एष पूजाप्रदेशस्ते योनिः स्थानम् । तत्र तस्मै । त्वत्प्रसादादहमपि मनुष्येषु ओजिष्ठो भूयासम् । भगवतोऽनन्तबलत्वात् त्वं देवेष्विन्द्रादिषु ओजिष्ठोऽसि सोमं पीत्वी पीत्वा ओजसा प्रशस्त-दयानन्दस्तु - ' हे इन्द्र सभापते! त्वं चमूसुतं सेनया निष्पादितं युद्धादिकर्मसु शिप्रे हनुप्रभृत्यङ्गान्यवेपयो शरीरात्मसभासेनाबलेन सहोत्तिष्ठन् सद्गुणकर्मस्वभावेषूध्वं तिष्ठन् स्वस्थतयेन्द्राय जसे परिचरामः । ओजसे इन्द्राय वेपय । त्वमुपयामगृहीतोऽसि । ते तवैष योनिरैश्वर्यकारणम् त्वां, तथाहं मनुष्येषु भूयासम् ' इति, परमेश्वराय त्वां प्रणोदयामः । हे ओजिष्ठेन्द्र! यथा त्वं देवेष्वोजिष्ठोऽसि । नहि सोमसम्पादनाय तदपि यत्किञ्चित् सेनासम्पादितं सोमं पीत्वीत्यादिपदानां नैरर्थक्यात् हुए सोम का पान कर अपनी ठोढ़ी मन्त्रार्थ - हे इन्द्र, आप अपने बल के साथ उठते हुए अधिषवण में पात्र अभिषुत में गृहीत हो, बलवान् इन्द्र देवता की और नासिका को कम्पित करो । हे द्वितीय अतिग्राह्य ग्रह, तुम उपयाम तुम्हारा स्थान है, बलवान् इन्द्र देवता की प्रीति प्रीति के निमित्त तुम्हें ग्रहण करता है । हे द्वितीय अतिप्राह्य ग्रह, यह देवताओं में बलवान् हैं, आपके प्रसाद से मैं मनुष्यों के लिये तुम्हें यहाँ स्थापित करता है । हे बलवत्तम इन्द्रदेव, आप सब में अतिबलवान् बनूँ ॥ ३ ९ ॥ । ' इन्द्रौजिष्ठ ' यह भक्षण का मन्त्र है । भाष्यसार - ' उत्तिष्ठन्नोजसा ' यह अतिग्राह्य ग्रहण का द्वितीय मन्त्र है । इस याज्ञिक विनियोग के अनुसार आचार्यों ने मन्त्रार्थं निरूपित किया है , आपने माता कौशल्या का स्तन्यपान अध्यात्मपक्ष में अथंयोजना इस प्रकार है— हे परमैश्वर्यशाली श्रीराम वह से नासिका अथवा ठोढी कम्पित की है । करके सबल होकर माता कौसल्या की गोद से उठ कर अत्यन्त प्रसन्नता प्रेम से संगृहीत हो । बलशाली भगवान् स्तन्य सोमपान करने के द्वारा प्रस्तुत हुआ है । हे मधुर अन्नादि नैवेध, तुम है, वहीं भगवान् श्रीराम के लिये तुमको श्रीराम के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । यह अर्श्वनास्थल ही तुम्हारा स्थान, आप इन्द्रादि देवों में अतिशय बलवान् रखता हूँ । भगवान् के अत्यन्त बलशाली होने के कारण हे अत्यन्त ओजस्वी हैं । आपकी कृपा से मैं भी मनुष्यों में बलिष्ठ हो जाऊँ । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ असंगत है । सोम के निष्पादन के लिये सेना अपेक्षित नहीं होती । ' सेना द्वारा सम्पादित सोम को पीकर ' यह कथन निरर्थक है । अन्यत्र कहीं सोमपान के प्रसंग में इस प्रकार का वर्णन भी
पृष्ठ 243
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३१-४० ] वेदार्थ पारिजात भाष्य सहिता १८ ९ , इन्द्र दुःख विदारक, सेनाऽपेक्षिता भवति, अन्यत्र सोमपानप्रसङ्गे तथानुक्तेश्च । तथैव ओजसेऽनन्तपराक्रमाय इत्यादिकमपि निर्मूलमेव ॥ ३ ९ ॥ ॥ उपयाम-अश्रमस्य केतवो विरश्मयो जन २ ॥ अनुं । भ्राज॑न्तो अ॒ग्नयो॑ यथा भ्राजिष्ठ भ्राजिष्ठस्त्वं गृहीतोऽसि॒ सूर्याय त्वा भ्राज्ञायैष ते योनिः सूर्याय त्वा आजाये । सूर्यं दे॒वेष्वसि॒ भ्राजि॑ष्ठ॒ोऽहं म॑नु॒ष्य॒षु भूयासम् ॥ ४० ॥
गायत्री प्रस्कण्वदृष्टा यजुरन्ता । द्वादशाहमन्त्राः समाप्ताः । अयं तृतीयोऽतिग्राह्यग्रहणमन्त्रः किरणा | सूर्यदेवत्या जनान् अनुगता भ्राजन्तो देदीप्यमाना वि अस्य सूर्यस्य केतवः प्रज्ञानहेतवः सर्वपदार्थज्ञापका रश्मयः विशेषेण दृश्यन्त इत्यर्थः । कथम्भूताः? अग्नयः, विशेषेण अहम् अदृश्यन्त, सूर्यरश्मयः सर्वजनानुगता व्यापका । ' दृशिर् प्रेक्षणे ' इत्यस्य लुङि ' इरितो वा ' यथा भ्राजन्तो ज्वलन्तोऽग्नयो जनानुगता दृश्यन्ते तद्वदित्यर्थः ७ | ४ | १६ ) । महीधराचार्यरीत्या तु उत्तमपुरुष -( पा ० सू ० ३।११५७ ) च्लेरङि, ' ऋटदृशोऽङि गुण: ' ( पा ० सू ० ० ७।१।६-८ ) इति दृशेरुत्तरस्य मिबादेशस्यामो कवचने अदर्शमिति प्राप्ते ' शीङो रुट्, विभाषा, बहुलं छन्दसि ' ( पा रूपं ० सू कर्मणि लुङि प्रथमपुरुषबहुवचनस्थानेऽ-रुडागमो धातोर्गुणाभावश्च छान्दसः । एवमदृश्रमिति रूपमदृश्रमित्युव्वटाचार्यः । केतुरिति प्रज्ञा-दृश्यन्तेत्यर्थे द्रष्टव्यम् । कर्मणि प्रथमपुरुषबहुवचनस्थाने छान्दसं दीप्यते योऽसौ भ्राजस्तस्मै सूर्याय त्वां गृह्णामि । नामसु । हे सोम, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । भ्राजाय भ्राजते अतिग्राह्यसोमभक्षणमन्त्रः । हे भ्राजिष्ठ! अत्यन्तं खरप्रदेशस्ते योनिस्तत्र भ्राजाय सूर्याय त्वां सादयामि | भूयासम् । ' इत्येतानि ह वै भ्राजा-भ्राजोऽतिदीप्त सूर्य, त्वं यथा देवेषु भ्राजिष्ठस्तथाहमपि मनुष्येष्वतिदीप्तिमान् ४।