वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 251–260
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 251–260
पृष्ठ 251
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ७ म ० ४५-४६ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता प्रेमपरिप्लुतपुत्रपुष्पफलोद्विपदार्थ! त्वमुपयामगृहीतोऽसि 7 विश्वकर्मण इन्द्राय त्वां गृह्णामि । एष पूजाप्रदेशस्ते योनिः स्थानम् । तस्मै त्वा सादयामि । वेदवाचां रक्षितारं दयानन्दस्तु – ' वयमद्य ऊतये रक्षायै वाजे विज्ञाने युद्धे वा निमित्ते वाचस्पति तं परमेश्वरं सभापति वा विश्वकर्माणं विश्वानि धर्म्याणि कर्माणि यस्य तं मनोजुवं मनोगत मनोभीष्टगतिज्ञातारं सभापतिर्वा नोऽस्माकमवसे हवे आह्वये ( कामये ) । स त्वं साधुकर्मा विश्वशम्भूः समस्तसुखभावयिता ईश्वरः, प्रेम्णा मन्येत । यस्य प्रीतिवृद्धये विश्वानि हवनानि प्रार्थनावाग्दत्तानि सर्वप्रार्थनावचनानि जोषद् जुषेत यमनियमैर्गृहीतोऽसि, तव एष उक्तव्यापारो योनिरेकस्य प्रेमभावस्य कारणमस्ति स त्वमुपयामगृहीतोऽसि तदपि अतो विश्वकर्मणे समस्त कर्मसाधनायेन्द्राय शिल्पक्रिया कुशलतयोत्तमैश्वर्यवन्तं त्वां सेवेमहि व्याख्यानमपि ' इति, चिन्त्यम्, क्लिष्टकल्पनामात्रम्, धर्म्याणीत्यस्योत्सूत्रत्वात् । मनोजुवमित्यस्याभीष्टगतिज्ञातारमिति आह्वये कामये हवनानीत्यस्य च व्याख्यानं निर्मूलमेव ॥ ४५ ॥
विश्व॑कर्मन् हविषा वर्धनेन ऋ॒तार॒मिन्द्र॑मकृणोरवध्यम् । तस्मै विशः सम॑नमन्त पूर्वीर॒यम॒ग्रो वि॒ह॒व्य॒ यथास॑त् । उपया॒मगृ॑हीतोऽसीन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑र्म॑ण॒ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रय त्वा विश्वकर्मणे ॥ ४६ ॥
तृतीयो मन्त्रः । अत्र मन्त्रे विकल्पः । ऐन्द्री वैश्वकर्मणी च त्रिष्टुप् शासदृष्टा । हे विश्वकर्मन्, अन्नेन हविषा महाव्रतीयलक्षणेन वर्धनेन वर्धमानेन वर्धयित्रा वा त्वमिन्द्रं त्रातारं सर्वस्य रक्षकमवध्यं हन्तुमशक्य-मप्रतिभट चाकृणोः कृतवानसि । तस्मै तादृशायेन्द्राय पूर्वीविशः प्रजाः पूर्वे वशिष्ठादयो मनुष्या वा समनमन्त सम्यक् प्रह्वाः सन्नताः, यथा यतः, पञ्चम्यर्थे थालप्रत्ययः कारणादयमिन्द्र उग्र उद्गर्णवत्रो विहव्यो विविधेषु कार्येष्वायत इति विव्यः असद् अभूत्; तस्माद् विशः प्रजास्तस्मै नताः । हे विश्वकर्मन् त्वद्दत्तवर्धमानहविः-प्रभावादेवेन्द्रस्येदं सामर्थ्यमित्यर्थः । शेषं पूर्ववत् । पुष्प, फल आदि पदार्थ! तुम प्रेम से संगृहीत हो । शेष अर्थ पूर्व की भांति ही है । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ क्लिष्टकल्पना ही है । ' धर्म्याणि ' यह पद मूल से बहिर्भूत है । ' मनोजुवम् ' शब्द की व्याख्या ' अभीष्ट गति के ज्ञाता को ' इस प्रकार करना चिन्ताजनक है । ' आह्वये ' का अर्थ ' कामये ' तथा ' हवनानि ' पद की व्याख्या भी अप्रामाणिक है ॥ ४५ ॥
मन्त्रार्थ - हे विश्वकर्मन् परमात्मन् वर्धमान हविष्प्रदान द्वारा वर्धन के वाक्यों से प्रीति करने वाले इन्द्र को आपने जगत् का रक्षक बनाया है । इसको कोई मार नहीं सकता । इस प्रकार के इन्द्र के लिये पूर्व काल की प्रजा महर्षि आदि प्रणाम करते हैं, जिससे कि शत्रुओं के नाश के लिये यह इन्द्र अपना वज्र उठावे । यह इन्द्र अनेक शुभ कार्यों में आह्वान के योग्य है, अतः इसकी सब प्रणाम करते हैं । हे परमात्मन्, आपके द्वारा प्रदत्त हवि से इन्द्र को यह सामथ्यं प्राप्त हुई है । हे ग्रह, तुम उपयाम पात्र गृहीत हो, विश्वकर्मा इन्द्र का यह स्थान है, इनके लिये तुम्हारा यहाँ आसादन करता हूँ ॥ ४६ ॥
भाष्यसार - ' विश्वकर्मन् हविषा ' यह मन्त्र याज्ञिक प्रक्रिया के अनुसार ऐन्द्र ग्रह के ग्रहण का तृतीय मन्त्र है ।
पृष्ठ 252
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ विश्वकर्मण इति ' अत्र ब्राह्मणम् — ' यद्यु ऐन्द्रीं वैश्वकर्मणीं विद्यात् । तयैव गृह्णीयाद् विश्वकर्मन् ' विद्यात्तदा तयैव प्रकृतग्रहं ( श ० ४।६।४।६ ) । पूर्वमन्त्रद्वयापेक्षयाऽस्योत्कर्षंमाह – यद्यु ऐन्द्रीं वैश्वकर्मणी गृह्णीयात् । देवराजं अध्यात्मपक्षे - हे विश्वकर्मन् विश्वकारण परमेश्वर, वर्धनेन वर्धयित्रा हविषा एव अन्नेन तस्मै त्वमिन्द्रं पूर्वीविशः पूर्वे जगतां त्रातारं रक्षकं कृतवानसि अवध्यमप्रतिभटं च तेनैव कृतवानसि । तत दुष्टानां भयङ्करो विहव्यो प्रसिद्धा ऋषयः समनमन्त प्रह्वीभावमागताः । यथा यतः कारणादयमिन्द्र उग्रो एव तत्प्रभाव -विविधेषु कार्येष्वाहूयते, तस्मादिदानीमपि सर्वे तस्मै नताः, सर्वत्र त्वदीयहविःप्रभाव कारणमित्यर्थः । तस्मै पूर्वीविशः दयानन्दस्तु - हे ' ' विश्वकर्मन् त्वं वर्धनेन हविषा यमवध्यमिन्द्रं इति, त्रातारमकृणोः तदपि यत्किञ्चित् , तद्विवरणस्य समनमन्त, यथायमुग्रो विहव्यः, असत् तथा विधेहि, अन्यत् पूर्ववत् ' श्रुतिविरुद्धत्वात् ॥ ४६ ॥
उपयामगृहीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा गाय॒त्रच्छेन्दसं गृह्णामन्द्रय त्वा त्रि॒ष्टुपूर्च्छन्दसं गृह्णामि॒ विश्वे॑भ्य॒स्त्वा दे॒वेभ्यो॒ जग॑च्छन्दसं गृह्णाम्यनुष्टुप्ते॑ऽभिग॒रः ॥ ४७ ॥.
