वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 271–280
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 271–280
पृष्ठ 271
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मे ० ५८ ] वैदार्थपारिजातभाष्यसहिता २१७ विश्वे॑ दे॒वाश्च॑म॒सेषूत्रीतोऽसमायोद्यतो रुद्रो हूयमा॑नो॒ वातोऽभ्यावृत्तो न॒चक्षाः प्रतिख्यातो भक्षोभक्ष्यर्माण पि॒तरो॑ नाराश॒साः ॥ ५८ ॥
चमसेषु ग्रहपात्रेषुन्नीतो गृहीतः सोमो विश्वेदेवसंज्ञो भवति, तदा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहुयात् । होमार्थमुद्यतः सोमोऽसुसंज्ञो भवति, तदा असवे स्वाहेति जुहुयात् । हूयमानः सोमो रुद्रो भवति भवति,, तदा रुद्राय स्वाहेति जुहुयात्! अभ्यावृत्तो होमशेषीभूतः सदः प्रति भक्षणार्थमानीतः सोमो वातो तदा वाताय स्वाहेति जुहुयात् । प्रतिख्यातो ब्रह्मन्नुपह्वयस्वेत्यादिना भक्षणार्थं पृष्टः सोमो नृचक्षा भवति,, नृन् मनुष्यान् शुभाशुभकारिणश्चष्टे पश्यतीति नृचक्षाः, मनुष्यकृतशुभाशुभकर्मद्रष्टा सूर्यो यमो वा भवति । तदा नृचक्षसे स्वाहेति जुहुयात् । भक्ष्यमाणः प्रीयमाणः सोमो भक्षो भवति, तदा भक्षाय स्वाहेति जुहुयात् भक्षयित्वा सन्नः स्वखरेषु सादितः सोमो नाराशंसाः पितरो भवन्ति, नरोऽस्मिन्नासीनाः शंसन्तीति नाराशंसो यज्ञः, तत्र हिता योग्या वा नाराशंसाः, नाराशंसगुणविशिष्टाः पितरः, तदा निमित्तापत्तौ पितृभ्यो नाराशंसेभ्यः स्वाहेति जुहुयात् । अत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ यदि चमसेषून्नीतः किञ्चिदापद्येत विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहुयात् ' ( श ० १२।६।१।२७ ), ' अथ यदि होमायोद्यतः किञ्चिदापद्येतासवे स्वाहेति जुहुयात् ' ( श ० १२।६।१।२८ ), ' अथ यदि हूयमानः रुद्राय स्वाहेति ' ( श ० १२ | ६ | १ | २ ९ ), ' अथ यद्यभ्यावृत्तः वाताय स्वाहेति ' ' ' ' ' ( श ० १२।६।१।३० ), ' अय यदि प्रतिख्यात ः ' ' नृचक्षसे स्वाहेति 1 ( श ० १२।६।१।३१ ), ' अथ यदि भक्ष्यमाणः ' ' ' ' भक्षाय ' स्वाहेति ' ( श ० १२ | ६ | | | ३२ ) । ' अथ यदि नारासेषु सन्नः किञ्चिदापद्येत पितृभ्यो नाराश सेभ्यः स्वाहेति जुहुयात् ' ( श ० १२।६ । १ । ३३ ) । अध्यात्मपक्षे - हे परमेश्वर, त्वदर्थं चमसेषून्नीतो गृहीतः सोमो विश्वेदेवसंज्ञको भवति । त्वदर्थं होमायोद्यतोऽसुसंज्ञको भवति । तुभ्यं हूयमानः स रुद्रो भवति । अभ्यावृत्तो होमशेषीभूतः सदः प्रति भक्षणार्थं नीतः सोमो वातो भवति । भक्षणार्थं प्रतिख्यातो नृचक्षा भवति । शेषं पूर्ववत् । त्वच्छेषत्वादेव सोमस्तत्तद्देवरूपो भवति । मन्त्रार्थ - ग्रहपात्रों में ग्रहण