५।४।१२ ) । स्येतानि वीर्याण्यात्मन् धत्ते यस्यैवं विदुष एतान् ग्रहान् गृह्णन्ति ' ( श ० ज्ञानविज्ञानलक्षणकेतवो अध्यात्मपक्षे - अस्य प्रत्यक्चैतन्याभिन्नस्य सूर्यवत् स्वप्रकाशस्य , यथा भ्राजन्तो परमात्मनो ज्वलन्तोऽग्नयो जनानुगता ज्ञानहेतवो रश्मयो जनाननु सर्वजनानुगता व्यापकास्तथा दृश्यन्ते लिये ' तथा ' इन्द्र ' का अर्थ ' दुःखविदारक ' आदि भी नहीं है । इसी प्रकार ' ओजसे ' का अर्थ ' अनन्त पराक्रमशाली के अप्रामाणिक है ॥ ३ ९ ॥ किरणें प्राणियों से अनुगत हो मन्त्रार्थ - इस सूर्य की प्रज्ञा के लिये सम्पूर्ण पदार्थों का ज्ञान कराने वाली सम्पूर्ण अतिग्राह्य ग्रह, तुम उपयाम पात्र में विशेष कर दिखती हैं, जैसे कि प्रज्वलित अग्नि सर्वत्र भासित होती है । हे तृतीय अतिग्राह्य प्रह, यह तुम्हारा स्थान है । गृहीत हो, दीप्तिमान् सूर्य की प्रीति के लिये तुम्हें ग्रहण करता हूँ । हे हूँ तृतीय । हे प्रदीप्त सूर्यदेव, आप सब देवताओं में बीतिमान् सूर्य देव की तुष्टि के लिये तुमको इस स्थान में स्थापित करता ४० ॥ मान हैं, आपके प्रसाद से मैं मनुष्यों में अतिशय दीप्तिमान् बनूं ॥ ग्रह के सोम का भक्षण ' सूर्य भ्राजिष्ठ ' भाष्यसार - ' अदृश्रमस्य ' यह अतिग्राह्य ग्रहण का तृतीय मन्त्र है । अतिग्राह्य व्याख्यान उपदिष्ट है । इस मन्त्र से किया जाता है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल की भांति स्वप्रकाश परमात्मा की अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - इस प्रत्यक् चैतन्य से अभिन्न, सूर्य दृष्टिगत होती हैं, ज्ञानविज्ञानरूपी ज्ञान को हेतुभूत रश्मियाँ समस्त प्राणियों में अनुगत, व्यापक होकर इस प्रकार
पृष्ठ 244
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ दृश्यन्ते । हे सोम, त्वं प्रेम्णा गृहीतोऽसि । भ्राजाय देदीप्यमानाय सूर्यवत्प्रकाशमानाय परमात्मने त्वां गृह्णामि । एष तदाराधनप्रदेशस्तव योनिः स्थानम्, तत्र तस्मै त्वां सादयामि । हे सूर्य, त्वं यथा देवेष्वतिदीप्तिमान सि, तथाहं मनुष्येषु प्रभूतदीप्तिमान् भूयासम् । दयानन्दस्तु – ' यथाऽस्य जगतः पदार्थान् भ्राजन्तो रश्मयः केतवोऽग्नयः सन्ति, तथैव जनानन्वहमश्रं पश्येयम् । अस्य जगतः पदार्थान् भ्राजन्तो रश्मयः केतवः पदार्थज्ञापका अग्नयः सूर्याग्निविद्युतः सन्ति, तथैवाहं जनानुकूलतया पश्येयम् । हे सभापते, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । ते तवैष योनिः । त्वां भ्राजाय सूर्याय प्रचोदयामि, त्वां भ्राजाय सूर्याय परमात्मने नियोजयामि । हे भ्राजिष्ठ सूर्य, यथा त्वं देवेषु भ्राजिष्ठस्तथाहं मनुष्येषु भूयासम् ' इति, तदपि यत्किञ्चित् राज्ञः सभापतेर्वा सम्बोध्यत्वे मानाभावात् । रश्मीनां जडत्वात् पदार्थानां प्रकाशकत्वेऽपि ज्ञापकत्वं न सम्भवति । तद्वदहं मनुष्याणामानुकूल्येन पश्येयमित्यपि न सङ्गतम्, दृष्टान्त आनुकूल्यप्रातिकूल्ययोर्विशेषाभावात् । ' त्वां भ्राजाय जीवनाय सूर्यवद्विद्यादिशुभगुणैः प्रकाशमानाय विदुषे प्रेरयामि ' इत्यपि निरर्थकम् प्रयोजनासिद्धेः । त्वं विद्वत्सु भ्राजिष्ठोऽहं साधारणमनुष्येषु भ्राजिष्ठः स्यामित्यपि निरर्थकम्, साधारणेषु मूर्खाणां दम्भिनामपि भ्राजिष्ठत्वसम्भवात् ॥ ४० ॥
उदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं॑ दे॒वं व॑हन्ति कृ॒तवः॑ः । दृशे विश्वा॑य॒ सूर्य॑म् ॥ उपयामगृहीतोऽसि॒ सूर्याय त्वा भ्राजायैष ते॒ योनि॒ सूर्या॑त्र त्वा ब्र॒जाय॑ ॥ ४१ ॥