' अदाभ्यं गृह्णात्यासिच्य निग्राभ्याः पात्रे तस्मिंस्तूष्णीं त्रीन शूनवधायाग्नये त्वा गायत्रच्छन्दसमिति प्रतिमन्त्रमुपयामः सर्वत्राविशेषादिति ' ( का ० श्र ० १२।५।१३ - १५ ) । यस्मिन्नोदुम्बरे त्वेत्यादिभिर्मन्त्रः पात्रेंऽशुर्गृहीतस्तस्मिन् क्रमेणादाभ्यं होतृचमसस्था निग्राभ्यासंज्ञा अप आनीय तिस्रः सोमलताः प्रक्षिप्याग्नये योजनीयम् । ग्रहं गृह्णाति, मन्त्रः सोमलताप्रक्षेपो वेति केचित् । उपयामगृहीतोऽसीत्येतत् त्रिष्वपि मन्त्रेष्वादो शतपथ श्रुति में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । वृद्धि करने वाले अन्न से आपने देवराज इन्द्र को इसी कारण उसके प्रति प्राचीन ऋषि आदि प्रणत अध्यात्मपक्ष में असंगति यह है - हे विश्वकारण परमेश्वर, प्राणियों का रक्षक बनाया है तथा उसी के द्वारा अप्रतिभट किया है ॥ अतः हो गये, क्योंकि यह इन्द्र दुष्टों के लिये भयंकर है, प्राणियों के द्वारा विविध कार्यों में आहूत किया जाता हैं अभी भी सब उसके लिये प्रणत हैं, अर्थात् सर्वत्र आपकी हवि का प्रभाव ही उसके प्रभाव का हेतु है । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्यान श्रुतिविरुद्ध होने के कारण अनुपयुक्त है ॥ ४६ ॥
तुमको मन्त्रार्थ - हे प्रथम अदाभ्य ग्रह सोम, तुम उपयाम पात्र में गृहीत हो । गायत्री छन्द द्वारा वरणीय अग्नि देवता की प्रीति के लिये ग्रहण करता हूँ । उपयाम पात्र में गृहीत त्रिष्टुप् छन्द से वरणीय तुमको इन्द्र देवता की प्रीति के लिये ग्रहण करता हूँ । हे तृतीय अदाभ्य ग्रह, तुम उपयाम पात्र में गृहीत हो । जगती छन्द से वरणीय छन्द तुमको सम्पूर्ण विश्वेदेव देवताओं की प्रीति के लिये ग्रहण करता हूँ । हे अवाभ्य नाम से गृहीत सोम, अनुष्टुप् तुम्हारी स्तुति के लिये है ॥ ४७ ॥
१२ / ५1१३-१५, १७ ) भाष्यसार - ' उपयामगृहीतः ' इत्यादि कण्डिका के मन्त्रों का विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( होतृचमसस्थित में प्रतिपादित है । याज्ञिक प्रक्रिया के अन्तर्गत जिस औदुम्बर पात्र में अंशु का ग्रहण किया गया है, उसमें
पृष्ठ 253
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४७ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १ ९९ अदाभ्यदेवत्यानि त्रीणि यजूंषि देवदृष्टानि । हे सोम, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । हे ग्रह, गायत्रच्छन्दसं गायत्री छन्दो यस्य ग्रहस्य तं त्वामग्नये ऽग्निप्रीत्यर्थं गृह्णामि, अग्नये त्वा गायत्रच्छन्दसं गृह्णामीत्येकं ग्रहणम् । हे सोम! त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि । हे ग्रह, त्रिष्टुप्छन्दसं त्रिष्टुप् छन्दो यस्य तं त्वामिन्द्राय देवाय गृह्णामि । इन्द्राय वा त्रिष्टुप छन्द गृह्णामीति द्वितीयं ग्रहणम् । हे सोम, त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि । हे ग्रह, जगच्छन्दसं जगती छन्दो यस्य तादृशं त्वां विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय गृह्णामि । एवं सवनदेवताभ्यः स्वछन्दस्कं सोमं गृहीत्वाऽथे-दानीमाह-- ' अनुष्टुप् त इत्युक्त्वा ' ( का ० श्र ० १२ । ५ । १७ ) । एनं मन्त्रं पठेत् । अदाभ्यदेवत्यं देवदृष्टम् । हे सोम, अनुष्टुप् छन्दस्ते तव, अभिगर: अभिष्टवः, ' गृ स्तुतौ ', ' ऊर्ध्व २७ सवनेभ्यस्तदानुष्टुभम् ' ( श ० १११५ / ९ / ७ ) इति श्रुतेः । अत्र ब्राह्मणम् -'उपयामगृहीतोऽसि । अग्नये त्वा गायत्रच्छन्दसं गृह्णामीति गायत्रं प्रातः सवनं तत्प्रातः-सवनं प्रवृहतीन्द्राय त्वा त्रिष्टुप्छन्दसं गृह्णामीमि त्रैष्टुभं माध्यन्दिन सवनं प्रवृहति विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जगच्छन्दसं गृह्णामीति जागतं तृतीयसवनं तत्तृतीयसवनं प्रवृहत्यनुष्टुप्तेऽभिगर इति यद्वा ऊर्ध्व ४ सवनेभ्यस्तदानुष्टुभं तदेवैतत् प्रवृहति तन्नाभिषुणोति वज्रो वै ग्रावा वागदाभ्यो नेद्वत्रेण वाच हिनसानीति ' ( श ० ११।५ । ९ । ७ ) | गायत्री छन्दस्कं प्रातः सवनम् । तत्तेन गायत्रच्छन्दसमिति विशेषणेन प्रातः सवनात्मकं यज्ञस्य भागं प्रवृहत्यसुरेभ्यः सकाशाद् उद्यम्यति स्वीकरोति, ' बृहू उद्यमने ' । जगच्छन्दो जगतीछन्दस्कं जागतं तृतीयं सवनम् । यद्वा -- ऊर्ध्वं त्रिभ्यः सवनेभ्य उक्थषोडशी संस्थादिरूपं यबस्ति तत्सर्वमानुष्टुभम्, तदेवानेन मन्त्रेण असुरेभ्यः प्रवृहत्युपादत्ते । तेन वानुष्टुबाख्यं छन्दः, अभिगरोऽभिशंसनम्, स्तावकमित्यर्थः । ग्रहान्तरवत् प्राप्तमभिषवं निषेधति - नाभिषुणोतीति । तत्र कारणमाह-- वज्रो वेति । ग्राव्णः कठिनत्वात् प्रहरणसाधनत्वाच्च वज्रत्वम् । अदाभ्यस्य वाग्रूपत्वम् । नेद्वत्रेण वाचं हिनसानीति । अध्यात्मपक्षे - हे सोम निवेदनीय भगवद्भोग्यपदार्थ, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । गायत्री छन्द स्कैर्मन्त्रैः