' उदु त्यमिति ग्रहग्रहणमिति ' ( का ० श्र ० १३ | २ | ११ ) । गवामयनाख्यस्य संवत्सरसत्रस्य विषुवन्नाम के मध्यमेऽहनि सौर्यपशूपालम्भादूर्ध्वमतिग्राह्यग्रहग्रहणमुदु त्यमिति मन्त्रेण । सौरी गायत्री देवदृष्टा । त्यं तं प्रसिद्धं जातवेदसं जातानां प्रजानां प्रज्ञातारम् जाता सर्वविषयिणी प्रज्ञा यस्येति वा, तादृशं देवं देवनशीलं केतवः जिस प्रकार प्रज्वलित अग्नियाँ जनानुगत दिखलायी देती हैं । हे सोम नैवेद्य, तुम प्रेमपूर्वक संग्रह किये गये हो । देदीप्यमान, सूर्य की भाँति प्रकाशित परमात्मा के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । यह उसकी आराधना का प्रदेश ही तुम्हारा स्थान है । वहाँ उसके लिये तुमको स्थापित करता हूँ । हे सूर्य, आप जिस प्रकार देवों में अतिशय बीतिमान् हैं, उसी प्रकार में मनुष्यों में प्रभूत दीप्ति से युक्त हो जाऊँ । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ राजा अथवा सभारति को सम्बोधित करने में कोई प्रमाण न होने के कारण असंगत है । रश्मियाँ जड होने के कारण पदार्थों की प्रकाशक होने पर भी उनमें ज्ञापकत्व संभव नहीं है । ' मैं मनुष्यों की अनुकूलता से देखूं ' यह भी संगत नहीं है, क्योंकि दृष्टान्त में आनुकूल्य तथा प्रातिकूल्य में कोई विशेष भेद नहीं है । ' तुमको विद्वान् के लिये प्रेरित करता हूँ ' इत्यादि कथन भी निरर्थक है, क्योंकि इससे किसी प्रयोजन की सिद्धि नहीं होती । ' मैं साधारण मनुष्यों में भ्राजिष्ठ होऊँ ' यह भी निरर्थक है, क्योंकि जनसामान्य में तो मूर्ख -दभियों का भी भ्राजमान होना सम्भव है ॥ ४० ॥
मन्त्रार्थ - सभी मनुष्यों को प्रज्ञा देने वाले, सबको देखने वाले, जो सूर्यदेव की समस्त जगत् को दृष्टि देने वाली किरणों का उद्वहन करते हैं, उस सूर्य देवता के निमित्त तुम्हें इस स्थान में स्थापित करता है । हे सूर्यदेव! आप सभी देवताओं में अत्यन्त तेजस्वी हो, आपके प्रसाद से मैं मनुष्यों में तेजस्वी बनूं ॥ ४१ ॥
भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( १३।२।२१ ) में प्रतिपादित याज्ञिक विनियोग के अनुसार गवामयन नामक
पृष्ठ 245
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४१-४२ ] बेदार्थपारिजात भाष्यसहिता १ ९ १ प्रज्ञानहेतवो रश्मयः, · उ आशु उद्वहन्ति उदयाचलादूर्ध्वं गमयन्ति । किमर्थम्? विश्वाय विश्वस्य, षष्ठ्यर्थे चतुर्थी, दृशे दर्शनाय, सर्वं जगद् द्रष्टुमित्यर्थः । विश्वकर्तृकसूर्यकर्मकदर्शनाय वा किरणाः सूर्यमूध्वं नयन्ति । सर्वस्य लोकस्य दर्शनादिव्यवहारसिद्धयर्थं वा किरणाः सूर्यमुद्वहन्ति । अन्यत् पूर्वषत् । अध्यात्मपक्षे — त्यं तं परोक्षतया प्रसिद्धं जातवेदसं सर्वज्ञवेदप्रादुर्भावकारणं देवं जगदुत्पत्त्यादिक्रीडा-परायणं सूर्यं सूर्यवत् स्वप्रकाशं परमात्मानं विश्वस्य दर्शनाय केतवः प्रज्ञापका विद्वांस उद्वहन्ति । उदूध्वं ब्रह्माकारवृत्तौ वेदान्तोपदेशेन प्रापयन्ति व्यञ्जयन्ति । अन्यत् पूर्ववत् । दयानन्दस्तु - ' यं जातवेदसं सूर्यं जगदीश्वरं विश्वाय सर्वजगदुपकाराय दृशे द्रष्टुं केतवो विद्वांस हन्ति तं वयं प्राप्नुयाम । हे जगदीश्वर, यस्त्वमस्माभिर्भ्राजाय सूर्यायोपयामगृहीतोऽसि तं त्वा सर्वे तदर्थं गृह्णन्तु | यस्य ते तव एष योनिस्तं त्वा भ्राजाय सूर्याय कारणं विजानीमः ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, विश्वपदस्य जगदर्थत्वेऽपि जगदुपकारार्थतायोगात् । किरणानां तु तदवयवत्वात् तदुद्वहनमुपचर्यते ॥ ४१ ॥
आज कलश मा त्वा॑ विश॒न्त्विन्द॑वः । पुन॑रू॒र्जा निव॑त॑स्व॒ सा नः॑ स॒हस्रं धुवोरा पय॑स्वती॒ पुन॒र्मावि॑िशताद॒यिः ॥ ४२ ॥
' हविर्धानाग्नीधान्तराले द्रोणकलशमेनामाप्रापयत्याजिघ्रेति ' ( का ० श्र ० १३ | ३ | ४ ३ ) । गर्गत्रिरात्रादावी त्रिसुत्ये गोसहस्रं दक्षिणास्ति, तत्र सहस्रसंख्यापूरणी रोहिणी धेनुः तां हविर्धानाग्नीध्रयोर्मध्यस्थां द्रोणकलश-माघ्रापयेत् । गोदेवत्या पङ्क्तिः कुरुविन्ददृष्टा, अष्टार्णषट्पादा । हे महि घेनो ' महीति गोनामसु ' ( निघ ० २ | ११ | ५ ) । त्वं कलशं द्रोणकलशाख्यं पात्रम् अजिघ्र आभिमुख्येनाघ्राणं कुरु । हे घेनो, त्वामिन्दवः कलशगताः सोमा आविशन्तु । ऊर्जा विशिष्टरसेन पयोभूतेनास्मान् पुनर्निवर्तस्व । मयैवं स्तुता सा त्वं नोऽस्माकं सहस्रं सहस्रसंख्याकं धेनुसहस्रं वा धुक्ष्व, देहीत्यर्थः । दुहतिरत्र दानार्थः । त्वत्प्रसादादुदकधारा बहुपयोयुक्ता संवत्सर सत्र के विषुवत् संज्ञक मध्यम दिन में अतिग्राह्य ग्रह का ग्रहण ' उदु त्यम् ' इस मन्त्र से किया जाता है । याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थं पूर्वाचार्यों ने उल्लिखित किया है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - उस परोक्षतया प्रसिद्ध, सर्वज्ञ वेद के प्रादुर्भाव के हेतुभूत, जगत् की उत्पत्ति आदि की क्रीडा में कुशल, सूर्य की भाँति स्वप्रकाश परमात्मा को विश्व के दर्शन के लिये प्रज्ञापक विद्वज्जन उन्नततया ब्रह्माकारवृत्ति में वेदान्त के उपदेश के द्वारा प्राप्त कराते हैं, अभिव्यञ्जित करते हैं । शेष अर्थं पूर्वोक्त की भाँति है । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ अग्राह्य है । विश्व शब्द यद्यपि जगत् का वाचक है, परन्तु ' जगदुपकार ' अर्थ उस शब्द से अप्राप्य है ॥ ४१ ॥
मन्त्रार्थ - हे पूजनीय गौ, तुम इस द्रोणकलश को संधो, यह सोम का सार तुम्हारे नासारन्ध्र में प्रवेश करे, यह तुम्हारे श्रेष्ठ दुग्ध रस के साथ फिर हमारे प्रति निवृत्त हो । हमारी इस स्तुति से प्रसन्न होकर हमें सहस्र संख्या के धन से पूर्ण करो, बहुत दूध की धारा वाली दुधारी गायें तथा धन - सम्पत्ति फिर हमारे घर में आवें ॥। ४२ ॥ भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( १३।३।४३ ) में वर्णित याज्ञिक प्रक्रिया के अनुसार गर्गत्रिरात्र आदि यागों में दातव्य सहस्र गायों की दक्षिणा में हजार संख्या की पूर्ति करने वाली रोहिणी गौ को ' आजिघ्र ' इस ऋचा से द्रोणकलश
पृष्ठ 246
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ २ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ आगच्छतु । तथा रयिर्धनमपि मामाविशतादिति सायणी पयस्वती पयसा युक्ता धेनुर्मां पुनराविशताद् तद् धुक्ष्व पुनर्दे हीत्युव्वटाचार्यः । रीतिः । यां त्वामेवं स्तुमः, सा नोऽस्माकं सहस्रं गवां यदस्माभिर्दत्तं अन्यत् समानम् । यज्ञो वै द्रोणकलशो यज्ञ-अत्र ब्राह्मणम् -'तामुत्तरेण हविर्धाने । दक्षिणेनाग्नीध्रं द्रोणकलशमवघ्रापयति द्रोणकलशमवत्रापयति । यज्ञो वै द्रोणकलशः । वैमेतद्दर्शयति ' ( श ० ४।५।८।५ ) । अन्तरा शालासदसि नीत्वा रिरिचान इव वा एष भवति यः सहस्रं ददाति स्पष्टमन्यत् । ' आजिघ्र कलशम् । मह्या त्वा विशन्त्विन्दव इति त्वा विशन्त्विन्दव इति ' ( ० ४ । ५ । ८ । ६ ) । गवां तमेवैतद्विरिचानं पुनराप्याययति यदाहाजिघ्र कलशं मह्या मन्त्रेण तं पुनराप्याययति । ' पुनरुर्जा सहस्रदानेनैषां यजमानो रिरिचानो रिक्त इव भवति । आजिघ्र कलशमिति ॥ सा नः सहस्रं धुक्ष्वेति । तत्सहस्रेण निवर्तस्वेति । तद्वेव रिरिचानं पुनराप्याययति यदाह पुनरूर्जा निवर्तस्वेति ४ | ५ | ८ | ७ - ८ ) । ' उरुधारा पयस्वती पुनर्मा-रिरिचानं पुनराप्याययति यदाह सा नः सहस्रं धुक्ष्वेति ' ( श ० मन्त्रस्य दयानन्दस्तद्विपरीतमर्थमाह । विशताद्रथिरिति ' ( श ० ४।५।८१ ९ ) । एवं ब्राह्मणेन स्पष्टं व्याख्यातस्यापि स चार्थोऽध्यात्मपक्षीयार्थविवरणानन्तरं विचार्यते । , त्वं कलशं मया अध्यात्मपक्षे हे महि! महीयते पूज्यते या सा मही, तत्सम्बुद्धी, हे कुरु राजराजेश्वरि । किञ्च त्वा त्वां कलश-समर्पितं सौगन्ध्योपेतमभीष्टरसपूर्ण कलशम् आ आभिमुख्येन जिघ्र आघ्राणं सहिता निवर्तस्व । यां त्वामेव स्तुमः सम्बन्धिन इन्दवः सोमरसा आविशन्तु । हे देवि त्वं पुनरप्यूर्जाऽन्नेन बहुपयोयुक्ता पयस्वती मां पुन-सात्वं नोऽस्माकं गवाश्व रत्नादिसहस्रं पुनर्धुक्ष्व देहि । त्वत्प्रसादाच्च बुद्धिर्मामाविशतात् उरुधारा । राविशतात् । यद्वा ज्ञानविज्ञानभक्तिरसधारा पयस्वती स्वच्छसत्त्ववती यस्याः सा, पयस्वत्यसि दयानन्दस्तु -- ' हे महि पत्नि, या त्वमुरुधारा उर्वी धारा विद्यासु । शिक्षाधारणा पुनस्त्वां सहस्रमिन्दवः सोमाद्योषधि-पयांस्यन्नान्युदकानि यस्यां सा, गृहस्थशुभकर्मसु कलशं नूतनं घटमाजिघ्र धुक्ष्व पुनर्मा रयिराविशतात् ' इति, हिन्द्यां रसा आविशन्तु । यतस्त्वं दुःखान्निवर्तस्व । पुनरुर्जा नोऽस्मान् दयानन्दस्य । नवीनघटमाघ्राय तु -- ' नवीनघटमाघ्राय तं जलेनापूर्य तत्सुगन्धि प्राप्नुहि ' इत्येतदेवं पूर्व वेदव्याख्यानं पत्नी सोमरसान् गृह्णीयादथ पत्ये समर्पयेत्, जलेनापूर्येत्यादिकं तदभ्यू हितमेव, मन्त्रे तादृशपदाभावात् । वेदे किमभिप्रेत्य सम्भवतीति सुधियो रीतिरेषा सामाजिकेष्वेव शोभते । किञ्च सामान्यदम्पतीव्यवहारवर्णनं ४२ ॥ विदाङ्कुर्वन्तु । शतपथब्राह्मणं तदनुसारिव्याख्यानं चोक्तमेव ॥ ब्राह्मण के अनुकूल मन्त्र की व्याख्या उव्वट का आघ्राण कराया जाता है । इस याज्ञिक विनियोग के अनुसार तथा शतपथ आदि आचार्यों ने की है । समर्पित, सुगन्धि से युक्त, अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार हैं - हे पूजनीया राजराजेश्वरी, आप मेरे द्वारा युक्त निविष्ट हो । हे देवि, आप अन्न से अभीष्ट रस से परिपूर्ण कलश का आघ्राण करें, कलशसम्बद्ध सोमरस आपमें गौ, अश्व, रत्नादि सहस्र पदार्थों को पुनः होकर पुनः निवर्तित हों । आपकी ही हम लोग स्तुति करते हैं | आप हमारे लिये हो । अथवा ज्ञान - विज्ञान, भक्तिरस की प्रदान करें । आपके अनुग्रह से अतिशय दुग्धादि से युक्त पयस्वती मुझे पुनः प्राप्त धारा शुद्धसत्त्वमयी बुद्धि मुझमें प्रविष्ट हो । कर जल भर कर ' इत्यादि केवल स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित संस्कृत तथा हिन्दी व्याख्याओं में ' नवीन घड़ा सूंघ का वर्णन वेद में किस अभिप्राय कल्पना है, क्योंकि मन्त्र में इस प्रकार के पद नहीं हैं । सामान्य पतिपत्नी पूर्व के व्यवहार में निरूपित कर दिया गया है ॥ ४२ ॥
से सम्भव है, यह विद्वान् ही जानें । शतपथ ब्राह्मण तथा तदनुसार व्याख्यान
पृष्ठ 247
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४३ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १ ९ ३ इड़े रन्ते॒ हव्ये॒ काम्ये॒ चन्द्रे॒ ज्योतेऽव॑ते॒ सर॑स्वति॒ महि॒ विश्वा॑ति । ए॒ता ते॑ अ॒घ्न्य॒ नामा॑नि दे॒वेभ्यो॑ मा सु॒कृते॑ ब्रूतात् ॥ ४३ ॥
' इडे रन्त इति दक्षिणेऽस्याः कर्णे यजमानो जपतीति ' ( का ० श्री ० १३ | ३ | ४४ ) । सहस्रसंख्यापूरण्या रोहिण्याः पूर्वोक्ताया घेोर्दक्षिणे कर्णे यजमान ' इडे रन्ते ' इति मन्त्र जपेत् । गोदेवत्या प्रस्तारपङ्क्तिः कुसुरुबिन्दु-दृष्टा । आद्य पादौ द्वादशाणी अन्त्यावष्टाणों सा प्रस्तारपक्तिरिति महीधराचार्यः । ईड्यते स्तूयत इति इडा, तत्सम्बुद्धौ हे इडे, तन्नाम्न्या मनोर्दुहित्रा तुल्ये । हे रन्ते, रमयतीति रन्ता, तत्सम्बुद्धी हे रन्ते! हव्ये हूयते पयोदधिघृतादिकं यज्ञेषु यस्याः सा हव्या, तत्सम्बुद्धी हे हव्ये, सर्वैराहूयते या सा हव्या तत्सम्बुद्धौ वा । हे काम्ये! सर्वैः काम्यते या सा काम्या, तत्सम्बुद्धी हे काम्ये, ' मनुष्याणामेतासु कामाः प्रविष्टाः ' इति श्रुतेः । हे चन्द्रे! चन्दयत्याह्लादयतीति चन्द्रा तत्सम्बुद्धी, ज्वलति प्रकाशयतीति ज्योता तत्सम्बुद्धौ हे ज्योते, यद्वा द्योतयति प्रकाशयतीति ज्योता, दकारस्य जकारश्छान्दसः, तत्सम्बुद्धौ । अदिते अनवखण्डिते । सरस्वति सरः क्षीरं तद्वति, सर इत्युदकनाम । मही महती हे महि! विश्रुति विश्रूयत इति विश्रुति है विश्रुते! हे अघ्न्ये सर्वथापि हन्तुमयोग्ये! एवंभूते हे धेनो! ते तवैतान्यतिशय गुणयुक्तानि नामानि । एतैर्नामभिरभिहिता सती देवेभ्यः सुष्ठु कर्म करोतीति सुकृतम्, तादृशशुभकर्मकारिणं मां ब्रूताद् ब्रूहि । अत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ दक्षिण कर्णे आजपति । इडे रन्ते सुकृतं ब्रूतादिति वोचेरिति वैतानि ह वा अस्यै देवत्रा नामानि सा यानि ते देवत्रा नामानि तैर्मा देवेभ्यः सुकृतं ब्रूतादित्येवैतदाह ' ( ० ४।५।८।१० ) । ब्रूतादिति वोचेरिति, वोचेरित्येवैतत्तथाभूता ब्रूयात् । एतानि वै अस्यै गोर्देवत्रा देवेषु प्रसिद्धानि नामानि । अध्यात्मपक्षे - हे इडे स्तुत्ये राजराजेश्वरि त्रिपुरसुन्दरि! हे रन्ते! रमयति स्वकृपाकटाक्षेण या सा रन्ता तादृशे हव्ये हूयते भक्तैः स्वस्वाभीष्टसिद्धये या सा हव्या तत्सम्बुद्धी, काम्ये काम्यते सर्वैर्या सा काम्या तत्सम्बुद्धौ सर्वस्यात्मत्वेन सर्वप्राणिपरप्रेमास्पदत्वात् काम्या, चन्द्रे चन्दयति स्वानुग्रहेणाह्लादयति मा सा चन्द्रा तत्सम्बुद्धी, ' एष ह्येवानन्दयाति ' ( तै ० उ ० २७ ) इति श्रुतेः । ज्योते द्योतयतीति ज्योता, सर्वस्य भासकत्वात्, ' तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ' ( मुण्डक ० २२१० ) इति श्रुतेः, तत्सम्बुद्धौ छान्दसो दकारस्य मन्त्रार्थ - है सबसे स्तुति पाने वाली धेनु! तुम सबको दृष्टि में रमणीय हो, सभी मनुष्य यज्ञ में तुम्हारा आह्वान करते हैं, देव और मनुष्य तुम्हारी कामना करते हैं, तुमको देख कर सभी प्रसन्न होते हैं । प्रकाशमान पूर्ण अवयव वाली अहीन दुग्धवती महामान्य अनेक प्रकार की स्तुति वाली, मारने के अयोग्य हे धेनु! तुम्हारे ये अतिशय गुणयुक्त नाम हैं, इन नामों से पुकारी जाने पर तुम सब देवताओं के निमित्त हमारे इस सुन्दर कर्म को और इस कर्म को करने वाले