संस्तुतं त्वाम् अग्नये अग्रणीत्वादिगुणकाय परमेश्वराय गृह्णामि । इन्द्राय परमैश्वर्यगुणकाय परमात्मने त्रिष्टुप्-छन्दस्कमन्त्रैः स्तुतं त्वां गृह्णामि । जगतीच्छन्दोमन्त्रसंस्तुतं त्वां विविधेभ्यो देवेभ्यः सर्वदेवरूपाय परमात्मने वा त्वां गृह्णामि । हे सोम अनुष्टुप्छन्दस्ते तव अभिगरोऽभिष्टवः । भगवद्भोग्यं सोमादिहविर्गायत्र्यादिछन्दो-विशिष्टैस्तैस्तैर्मन्त्रः स्तूयत इत्यर्थः । निग्राम्य संज्ञक जल को लेकर, तीन सोमलताओं को प्रक्षिप्त करके क्रमशः ' अग्नये त्वा ' ग्रह का ग्रहण किया जाता है । अथवा मन्त्रों से सोमलता का प्रक्षेप किया जाता है, शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । इत्यादि तीन मन्त्रों से अदाभ्य यह कुछ आचार्यों का मत है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - हे निवेदनीय भगवद्भोग्य पदार्थ, तुम प्रेम के द्वारा संगृहीत हो । गायत्री छन्द के मन्त्रों से संस्तुत तुमको अग्रणीत्व आदि गुणों से युक्त परमेश्वर के लिये ग्रहण करता हूँ । परमैश्वयं गुणवाले परमात्मा के लिये त्रिष्टुप् छन्द के मन्त्रों से संस्तुत तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । जगती छन्द के मन्त्रों से संस्तुत तुमको विविध देवताओं के लियेअथवा सर्वदेवरूपी परमात्मा के लिये ग्रहण करता हूँ । हे नैवेद्य, अनुष्टुप् छन्द तुम्हारा अभिष्टव, अर्थात् स्तावक है | भगवद्भोग्य सोम आदि हवि या गायत्री भादि छन्दों वाले तत्तत् मन्त्रों से स्तुति की जाती है, यह भाव है ।
पृष्ठ 254
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०० शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ८ -दयानन्दस्तु – ' हे विश्वकर्मन् अहं यस्य ते तव अनुष्टुप, अनुष्टोभते स्तभ्नात्यज्ञानं यः सोऽभिगरोऽभि -गतस्तवः, तं गायत्रछन्दस्कं त्वाग्नये गृह्णामि । त्रिष्टुप छन्दसं वेन्द्राय गृह्णामि । जगच्छन्दसं विश्वेभ्यो देवेभ्यो गृह्णामि । तदर्थमस्माभिस्त्वमुपयामगृहीतोऽसि । अग्निप्रभृतिपदार्थगुणवादिगायत्री छन्दस्कमन्त्रज्ञं त्वामग्नये ऽग्न्यादिपदार्थगुणज्ञानाय स्वीकरोमि । परमैश्वर्यदायित्रिष्टुप छन्दस्कमन्त्रज्ञं त्वा परमैश्वर्यप्राप्तये स्वीकरोमि । समस्तजगद्दिव्यगुणकर्मस्वभावबोधकमन्त्रज्ञं त्वा समस्तविश्वगतश्रेष्ठ गुणकर्मस्वभावेभ्यः स्वीकरोमि । उक्तसर्वकार्यंसिद्धयेऽस्माभिस्त्वं गृहीतोऽसि ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, अग्नये गायत्रच्छन्दसमिति पदसन्दर्भेणाग्नि-गुणवादिगायत्री छन्दस्कमन्त्रज्ञमित्यर्थस्य ग्रहणायोगात् । अग्नय इति चतुर्थ्यन्तस्याग्निपदस्य यथाश्रुतस्य कथं तद्गुणस्तुत्यर्थता? गायत्रच्छन्दसमित्यस्य तादृशमन्त्रज्ञपरत्ववर्णनमपि निर्मूलमेव, तद्रीत्यैवेतरयोर्वाक्ययोः कथं नार्थ उक्तः? तत्रापीन्द्रगुणवादित्रिष्टुप् छन्दस्कमन्त्रज्ञं त्वामिति कथं नार्थः? तृतीयपर्याये जगतीच्छन्दस्कमन्त्रज्ञं वामित्यनुत्वा जगद्गुणस्तावकमन्त्रज्ञं त्वामिति कथं ब्राह्मणेन जागतं छन्द इत्युक्तम्? ॥ ४७ ॥
ब्रेशनां त्वा॒ पत्म॒न्नाधूनोमि कुकूनना॑ना॑ त्वा॒ पत्म॒न्नाधु॑नोमि अ॒न्ता॑ना॑ त्वा॒ पत्म॒न्नाधु॑नोमि म॒दिन्त॑मानां त्वा॒ पत्म॒न्नानू॑नोमि म॒धुन्त॑मानां॑ त्वा॒ पत्म॒न्नार्धूनोमि शुक्रं त्वा शुक्र आधूं नोम्यह्न रूपे सूर्य॑स्य र॒श्मिषु॑ ॥ ४८ ॥
' आधूनोत्य शुभिर्वेशीनां त्वेति गच्छन्नाहवनीयमिति ' ( का ० श्र ० १२ | ५ | १७ ) | सोमांशुभिर्मध्ये प्रक्षिप्तैरदाभ्यग्रहस्था निग्राभ्या आधूनोत्याहवनीयं प्रति होमार्थं गच्छन्नध्वर्युः । ब्रेशीनामित्येतदादीनि विश्वेषा-मित्यन्तानि सोमदेवत्यानि देवदृष्टानि यजूंषि । हे सोम, ब्रेशीनां मेघोदरस्थानामपां पत्मन् पतने निमित्ते वृष्टिनिष्पत्त्यर्थं त्वा त्वामाधूनोमि कम्पयामि । व्रजतो मेघस्योदरे शेरते ता व्रेश्यो मेघोदरस्था आपः । कुकूननाना-मत्यर्थं कुवन्त्यः शब्दं कुर्वाणा नमन्ति प्रह्वीभवन्तीति कुक्कुनना मेघस्था आपः, तासां पत्मन् पतने निमित्तं स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या असंगत है, क्योंकि ' अग्नये ' आदि पदसन्दर्भ के द्वारा ' अग्निगुणवादी गायत्री छन्दस्कमन्त्रज्ञ ' इस अर्थ का ग्रहण अयुक्त है । ' अग्नये ' इस प्रकार यथाश्रुत चतुर्थ्यन्त अग्नि पद की तद्गुणस्तुत्यर्थता भी कैसे है? ' गायत्र च्छन्दसम् ' का अर्थ उस प्रकार से मन्त्रज्ञपरक वर्णित करना अप्रामाणिक ही है । अन्य दो वाक्यों का अर्थ इसी रोति से क्यों नहीं किया गया? उनमें भी ' इन्द्रगुणवादी त्रिष्टुप् छन्दस्क मन्त्रज्ञ ' इस प्रकार अर्थ क्यों नहीं हुआ? तृतीय पर्याय में भी इसी प्रकार विसंगति है ॥ ४७ ॥
मन्त्रार्थ - हे सोम, इधर - उधर घावमान मेघों के उदर में वर्तमान जलसमूह की वर्षा के लिये तुमको कम्पित करता है । हे सोम, शब्द करते हुए जगत् के कल्याणकारी मेघों के उदर में वर्तमान जल के वर्षण के लिये तुम्हें कम्पित करता हूँ । हे सोम, हमको अत्यन्त प्रसन्न करते वाले मेघों के उदर में जल की वर्षा के लिये तुमको कम्पित करता हूँ । हे सोम, अत्यन्त तृप्तिकारी मेघों के उदर में वर्तमान जल के वर्षण के लिये तुमको कम्पित करता हूँ । अमृतरूप मेघवक की भूमि पर वर्षा के लिये तुमको कम्पित करता हूँ । हे सोम, तुम अक्लिष्ट कर्मा और शुद्ध हो, तुम्हें शुद्ध उत्कृष्ट कर्म वाले निग्राभ्य लक्षण वाले जल में कम्पित करता है । दिन के रूप में सूर्य की किरणों से कम्पित करता है ॥ ४८ ॥
भाष्यसार - ' वेशीनां त्वा ' इत्यादि कण्डिका से अदाभ्य ग्रह में स्थित निग्राभ्या संज्ञक जल को अध्वर्यु हिलाता है ।
पृष्ठ 255
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मं ० ४८ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता २०१ त्वामाधूनोमि कम्पयामि, कुङ् शब्दे ' । भन्दनानाम्, ' भदि कल्याणे सुखे च ', भदन्तीति भदन्त्यः कल्याणकारिण्यः सुखयित्र्यो वा मेघस्था आपः, तासां पतने निमित्ते त्वां कम्पयामि । मदिन्तमानां मादयन्तीति मदिन्योऽति-शयितास्ता मदिन्तमाः, तमपि पुंवद्भावः, ' नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ' ( पा ० सू ० ८ २२७ ) इति छान्दो नुडागमः । अतितर्पयितॄणामपां पतने त्वां धूनोमि । मधुन्तमानामत्यन्तं मधुस्वादोपेतानामपां पतने त्वां धूनोमि । शुक्रं शुद्धमक्लिष्टकर्माणं त्वां शुक्रेऽक्लिष्टकर्मणि निग्राभ्यालक्षण उदके त्वामाधूनोमि । किञ्च, अह्नो दिवसस्य रूपे सूर्यस्य रश्मिषु हे देव सोम! त्वामाधूनोमि, तेषामपि शुक्ररूपत्वात् । अत्र ब्राह्मणम् –‘अ ँशुनेवाधूनोति । ब्रेशीनां त्वा पत्मन्नाधूनोमि पत्मन्नाधूनोमीत्येता वै दैवीराप-स्तद्याश्चैव दैवीरापो याश्चेमा मानुष्यस्ताभिरेवास्मिन्नेतदुभयीभी रसं दधाति ' ( श ० ११ | ५ | ९ | ८ ) । अभिषवस्थाने आधवनं विधत्ते, ग्रहस्योपरि निहितान् त्रीनंशून् कम्पयति । वेश्यादयः शब्दा देवलोकस्थानामपां संज्ञाः । वेश्यन्ते सिच्यन्त आभिरिति वेश्यः, तासां पत्मन् पतने मार्गे हे सोम, त्वामाधूनोमि एता वै वेश्याद्या दैवीर्देवसम्बन्धिन्य आपः तत्तथा सति देवीभिरद्भिः पात्रगृहीताभिर्मानुषीभिचोभयीभिरेतस्मिन् ग्रहे रसं दधाति । एतावता ब्रेशीनां पत्नीनामिति व्याख्यानमसङ्गतम् । कुत्सितं कुनन्ति शब्दायन्त इति कुकूननाः । ' शुक्रं त्वा शुक्र आधूनोमीति ( श ० १११ ५ / ९ / ९ ) । हे सोम शुक्रं रसवन्तं त्वां शुक्रे वसतीवर्ताख्ये रसवत्युदके आधूनोमि । अह्नो रूपे अह्नो दिवसस्य सम्बन्धिनि रूपे वसतीवर्याख्ये सूर्यसम्बन्धिषु रश्मिषु किरणेषु त्वां कम्पयामि । सूर्यास्तमयात् पूर्वमेव औपवसथ्येऽहनि वसतीवरीणां ग्रहणादेवमुच्यते । अध्यात्मपक्षे - हे सोम, भगवद्भोग्यपदार्थ, व्रजतो मेघस्योदरे वर्तमानानामपामिव ज्ञानविज्ञानानामपि वर्षणाय त्वामहमाधूनोमि, मुखे प्रवेशाय त्वां चालयामि । अत्यथं शब्दं कुर्वन्तीनां प्रह्वीभूतानां मेघस्थाना-मपामिव श्रुतीनां पत्मन् हृदये प्रक्षेपाय त्वामाधूनोमि । भन्दनानां कल्याणकारयितॄणां सुखयितॄणामपामिव भक्तीनां पतने निमित्ते त्वामाधूनोमि । तथैव मन्दितमानामत्यर्थं हर्षयितॄणामपामिव भक्तीनां पतन ( वर्षण ) निमित्तं त्वामधूनोमि व्यापृतं करोमि । मधुन्तमानामत्यन्तं मधुस्वादोपेतानामपामिव घृतगन्धीनां मधुगन्धीनां भक्ति-विशेषाणां पत्मनि वर्षणनिमित्ते हे भगवत्प्रसाद, त्वामहं व्यापारयामि । कुक्कुननानां शब्दवतां शब्दानुविद्धानां विचारप्रत्ययानां वर्षणे निमित्ते त्वामहं प्रेरयामि, ' न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥ ' ( वा ० प ० १ ११५ ) इत्यभियुक्तोक्तः । भन्दनानां कल्याणकारिणीनां सुखयितॄणां यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १२/५/१७ ) में प्रतिपादित है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में कण्डिका का अर्थ इस प्रकार है - हे भगवद्भोग्य पदार्थ, मेघ के गर्भ में विद्यमान जल की भांति ज्ञान - विज्ञान की वृष्टि के लिये मैं तुमको कम्पित करता हूँ, मुख में प्रवेश के लिये चलायमान करता हूँ । अतिशय शब्दकारी समीप में आगत मेघस्थ जल की भाँति श्रुतियों के हृदय में प्रक्षेप के लिये तुमको प्रकम्पित करता हूँ । कल्याणकारिणी, सुख प्रदान करने वाली जलराशियों की भाँति भक्ति के प्रक्षेपणार्थं तुमको हिलाता हूँ । इसी प्रकार अत्यन्त हर्षित करने वाली जलराशियों की भाँति भक्ति की वृष्टि के लिये तुमको कम्पित करता हूँ । अतिशय मधुर स्वाद से युक्त जल की भाँति घृतसुगन्धयुक्त, मधुसुगन्धयुक्त भक्तिविशेष की वृष्टि के निमित्त से हे भगवत्प्रसाद! मैं तुमको व्यापारवान् करता हूँ । शब्दयुक्त, शब्दों में ग्रथित विचार प्रत्ययों के वर्षण के लिये मैं तुमको प्रेरित करता हूँ । ' न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके ' इत्यादि वाक्यपदीय की उक्ति में भी आचार्यों ने इसको प्रतिपादित किया है । कल्याणकारिणी, सुखदायिनी श्रवणमननरूपी २६