मुझको देवताओं के सामने प्रस्तुत करो । देवता हमारे इस कार्य को जानें ॥ ४३ ॥
भाष्यसार - ' इडे रन्ते ' इस ऋचा का जप पूर्वोक्त रोहिणी गौ के दाहिने कान में यजमान करता है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १३ | ३ | ४४ ) में निरूपित है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं यह है - हे स्तुत्य राजराजेश्वरी त्रिपुरसुन्दरी! अपने कृपाकटाक्ष से हर्षित करने वाली, अभीष्ट की सिद्धि के लिये भक्तों के द्वारा आहूत की जाने वाली, सबके द्वारा वांछित, सबकी आत्मा होने के कारण समस्त प्राणियों की अतिशय स्निग्ध, अपने अनुग्रह से प्रमुदित करने वाली, विद्योतित करनेवाली, देश, काल तथा वस्तु २५
पृष्ठ 248
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
II शुक्लयजुर्वेदसंहितो [ अ ० ८ उ ० २1१ ) इति श्रुतेः । जकारः । अदिति अंखण्डनीये, देशकालवस्तुपरिच्छेदराहित्यात्, सरस्वति ' अनन्तम् ' सर्रतीति ( तै ० सरो ज्ञानं सार्वज्ञ्यम्, ' सुपां सुलुक् ' ( पा ० सू ० ७ १ / ३ ९ ) इत्यादिना विभक्तिलोपः । पूज्यते या सा आत्मा ' ( ) इति श्रुतेः । यद्वा महीयते तद्वति, महि महति स एष महानज, सर्वविधविक्रियारहिते, हन्तिः सर्वविक्रियाणा-मही, परब्रह्ममहिषीत्वात् परब्रह्मरूपत्वाच्च तत्सम्बुद्धौ । हे अघ्न्ये च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ' मुपलक्षणार्थं कः, ' अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव नामानि । सा त्वमेभिर्नामभिः ( भ ० गी ० २।२४ ) इति स्मृतेः । एता एतानि तव निरतिशयगुणप्रयुक्तानि पुण्यरूपं ब्रूताद् ब्रूहि, त्वदीय-स्तुता देवेभ्यस्त्वदनुग्रहेण द्योतमानेभ्यो भक्तेभ्यः सुकृतं त्वदाराधनलक्षणं साक्षात्कारोपायं वा ब्रूहि । कमनीये, चन्द्रे आह्लादकारिके, दयानन्दस्तु - ' इडे स्तोतुमर्हे, रन्ते रमणीये, हव्ये, स्वीकर्तुमर्हे सरस्वति प्रशस्तं , काम्ये सरो विज्ञानं यस्याः सा सरस्वती ज्योते सुशीलेन द्योतमाने, अदिति आत्मस्वरूपेणाविनाशिनि तद्वति एता एतानि अघ्न्ये हन्तुं तिरस्कर्तुमयोग्ये तत्सम्बुद्धी, महि पूज्यतमे, विश्रुति विविधाः श्रुतयः श्रवणानि सुकृतं सुष्ठु कर्तव्यं कर्म ब्रूताद् ब्रूहि । अत्रैभिः शब्दैः पत्नी नामानि गौणिक्य आख्या देवेभ्यो दिव्यगुणेभ्यो मा प्रार्थयते ' इति, तदेतदतीव साहसं दयानन्दस्य, यद् प्रशस्ता, पतिस्तस्याः सकाशाद् दिव्यगुणप्राप्तये उपदेशं परिकल्पयति - पत्या पत्नी स्तोतव्या, ' महि ब्राह्मणानि सूत्राणि लोकप्रसिद्धि चातिक्रम्य तादृशमसङ्गतमर्थं पराक्रिया ॥ ४३ ॥
पूज्यतमे ' इत्यपि पत्या सा सम्बोध्यते । वस्तुतस्त्वत्र तद्रूपव्याक्रियैव गमया॒ वि न॑ इन्द्र॒ मृधो॑ जहि नी॒चा य॑च्छ पृतन्य॒तः । यो अ॒स्माँ २ ॥ अ॑भि॒वास॒त्यव॑रं ॥ ४४ ॥
तम॑ः ॥ उ॒पया॒मगृ॑होतो॒ोऽसीन्द्रा॑य त्वा वि॒मृध॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रयत्वा विमृधे ० १३ | २ | १७ ) | गवामयनस्योपान्त्ये ' ग्रहं गृह्णाति वि न इन्द्र वाचस्पति विश्वकर्मन्निति वा ' ( का । ० इन्द्रदेवत्याऽनुष्टुप् श्र शासदृष्टा । हे इन्द्र, महाव्रतेऽहनि प्राजापत्यपशूपालम्भादूर्ध्वमैन्द्रग्रहग्रहणे मन्त्रत्रयम् से युक्त, महती अथवा परब्रह्म की शक्ति होने के के परिच्छेद से रहित होने के कारण अखण्डनीय, सर्वज्ञतारूपी ज्ञान से रहित - ये सब आपके निरतिशय गुणों के कारण कारण, परब्रह्मस्वरूपिणी होने के कारण पूजनीय, सर्वविध विकारों कृपा से विद्योतमान भक्तों के लिये अपने आराधनात्मक प्रथित नाम हैं । आप इन नामों से संस्तुत होकर आपकी के उपाय का उपदेश करें । पुण्य रूप को उपदिष्ट करें, अथवा अपने साक्षात्कार लोकप्रसिद्धि का भी अतिक्रमण करके असंगत अर्थ की स्वामी दयानन्द द्वारा ब्राह्मण - ग्रन्थों, सूत्र - ग्रन्थों तथा चाहिये । ' हे पूज्यतमा ' इस प्रकार भी पति के द्वारा वह परिकल्पना की गई है कि पति के द्वारा पत्नी की स्तुति की जानी
सम्बोधित की जाती है । यह दुःसाहस ही है ॥ ४३ ॥