पृष्ठ 256
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ मदिन्तमानां गंधुन्तमानां घृतमघुगन्धीनां श्रवणमननरूपाणां वृत्तिविशेषाणां वर्षणे निमित्ते त्वां चालयामि । तथैव त्वां शुक्र पवित्रे दीप्तिमति भक्तहृदये भक्तीनां वर्षणे निमित्ते त्वां प्रेरयामि । तथैव शुक्रं पवित्रदीप्तिमन्तं हे सोम, तादृशे काले त्वामाधूनोमि । त्वामाधूनोमि व्यापारयामि । अह्नो दिवसस्य रूपे सूर्य रश्मिषु पत्नीनां मध्ये व्यभिचारे दयानन्दस्तु – ' हे पत्मन् वेशीनां दिव्यानामपामिव शब्दविद्यया निर्मलविद्यासुशीलव्याप्तानां नम्राणां पत्नीनां समीपे मौर्येण वर्तमानं वर्तमानं त्वामहमाधूनोमि । हे पत्मन्, कुकूननानां भृशं सन्निधावधर्मचारित्वेन प्रवृत्तं त्वामहमाधूनोमि । त्वामहमाधूनोमि । हे पत्मन्, भन्दनानां कल्याणाचरणानां चरन्तं त्वामहमाधूनोमि । हे पत्मन्, मन्दितमानामतिशयितानन्दितानां परस्त्रीणां सनीडे दुःखदायित्वेन । हे पत्मन्, अह्नो दिनस्य रूपे धुन्तमानामिवातिशयेन माधुर्यगुणोपेतानां समर्यादं समीपे कुचारिणं त्वामाधूनोमि शुक्रे वीर्यनिमित्तम् आ सम्यग् धूनोमि, सूर्यस्य रश्मिषु तादृशसमये गृहे सङ्गतिकामिनं शुक्रं शुद्धवीर्यवन्तं त्वां पत्युः सम्बोध्यत्वे मानाभावात्, ततस्त्वां मोचयामि ' इति, तदपि न सङ्गतम्, पत्न्या वक्तृत्वे पतनशीलस्य इत्यपि निर्मूलम्, उव्वटादिरीत्या पत्मन्निति सम्बोधनस्यापि सम्भवात् । परस्त्रीणां बोधका वेश्यादिशब्दा स्फुट: ॥ ४८ ॥
मेघस्थानामपामपि बोधकत्वसम्भवात् । तथा श्रुतिसूत्रविरोधस्तु पदे पदे सोम॒ सोम॑स्य पु॒रोगाः । यतै क॒कुभ॑ रू॒पं वृ॑ष॒भस्य॑ रोचते बृहच्छुक्रः शुक्रस्य॑ पुरोगाः ॥ ४ ९ ॥ सो॒मादा॑भ्य॒ नाम॒ जाग॑वि॒ तस्मै त्वा गृह्णामि तस्मै ते सोम॒ सोमा॑य॒ स्वाहा॑ आदित्यलक्षणं रूपं रोचते दीप्यते । हे सोम, वृषभस्य श्रेष्ठस्य वर्षणशीलस्य वा तव ककुभं महत् प्रभावत शुद्ध आदित्यः शुक्रस्य शुद्धस्य सोमस्य ककुभमिति महन्नामसु पठितम् ( निघ ० ३।३।१ ९ ) । बृहद् महान् भवितुमर्हति शुक्रः तस्मात् ते तव हे सोम! अदाभ्य-तव पुरोगाः पुरोगामी, यतः सोमः सोमस्य पुरोगाः पुरोगामी त इति जुहोतीति ' ( का ० श्री ० १२।५।१७ ) । मनुपहसितं नाम जागृवि जागरणशीलं तस्मै त्वां गृह्णामि । ' तस्मै तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु, ' तत्सोममेवैतत् अदाभ्यं जुहोति तस्मै त इति मन्त्रेण । हे सोम! तस्मै तादृशाय सोमाय जुहोति ' ( श ० ११।५।९ ।११ ) इति श्रुतेः । विद्योतमान भक्त के हृदय में विशेष वृत्तियों के लिये तुमको संचालित करता हूँ । पवित्र, दीप्तिमान् तुमको करता पावन हूँ । तथा व्यापृत करता हूँ । हे नैवेद्य, दिवस की रश्मियों के काल में तुमको संचालित पति के सम्बोध्य होने में कोई प्रमाण स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या पत्नी के वक्ता होने में तथा पतनशील यह कहना भी निर्मूल है, क्योंकि उम्वट न होने के कारण असंगत है । ' देशी ' आदि परस्त्रियों के बोधक शब्द हैं श्रुति , तथा सूत्र वचनों का विरोध तो पदे पदे
आदि आचार्यों के अनुसार मेघस्थ जल का भी बोधन इनसे सम्भव है ।
स्पष्ट ही है ॥ ४८ ॥
होता है । महान् शुद्ध मन्त्रार्थ - हे सोम, तुम्हारा श्रेष्ठ वर्षणकारी ककुद् महत् आदित्य लक्षण रूप में प्रदीप्त तुम किसी की हिंसा नहीं करते, सदा जागते आदित्य शुद्ध सोम का पुरोगामी है, सोम भी सोम का पुरोगामी है । यह श्रेष्ठ आहुति प्रदत्त है ॥ ४ ९ ॥ रहते हो । इसलिये मैं तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । हे सोम, आपके निमित विधियां अनुष्ठित की जाती हैं । भाष्यसार — ' ककुभं रूपम् ' इस कण्डिका के मन्त्रों से अदाभ्य ग्रह का होम आदि
पृष्ठ 257
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४ ९ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता २०३ अत्र ब्राह्मणम्- " कुभ रूपं वृषभस्य रोचते बृहदिति । एतद्वै तस्मै त्वा गृह्णामीत्येतद्ध वा अस्यादाभ्यं नाम जागृवि यद्वाक्तद्वाचमेवैतद्वाचे गृह्णाति ' ( श ० ११२५ ९ | १० ) । य एष सूर्यस्तपति, एतत्खलु बृहदधिकं ककुभं प्रशस्यं रूपं तद् वृषभस्य वर्षणशीलस्य सूर्यस्य रोचते । अतोऽयं शुक्रो देदीप्यमानः सोमः शुक्रस्य दीप्य-मानस्य सूर्यस्य पुरोगाः । तथा होमानन्तरं सोमोऽमृतमयो भूत्वा सोमस्य दिवि चन्द्रात्मना वर्तमानस्य पुरोगामी भवति । मन्त्रस्योक्तार्थपरतामाह - तच्छुक्रमेवैतदिति । एवद्ध स्म अस्यादाभ्यं नामेत्यस्य सोमस्य वागित्येतद् अदाभ्यं नाम, तस्याः सर्वव्यवहारहेतुत्वेन बाधानर्हत्वाददाभ्यत्वम् । तथा च वागात्मकमेवादाभ्यग्रहरूपं वाग्देवतायै