इच्छा से सेना का संग्रह करने वाले मन्त्रार्थ - हे इन्द्र, तुम संग्राम में हमारे शत्रुओं को जीत लो ,, उसे संग्राम निकृष्ट की अन्धकारमय नरक में डाल दो । हे शत्रुओं को नीचों की तरह बण्ड दो । ओ हमें क्लेश पहुँचाता करने है वाले इन्द्र देवता की प्रीति के निमित्त तुम्हें यहाँ महाव्रतीय इन्द्रग्रह, यह तुम्हारा स्थान है । विशिष्ट संग्राम स्थापित करता हूँ ॥ ४४ ॥
में कात्यायन श्रौतसूत्र ( १३।२।१७ ) द्वारा भाष्यसार - ' वि न इन्द्र ' यह मन्त्र गवामयन में ऐन्द्र ग्रह के ग्रहण
पृष्ठ 249
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४४-४५ वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १ ९ ५ पृतन्यतो नीचा यच्छ पृतनां संग्रामं नोऽस्माकं मृधः शत्रून् संग्रामान् वा, विजहि विशेषेण नाशय पृतनाशब्दात् । किन क्यचि ' कव्यध्वरपृतनर्स्याच लोपः ' सेनां वेच्छन्तीति पृतन्यन्ति पृतन्यन्तीति पृतन्यन्तस्तान् सेनामिच्छतः शत्रूनु नीचा न्यग्भूतान् नीचैर्वा, ( पा ० सू ० ७७४ | ३ ९ ) इति टिलोपे शतृप्रत्यये च रूपम् । पृतन्यतः, तं शत्रुमधरं निकृष्टमर्वाचीनं तमो गमया यच्छ निगृह्णीष्व निगृहीतान् कुरु । किश्च यश्चान्योऽभिदासत्युपक्षयति गृहीतोऽसि । विशिष्टो मृत् संग्रामो यस्यासौ विमृत्, गमय प्रापय । संहितायां दीर्घः । हे ग्रह, त्वमुपयामेन - एष ते योनिं विमृधे विमृद्गुणविशिष्टाय इन्द्राय तस्मै विमृधे विशिष्टसंग्रामाय इन्द्राय त्वां गृह्णामि । सादयति त्वां सादयामि | हता भवन्ति सवं जितं ये संवत्सर-ब्राह्मणे च - ' तं वा इन्द्रायैव विमृधे गृह्णीयात् । सर्वा वै । तेषां यो अस्मां मृधो २॥ अभिदासत्यधरं गमया तमः ॥ मासते तस्माद्विमृधे विन इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः त्वा विमृधे इति ' ( श ० ४ | ३ | ४ | ४ ) इति सिद्धान्त-उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा विमृध एष ते योनिरिन्द्राय पक्षीयोऽर्थः समर्थितः । शत्रून् कामक्रोधादीन् अध्यात्मपक्षे – हे इन्द्र परमैश्वर्यशालिन् परमेश्वर, त्वं नोऽस्माकं वा नीचा विमृधो नीचान् विशिष्टान् यच्छ निगृह्णीष्व । यश्च विजहि विशेषेण नाशय । पृतन्यतः संग्रामेच्छून् तदधिष्ठातृन् तमो नाशलक्षणं गमय । हे सोम, महामोहो नोऽस्मानभिदासत्युपक्षयति, संसारपातनेन तमधरमवाचीनं योनिरिन्द्राय विमृधे त्वां सादयामि । त्वमुपयामगृहीतोऽसि । इन्द्राय त्वा त्वां गृह्णामि । एष ते । पृतन्यत आत्मनः सेनामिच्छतो दयानन्दस्तु– ' हे इन्द्र सेनापते, त्वं नोऽस्माकं मृधः तं शत्रून् तमः सूर्य विजहि इवाधरं गमय । यस्य ते तवैष योनिः नीचा नीचान् यच्छ निगृह्णीष्व । यः शत्रुरस्मानभिदासति विमृधे विगतशत्रवे त्वां स्वीकुर्मः । विमृध स त्वमस्माभिरुपयामगृहीतोऽसि । अत एवेन्द्राय परमैश्वर्यप्राप्तये इन्द्रपदस्य सेनापत्यर्थकत्वे मानाभावात् । इन्द्रपदस्य इन्द्राय त्वां नियोजयामश्च ' इति, तदपि न किचित् ॥ ४४ ॥
परमानन्दप्राप्तिः, ऐश्वर्यंप्रद इति चार्थों चिन्त्यौ । अन्यत्तु महीधराद्यनुगुणमेव विश्वा॑नि॒ हव॑नानि वा॒चस्पति॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये॑ मनोजुवं वार्जे अ॒द्या हुवेम । स नो॒ S वि॒श्वक॑र्म॑ण॒ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्र य जोष॑वि॒श्वश॑म्भ॒रव॑से साधुक॑र्मा ॥ उपयामगृ॑होतोऽसीन्द्रा॑य त्वा car विश्वकर्मणे ॥ ४५ ॥
हैं, उनमें यह प्रथम मन्त्र है । शतपथ ब्राह्मण में विनियुक्त किया गया है । ऐन्द्र ग्रह के ग्रहण में तीन मन्त्र विनियुक्त याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । काम, क्रोध आदि विशिष्ट शत्रुओं को पूर्णतः अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - हे परमेश्वर, आप अधिष्ठाताओं हमारे को निगृहीत कीजिये । जो महामोह विनष्ट कीजिये । युद्ध की इच्छा रखने वाले अथवा उनके है, निकृष्ट उसको तमोनाशरूपी अधोगति को प्राप्त करावें । शेष अर्थ संसार में गिराने के द्वारा हम लोगों को क्षीण करता पूर्व की भाँति ही है । के कारण इन्द्र शब्द का सेनापति अर्थ करने में कोई प्रमाण न होने स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या ' ये दोनों अर्थं चिन्तायोग्य हैं । शेष व्याख्या तो महीधरा-अग्राह्यता है । इन्द्र शब्द के ' परमानन्दप्राप्ति ' तथा ' ऐश्वर्यप्रद चार्य के अनुसार ही की गई है ॥ ४४ ॥