गृहीतवान् भवतीत्यर्थः । ' अथोपनिष्क्रम्य जुहोति । तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहेति तत्सोममेवैतत् सोमाय जुहोति तथो वाचमग्नौ न प्रवृणक्त्यथ हिरण्यमभिव्यनिति ' ( श ० १११५ / ९ / ११ ) । अथास्य ग्रहस्य समन्त्रकं होमं विधत्ते - अयोपनिष्क्रम्य जुहोतीति । हविर्धानान्निर्गत्य आहवनीयदेशं गत्वा तस्मै त इति मन्त्रेण जुहुयात् । तस्मै वागात्मकाय तुभ्यं रसात्मकं हविः सुहुतमस्तु । तदर्थपरतां व्याचष्टे -- तत्सोममेवैतत् सोमाय जुहोतीति । एतेन मन्त्रेण सोमरसमेव सोमाय हुतवान् भवतीत्यर्थः । तथा च वागात्मकस्य सोमस्य देवतात्वेनाव-स्थितत्वादग्नौ प्रक्षिप्यमाणः सोमरसो न वागात्मक इति वाचमग्नौ न प्रवृणक्ति न दहतीत्यर्थः । अस्य ग्रहस्य होमकाले ध्रियमाणस्य प्राणवायोर्यदि बलान्निष्क्रमः स्यात्तदा हिरण्यस्योपरि प्रश्वासः कार्यः । अस्य स्तावकं वाक्यं चतुर्थकाण्डे ( श ० ४।६।१।६ ) इत्यत्र । अध्यात्मपक्षे — हे सोम भगवत्समर्पणीयात्मरूपसोम! वृषभस्य श्रेष्ठस्य ते तव ककुभं महत् सूर्यमण्डलस्थ-माधिदैविकं रूपं रोचते दीप्यते । बृहत् प्रभावतः, शुक्रः शुद्धः परमात्मस्वरूपः, शुक्रस्य शुद्धस्य तव पुरोगाः पुरोगामी । हे सोम! यत्ते त्वदीयमदाभ्यमनुपहसितमविद्या काम कर्मभिरसंस्पृष्टं रूपं जागृवि जागरूकं स्वरूपमस्ति, तस्मै सोमाय तत्पदार्थाय त्वां त्वंपदार्थं स्वाहा समर्पयामि । दयानन्दस्तु – ' हे सोम प्राप्तैश्वर्यविद्वन्, यस्य वृषभस्य सुखवर्षणशीलस्य बृहत् ककुभं रूपं रोचते दिशामिव शुद्धं बृहद्रूपं सुन्दरं स्वरूपं रोचते, स त्वं शुक्रस्य शुद्धस्य धर्मस्य पुरोगा अग्रगामी शुक्रः शुद्धः, सोमस्यात्यन्तमैश्वर्यस्याग्रगन्ता सोम ऐश्वर्ययुक्तो भव, यतस्तवादाभ्यं नाम जागृव्यस्ति, तस्मै त्वां गृह्णामि । हे सोम! तस्मै सोमाय श्रेष्ठ कर्मसु प्रवृत्ताय स्वाहा सत्या वाक् प्राप्ताऽस्तु ' इति, तदपि । यत्किञ्चित् तथैवान्यान्यपि , सोमशब्दस्य पदानि तादृगर्थत्वे मानाभावात् । ककुभमित्यस्यापि दिग्वच्छुद्धमित्यपि प्रमाणापेक्षमेव गौणार्थान्येव व्याख्यातानि ॥ ४ ९ ॥ यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १२/५/१७ ) में निरूपित है । शतपथ श्रुति में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष मन्त्र का व्याख्यान इस प्रकार है - हे भगवान् के प्रति समर्पणीय आत्मरूपी सोम! तुम्हारा श्रेष्ठ हे, महान् सूर्यमण्डलस्थित आधिदैविक रूप प्रदीप्त होता है । बृहत् शुद्ध, परमात्मस्वरूप, शुद्धात्मवान् तुम्हारा अग्रगामी में त्वं है पदार्थ । सोम, तुम्हारा जो अनुपहसित, अविद्या - काम कर्मों से अस्पृष्ट, जागरूक स्वरूप है । उस तत् पदार्थ के प्रति को समर्पित करता हूँ । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या में सोम शब्द का उस प्रकार अर्थ करने में कोई प्रमाण न होने के कारण अनौचित्य है । ' ककुभम् ' का ' दिशाओं की भाँति शुद्ध ' यह अर्थ भी प्रमाण की अपेक्षा रखता है । इसी प्रकार अन्य शब्दों की भी गौण अर्थों के द्वारा ही व्याख्या की गई है ॥ ४ ९ ॥
पृष्ठ 258
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ८ उशिक् त्वं दे॑व सोम॒ग्नेः प्रियं पाथोऽपहि वशी त्वं देव सोमेन्द्रस्य प्रियं पाथोऽपी-ह्यस्मत्स॑खा त्वं दे॑व॒ सोम॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ प्रियं पाथोऽपीहि ॥ ५० ॥
' अन् सोमे निदधात्युशिक् त्वमिति प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्र ० १२५ | १८, ) यतस्त्वमुशिक् । त्रिभिर्मन्त्रैरुलूखल- कान्तो मध्यस्थान् सोमांशुतधिषवणीयस्योपर्यद्रिषु निहितसोमे निदधात्येकैकम् । हे देव सोम त्वं हे सोम, इन्द्रस्य वल्लभोऽस्माकम्, अतोऽग्नेः प्रियं पाथोऽन्नमपि इहि अपि गच्छ । ' वश कान्तौ ' वंशी कान्तश्च विश्वेषां देवानां प्रियमभि-प्रियं पाथो s पीहि प्राप्नुहि । हे देव सोम, अस्मत्सखा त्वस्माकं मित्रम्, अतस्त्वं सवनम् ' इति रुचितमन्नं प्राप्नुहि, ' अग्निर्वे प्रातः सवनमिन्द्रो माध्यन्दिन २७ सवनं विश्वेदेवास्तृतीय श्रुतेः । सवनं देवेभ्योऽर्पणम् । अदः प्रवृति अत्र ब्राह्मणम् –‘अथा ंशून् पुनरप्यर्जति । उशिक् त्वम् प्रियं पाथोऽपीहीति ११।५।१।१२ सवनानि वा ) । अथैतेषां तान्येवैतत् पुनराप्याययत्ययातयामानि करोति तैरयातयामैर्यज्ञं तन्वते ' ( श ० धृतानंशून् त्रयाणामशूनां पुनस्त्रिभिर्मन्त्रः संसर्जनं विधत्ते - अथांशून् पुनरप्यर्जतीति । एवं होमानन्तरमेतान् उशिक् त्वमित्यादिभिः प्रतिमन्त्रं राजासन्दीगते सोमे पुनरप्यर्जति संसृजेत्, निदध्यादित्यर्थः । सायणाचार्यरीत्या मन्त्रार्थस्तु - हे देव दानादिगुणक सोम, उशिक् कामयमानस्त्वं प्रियं पाथः प्रातः सवन-हत्रीरूपमन्नमपीहि गच्छ । वशो कामोऽस्यास्तोति वशी, इन्द्रस्य प्रियं पाथोऽपीहि गच्छ । अस्मत्सखा सखिभूतो विश्वेषां प्रियं पाथोऽपीहि । सवनार्थकथनव्याजेन मन्त्रान् व्याचष्टे श्रुतिः -- सवनानि वा इति । अदोऽदाभ्यस्य वर्धयति, ग्रहणकालेंऽशुत्रयरूपेण त्रीण्येव सवनानि प्रवृहति आदत्ते । तान्येव एतत्पुनः प्रक्षेपेणेदानीमाप्याययति अयातयामानि च करोति । ततस्तैरगतसारै रसवद्भिर्यज्ञं तन्वते विस्तारयन्ति यज्ञविदः । अध्यात्मपक्षे – हे देव सोम सोमवत्प्रियदर्शन! उशिक कामयमानः कान्तो वा अग्नेरग्निवत् सर्वपापताप-दाहकस्य परमेश्वरस्य प्रियं पाथः प्रीतिजनकं पाथोऽन्नमन्नभावं भौग्यत्वमपीहि प्राप्नुहि । त्वं वशी हे जितेन्द्रियो सोमदेव, भूत्वा हे प्रियदर्शन, त्वमिन्द्रस्य परमैश्वर्यशालिनः परमेश्वरस्य प्रियं पाथो भोग्यभावं प्राप्नुहि । प्रियं त्वमस्मत्सखा वयं वेदाः सखायो यस्य स त्वम्, हे सोम! विश्वेषां देवानां तदुपलक्षितानां समेषां भूतानां मन्त्रार्थ - हे सोम देवता, तुमको पाने की सब कामना करते हैं, इस कारण तुम अग्नि के प्रिय खाद्य बनो । हे देदीप्यमान सोम, तुम अत्यन्त कान्तिमान् हो । तुम इन्द्र के प्रिय खाद्य बनो । हे सोम देव, तुम हमारे बन्धु हो, सम्पूर्ण विश्वेदेव देवताओं के तुम प्रिय खाद्य बनो ॥ ५० ॥
रखा जाता है । भाष्यसार - ' उशिक् त्वम् ' इस कण्डिका के तीन मन्त्रों से सोम खण्डों को अधिषवण - प्रस्तरों पर यह याज्ञिक प्रक्रिया कात्यायन श्रौतसूत्र ( १२ / ५ / १८ ) में वर्णित है । शतपथ श्रुति के याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान सायणादि द्वारा उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में कण्डिका का अर्थ यह है- सोम की भाँति प्रियदर्शन हे देव! तुम कमनीय हो, अग्नि के समान सम्पूर्णं पाप - ताप को जलाने वाले परमेश्वर के प्रिय हो, प्रीतिजनक अन्नभाव अर्थात् भोग्यत्व को प्राप्त करो | जितेन्द्रिय होकर हे प्रियदर्शन! तुम परमेश्वर के प्रिय भोग्यभाव को प्राप्त करो । हे सोम देव! वेद जिसके मित्र हैं प्राप्त , इस करो प्रकार । के तुम हमारे सखा हो । हे सोम, समस्त देवों तथा तदुपलक्षित सम्पूर्ण जीवों के प्रिय भोग्यभाव को
पृष्ठ 259
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ५०-५१ ] वेदार्थं पारिजातभाष्यसहिता २०५ पाथोऽन्नभावं प्राप्नुर्हि ' अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् ' ( तै ० उ ० ३।१० ) इत्यादिश्रुतौ साधकस्यान्नत्वमन्नादत्वं चोक्तम् । भगवतोऽन्नत्वेनात्मनो भोग्यत्वं भगवतो भोक्तृत्वम्, भगवतः परमानन्दरसात्मकस्य भोग्यत्वे भक्तस्यात्मनो भोक्तृत्वमन्नादत्वादिकमिष्यते । दयानन्दस्तु - ' हे देव सोम राजन् त्वमुशिक् कामयमानमग्नेः सद्विदुषः प्रियं प्रीतिजनकं पाथो रक्षणीयमाचरणम्, पाथ इति पदनामसु पठितम् अपीहि प्राप्नुहि जानीहि वा । हे देव सोम, त्वं वशी जितेन्द्रियो भूत्वा इन्द्रस्य परमैश्वर्ययुक्तस्य धार्मिकस्य राज्ञः प्रियं सुखैस्तर्पकं पाथो ज्ञातव्यं क मं अपीहि । हे सोम, त्वमस्मत्सखा वयं सखायो यस्य स अस्मत्सखा, विश्वेषां देवानां सर्वेषां धार्मिकाणामाप्तानां विदुषां प्रियं कमनीयं पाथो विज्ञानाचरणमपीहि ' इति, तदपि यत्किञ्चित् शब्दार्थसाङ्कर्यात्, देवसोमादिशब्दानां विभिन्नार्थकत्वे नियामकाभावात् । पाथो रक्षणीयमाचरणम्, पाथः सुखैस्तर्पकम् पाथो विज्ञानाचरणमित्यर्थभेदः किमूलक इत्यस्य वक्तव्यत्वेऽप्यनुक्तत्वात् । तथैव प्रियशब्दस्यापि भिन्नार्थकत्वे हेतुर्वाच्यः स्यात् । श्रुतिसूत्रविरोधस्तु स्फुट एव ॥ ५० ॥
इ॒ह रति॑रि॒ह र॑मध्वमि॒ह धृति॑रि॒ह स्वधृ॑ति॒ स्वाहा॑ । उपसृजन् ध॒रुणं मात्रे ध॒रुणो॑ मा॒तरं॒ धय॑न् ॥ रायस्पोष॑म॒स्मासे॒ दीधरत् स्वाहा ॥ ५१ ॥
सत्रोत्थानमन्त्राः । देवस्यार्षम् । ' शालाद्वार्येऽन्वारब्धेष्विह रतिरिति जुहोतीति ' ( का ० श्र ० १२।४।८ ) । दीक्षितेष्वध्वर्युमन्वारब्धेषु सत्स्वध्वर्युः सकृद्गृहीतमाज्यं जुहुयात् । पशुदैवतं यजुः । हे गावः, इह यजमानेषु युष्मदीया रतिः संयमनमस्तु | रम्णातिः संयमनकर्मा । यत एवमत इहैव रमध्वम् । युष्माकमिह यजमानेषु धृतिः सन्तोषोऽस्तु । युष्माकं स्वधृतिः स्वकीयानामपि धृतिरिहैवास्तु | स्वाहा सुहुतमस्तु । ' अपरामुप-सृजन्निति ' ( का ० श्र ० १२।४।९ ) । सकृद्गृहीतेनाज्येन द्वितीयामाहुति शालाद्वार्येवाध्वर्युर्जुहोति । उष्णिक्, ' अहमन्नम् ' इत्यादि श्रुति में साधक का अन्नत्व तथा कारण भगवान् का भोक्तृत्व तथा परमानन्द रसात्मक आदि अभीप्सित हैं । अन्नादत्व उपदिष्ट किया गया है । आत्मा के भगवद्भोग्य होने के भगवान् के भोग्य होने पर भवतात्मा का भोक्तृत्व, अन्नादत्व स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ में शब्दार्थं की संकरता के कारण अनौचित्य है । देव, सोम आदि शब्दों के विभिन्न अर्थों में कोई नियामकता नहीं है । ' पाथः ' शब्द के रक्षणीय आचरण, सुखों के द्वारा तर्पक तथा विज्ञानाचरण इन विविध अर्थों में अर्थभेद किस कारण है, यह प्रतिपादनीय होने पर भी नहीं निरूपित किया गया । इसी प्रकार ' प्रिय ' शब्द के भी विभिन्न अर्थों में हेतु आकांक्षित है | श्रुति तथा सूत्र वचनों का विरोध तो स्पष्ट ही है ॥ ५० ॥