पृष्ठ 250
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ८ अयं द्वितीयो मन्त्रो विश्वकर्मदेवत्यः, त्रिष्टुप् छन्दस्कः, शासदृष्टः । ईदृशमिन्द्रं ) बाजे इति महाव्रतीयलक्षणान्न- दीर्घः । किमर्थम्? विषये, अद्यास्मिन् दिने वयं हुवेम आह्वयामः । ' निपातस्य ' ( पा सर्वाणि ० सू ० ६।३।१३६ जगदुत्पत्त्यादीनि यस्य तम्, वाचस्पति ऊतये अवनाय रक्षणाय । किम्भूतम्? विश्वकर्माणम्, विश्वानि मनोजुवं मनसो जुरिव जव इव वेदलक्षणानां वाचां पालयितारम्, तस्मादाहुरिन्द्रो वाक् ' इति श्रुतेः । तथा विश्वानि सर्वाणि हवनान्याह्वानानि, जव यस्य स मनोजूस्तं तथोक्तम् | ' जूरिति जवनाम ' । स इन्द्रो नोऽस्माकं साध्विति सेवताम् । ' इतश्च लोपः अवसेऽन्नायान्नसमृद्धौ रक्षणाय वा जोषद् जुषताम् अस्मदाह्वानं रूपम् । कीदृश:? विश्वशम्भूविश्वस्य शं परस्मैपदेषु ' ( पा ० सू ० ३ | ४ | ९ ७ ) इति तिप इलोपे जोषद् इति । हे ग्रह! उपयामगृहीतोऽसि विश्वकर्मणे सुखं भवत्यस्मादिति विश्वशम्भूः साधुकर्मा शोभनकर्मकर्ता इन्द्राय त्वां सादयामि । यं वाचस्पति वाचां विश्वकर्त्रे इन्द्राय त्वां गृह्णामि । सादयत्येष ते योनि विश्वकर्मण । यं च विश्वकर्माणं विश्वस्य सर्वस्य पालकं प्राणरूपेणोन्द्ररूपेण वा । ' तस्मादाहुरिन्द्रो वाक् ' इति श्रुतिर्वक्ति वा मनोजुवं मनोगतिम् यं चान्नेऽस्मिन् कर्तारं विश्वं सर्वं कर्म यस्य तम्, यं च ऊतये अवनाय रक्षणाय विश्वानि हवनानि आह्वानानि महाव्रतीयलक्षणान्नविषये दिने हुवेम आह्वयामः । स आहूतो नोऽस्माकं भावयिता । अवसे ' अव इत्यन्ननाम ' जोषद् जुषतां सेवताम् । विश्वशम्भूः सर्वस्य शं सुखेनानायासेन यदोऽध्याहारः । ( निघ ० २७ ९ ) अन्नाय साधुकर्मा, यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात् तदः श्रवणाद् सवं जितं भवति ये संवत्सरमासते अत्र ब्राह्मणम् -'अथो विश्वकर्मणे । विश्वं वै तेषां कर्म कृत जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥ तस्माद्विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । स नो विश्वानि विश्वकर्मण हवनानि इति ' ( श ० ४ | ६ | ४ | ५ ) | विश्वं उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वां विश्वकर्मण एष ते योनिरिन्द्राय त्वा वैतेषां कर्म ये संवत्सरमासते । कर्म कार्यं यस्य कारणस्य तं अध्यात्मपक्षे - वयं वाचस्पति वाचां वेदलक्षणानां पालयितारं विश्वं सं ० सर्वव्यापकम्, ' मनसो जवीयः ' ( वा ० मनोजवं मनोजूरिव मनोवेगवद् जुर्वेगो यस्य तम्, मनसोऽप्यधिकवेगवन्तं अद्य वाजे संसारसंग्रामे हवेम आह्वयामः । ४०४ ) इति मन्त्रवर्णात् परमेश्वरमूतयेऽन्नायाभीष्टसिद्धये रक्षायै वा जोषद् जुषतां प्रीत्या सेवताम् । सप्रभुः नोऽस्माकं विश्वानि सर्वाणि हवनानि आह्वानानि प्रार्थनावचनानि यस्य सः । विश्वशम्भूः विश्वस्मै शं सुखं कीदृशः सः? साधुकर्मा, साधूनि पावनानि कर्माणि चरित्राणि २७ ) इति श्रुतेः । हे सोम निवेदनीय भवत्यस्मादिति सर्वसुखहेतु:, ' एष ह्येवानन्दयाति ' ( तै ० उ ० वाले सृष्टिकर्ता ईश्वर को मन्त्रार्थ- -आज हम महाव्रतीय अन्न के लिये वाणियों के पालक मन के समान वेग करने वाला हमारी समस्त आहुतियों की रक्षा के लिये पुकारते हैं । वह संसार का कल्याण करने वाला सुन्दर कर्म प्रसन्नता के लिये तुम्हारा ग्रहण करता है । रक्षा करे । हे इन्द्रग्रह, तुम उपयाम पात्र में गृहीत हो, विश्वकर्मा इन्द्र की हूँ ॥ ४५ ॥
यह तुम्हारा स्थान है । विश्वकर्मा इन्द्र के निमित्त तुम्हारा यहाँ आसादन करता में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल भाष्यसार - ' वाचस्पतिम् ' यह ऐन्द्र ग्रह के ग्रहण का द्वितीय मन्त्र है । शतपथ ब्राह्मण मन्त्र - व्याख्यान उपदिष्ट है । के कारणभूत, मन के अध्यात्मपक्ष में अर्थसंगति इस प्रकार है - वेदात्मिका वाणी के पालक, विश्वरूपी कार्य को हम लोग अन्नादि अभीष्ट की वेग के समान वेगवान्, अर्थात् मन से भी अधिक वेगशाली, सर्वव्यापक परमेश्वर के समस्त आह्वानों, प्रार्थना-सिद्धि के लिये अथवा रक्षा के लिये आज संसाररूपी संग्राम में बुलाते हैं । वे प्रभु हम लोगों, प्रेम से सिक्त पत्र, वचनों को प्रेम से सेवित करें । वे पावन कर्मों, चरित्रों से युक्त तथा सबके सुखहेतु हैं । हे नैवेद्य