मन्त्रार्थ - हे गोविन्द, तुम्हारी रति इस यजमान में हो, इस यजमान में तुम रमण करो, इस यजमान में तुम्हारा संतोष हो, इसी के स्थान में स्वजनों का संतोष हो, आपके द्वारा यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो । धारक अग्नि पृथ्वी को धारण करने वाले अग्नि के समीप में आकर पृथ्वी को पीता हुआ हमें धन, पशु, पुत्र, सुवर्ण आदि
की पुष्टि प्रदान करे । यह आहुनि भली प्रकार गृहीत हो ॥ ५१ ॥
भाष्यसार - ' इह रतिः ' इत्यादि कण्डिकान्तर्गत सत्रोत्थान मन्त्र । इनके द्वारा आज्यहोम आदि की विधिय
पृष्ठ 260
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ०८ , मासु रायस्पोषं रायो आद्यावष्टाक्षरौ तृतीयो द्वादशार्णः सोष्णिक् । धरुणः, धारयतीति रूपम् धरुणोऽग्निः , अडभाव आर्षः । कीदृशो धरुणः? धनस्य पशुपुत्रसुवर्णादेः पुष्टि दीधरद् धारयतु । धारयतेर्लङि प्रापयन् तथा मातरं पृथिवीं धयन् पिबन् मात्र धरुणं मातुः पृथिव्या धरुणं धारयितारम्, अग्निमुपसृजन् समीपं धारयिताग्निः, धरुणं धारयितारमग्न मात्रे तत्रोत्पन्नं हविर्भक्षयन्, स्वाहा तस्मै सुहुतमस्तु । यद्वा धरुणो पशूनस्मासु दीधरद् धारयतु, ' पशवो वै पृथिव्यै उपसृजन् संसृजन् मातरं पृथिवीं धयन् पिबन् रायस्पोषं भेदः, एकत्रैव प्राप्य -रायस्पोषः ' ( श ० ४।६।९ / ९ ) इति श्रुतेः । अत्राग्न्योराधिदैविकाधियाज्ञिकत्वभेदेन प्रापकभावासम्भवात् । सम्प्रपद्यन्ते तेषु समन्वारब्धेष्वेते अत्र ब्राह्मणम् —– ' तेऽपरा उपसमेत्य । अप उपस्पृश्य पत्नीशाल पशूनेवैतदात्मन्नियच्छन्ते ' ( श ० ४ । ६ । ९ । ८ ) । आहुती जुहोती रतिरिह रमध्वमिह धृतिरिह स्वधृतिः च स्वाहेति होम एव विनियोगः । ' अथ द्वितीयां जुहोति । अत्र स्पष्टं सूत्रोक्तविधानस्यैव समर्थनम्, मन्त्रस्य मातरं धयन्नित्यग्निमेवैतत्पृथिवीं धयन्तमाह उपसृजन् धरुणं मात्र इत्यग्निमेवैतत् पृथिव्या उपसृजन्नाह धरुणो ' ( श ० ४१६ / ९ / ९ ) । अनेनापि रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहेति पशवो वै रायस्पोषः पशूनेवैतदात्मन्नियच्छन्ते पूर्वोक्तं मन्त्रव्याख्यानं समर्थितं भवति । युष्माकमिह अध्यात्मपक्षे – हे मनश्चित्तबुद्धयः युष्माकमिह परमात्मनि रतिः प्रीतिरस्तु भवतु । यद्वा । युष्माकमिह् परमात्मन्येव संयमनमस्तु । यूयमिहैव रमध्वम् । युष्माकमिह धृतिर्धारणमेकाग्रता परमेश्वरोऽस्मासु रायो स्वधृतिः स्वकीयज्ञान - ध्यान स्मरणादिधर्माणामपि धारणमस्तु | धरुणः ? मात्रे सर्वधारकः मातुः पृथिव्या धरुणं धारयितारं ज्ञानध्यानादिधनस्य पोषं पुष्टि दीधरद् धारयतु । कीदृशो धरुणः तथा मातरं पृथिवीं धयन् धापयन् जीवान् महावराहं तस्याः समीपं प्रापयन् स्वीयेन वराहरूपेण भूमिमुद्धरन् पाययन् तत्रोत्पन्नान् व्रीहियवहिरण्यरत्नादीन् भोजयन् । धृतिः सर्वेषां व्यवहाराणां धारणमिह दयानन्दस्तु – ' हे गृहस्था, युष्माकमिह गृहाश्रमे रती रमणमिह यूयमिह रमध्वम् । हे गृहिन्, त्वमपत्यस्य स्वधृतिः सर्वेषां पदार्थानां धारणम्, स्वाहा सत्या वाक् क्रिया वास्तु,, स धरुणो धर्ता मातरं मान्यप्रदां धयन्निव मात्रे मान्यकर्थ्यं यं धरुणं धर्तव्यं पुत्रं गर्भमुपसृजन् स्वगृहे सत्यया रमस्व वाचा दीधरद् धारय ' इति, तदपि यत्किचित्, तस्याः पयः पिबन् अस्मासु रायस्पोषं धनस्य पुष्टि स्वाहा में वर्णित है । शतपथ ब्राह्मण में अनुष्ठित की जाती हैं । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १२ । ४१८ - ९ ) याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । परमात्मा में ही प्रीति हो, अथवा इसी अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं इस प्रकार है - हे मन, चित्त तथा बुद्धि! तुम्हारी एकाग्रता हो । इसमें तुम्हारे स्वकीय ज्ञान, में प्रतिबद्धता हो । तुम लोग इसमें ही रमण करो । इसमें ही तुम्हारी हममें धृति ज्ञान, - ध्यान आदि धन की पुष्टि को धारण करें । ध्यान, स्मरण आदि धर्मों का धारण भी हो । सर्वधारक परमेश्वर पहुँचाते हुए, अपने वराह रूप के द्वारा भूमि माता पृथ्वी को धारण करने के निमित्त महावराह को उस पृथ्वी के समीप को उसमें उत्पन्न व्रीहि, यव, हिरण्य, रत्न आदि का उद्धार करते हुए, माता पृथ्वी को स्नेहार्द्र करते हुए एवं प्राणियों का उपभोग कराते हुए, वे सबको धारण करते हैं । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ में ' हे गृहस्थों ' इस प्रकार के सम्बोधन मूल मन्त्र के में है । ' अपत्य की माता के लिये ' इत्यादि कथन अप्रामाणिक है, क्योंकि निर्मूल होने के कारण अनौचित्य अपत्य शब्द नहीं है । ' घर्तभ्य ’