किया गया सोम विश्वेदेव संज्ञक है । आहुति के लिये तैयार सोम असुसंज्ञक, हवन करते समय रुद्रसंज्ञक और हुतशेष भक्षणार्थं सदोमण्डप में लाया हुआ वातसंज्ञक है । हे ब्रह्मन्, हुतशेष का पान करो, इस तरह से बताया हुआ सोम मनुष्यों के शुभाशुभ को देखने वाला नृक्ष है, भक्षण करते समय सोम भक्षसंज्ञक कहलाता है, भक्षण करने के अनन्तर खर पर रखा हुआ सोम नाराशंस और गुणविशिष्ट या यज्ञ का हितकारी पितर-संज्ञक होता है ॥ ५८ ॥
भाष्यसार -- ' विश्वेदेवाश्चमसेषु ' इत्यादि कण्डिका भी पूर्व कण्डिका की भाँति याज्ञिक प्रक्रिया को नैमित्तिक विधि में विनियुक्त है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - हे परमेश्वर, आपके लिये चमस - पात्रों में गृहीत सोम ' विश्वेदेव ' संज्ञक होता है । आपके लिये होमार्थं निष्पादित होने पर वह ' असु ' संज्ञक होता है । आपके लिये हवन किया जाता हुआ वह ' रुद्र ' हो जाता है । होम से बचा हुआ सोम सदोमण्डप में भक्षण के लिये ले जाया जाता हुआ ' वात ' संज्ञक होता है । भक्षण के लिये आज्ञप्त सोम ' नृचक्षा ' होता है । शेष मन्त्रार्थं याज्ञिक व्याख्या के हो अनुसार है । आपका होने के कारण ही सोम तत्तद् देवों के रूप में होता है । २८
पृष्ठ 272
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१८ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ८ दयानन्दस्तु -- ' यैर्होमाय दानायादानाय वा यज्ञविधानेन चमसेषु मेघेषु सुगन्ध्यादिरुन्नीतोऽसुः स्वय उद्यतः प्रयत्नेन प्रेरितो रुद्रो जीवो हूयमानः स्वीकृतो नृचक्षा नृन् मनुष्यान् च, प्रतिख्यातः प्राणः प्रति वातो बाह्य वायुः, अभ्यावृत्त आभिमुख्येनाङ्गीकृतस्तच्छोधितो भक्ष्यमाणो भुज्यमानो भक्षो ख्यातं ख्यातं पवित्रीकृतः । ते विश्वेदेवा नाराशंसा नराशंसानामिमे नाराशंसा उपदेशवाः पितरश्व वैद्याः ' इति भोज्यसमूहः , तदपि यत्किञ्चित् ' यैर्विद्वद्भिः ' इत्यस्योत्सूत्रत्वात् । न च प्रकृते चमसपदस्य मेघोऽर्थः । सुगन्ध्यादिरित्यपि निर्मूलम् उदक्षरत्वात् । पवित्रीकृत इत्यपि निर्मूलमेव । श्रुतिविरोधस्तु पूर्वव्याख्यानेनोक्तप्राय एव ॥ ५८ ॥,
स॒न्तः सिन्ध॑वभ॒याय॑ द्य॑तः समुद्रोऽभ्यवह्रियमाणः सलि॒लः प्रप्त॑तो॒ योरोज॑सा मि॒ता जा॑ वी॒र्येभिर्वी॒रत॑मा॒ शवि॑ष्ठा । या पत्ये॑ते॒ अप्र॑तीता॒ सहो॑भि॒विष्णुं अरा॒न् वरु॑णा पूर्वहूतौ ॥ ५ ९ ॥ अवभृथार्थमुद्यतः सोमः सिन्धुर्भवति, तदा सिन्धवे स्वाहेति जुहुयात् । जलमभिमुखं नीयमानः भवति सिन्धुनदीरूपः स्यन्दमानत्वात्, समुद्रः समुद्रवमाणत्वात्, तदा समुद्राय स्वाहेति सोमः समुद्रो सोमः सलिलो भवति, तदा प्रायश्चित्तापत्तौ सलिलाय स्वाहेति जुहुयात् । एताभिराहुतिभिर्यज्ञश्चिकित्सितो जुहुयात् । प्रप्लुतो निमग्नः भवति, प्रतिसंहिता भवति, ' ता एता: ' इति वक्ष्यमाणश्रुतेः । ' ययोरोजसेति चोदकेनोपसिवेत् २५ | २ | ९ ) । स्कन्नं रसरूपं सोमं जलेन सिञ्चेत् कालाहुति हो मंवाचनं च कृत्वेति । सोम एव हविर्यज्ञियं ' ( का ० श्री ० सोममिति देवयाज्ञिकाः । वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् । पूर्वार्धे यच्छन्दोपादानात् तच्छन्दाध्याहारेण स्कन्नमिति एकत्र विष्णुशब्दस्यैकशेषोऽन्यत्र वरुणशब्दस्य तुल्यकार्यत्वादुभावपि विष्णू, उभावपि वरुणौ, तो कर्मभूतौ विष्णू तौ वरुणौ । गतं स्कन्नम्, यज्ञसाधनमिति शेषः । कदा? पूर्वहूतौ पूर्वस्मिन्नाह्वाने । यावत् प्रधानं हूयते तावदेव विष्णुवरुणौ प्रति अगन् प्रति हविरगन्नित्यर्थः । विशेषणं वा पूर्व हूयेते तो पूर्वहूतौ विष्णुवरुणौ प्रति हविरगन्निति । तौ कौ? ययोरोजसा बलेन रजांसि लोकाः स्कभिताः स्तम्भितानि, स्कभ्नोतिः स्तम्भनार्थः । किञ्च, या यो विष्णुवरुणौ पत्येते ईशा ऐश्वर्यं कुर्वाते, जगतामीश्वरावित्यर्थः । ' पत ऐश्वर्ये ' दिवादिरात्मनेपदी । यद्वा पत्येते परसैन्येषु श्येनाविव पततः । पुनः कीदृशौ? वीर्येभिर्बलैवरतमा अत्यन्तं वीरौ तथा शविष्ठा अत्यन्तं बलवन्तौ शव इति बलनाम तथा सहोभिर्बलैरप्रतीता अप्रतिगतौ न केनापि सम्मुखं गन्तुं शक्यौ, अनन्ययोध्यावित्यर्थः । न प्रतीयेते | इत्यप्रतीतो, एवंविधौ विष्णुवरुणौ प्रति स्कन्नं हविर्गतमित्यर्थ इति महीधरः । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ अग्राह्य है, क्योंकि ' विद्वद्भिः ' इत्यादि पद निर्मूल हैं । इस प्रसंग में चमस शब्द का भी अर्थ मेघ नहीं है । ' सुगन्धि ' आदि शब्द भी मन्त्राक्षरों से बहिर्भूत होने के कारण अमूल हैं । श्रुतिवचनों विरोध तो प्राय: कहा ही जा चुका है ॥ ५८ ॥ का
मन्त्रार्थ - अवथ के निमित्त ले जाया जाता सोम सिन्धु है । जल के ऊपर ऋजीष कुम्भ को छोड़ते जल के अभिमुख ले जाया जाता हुआ सोम समुद्र है । जिन विष्णु और वरुण के प्रभाव से लोग ठहरे हुए हैं समय , विष्णु और वरुण अपने बल से अत्यन्त बलवान् हैं, जो अपने बल से अप्रतिम हैं, जो उनका यज्ञ में प्रथम आह्वान कर उनके लिये यह सोम प्रदान किया जाता है ॥ ५ ९ ॥ लोकत्रय का आधिपत्य करते हैं, भाष्यसार --- ' सन्न: ' इस कण्डिका के मन्त्रों से पूर्व की भाँति होम, रसरूप सोम का जल से सेचन आदि
पृष्ठ 273
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ५ ९ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २११ यद्वा ययोर्विष्णुवरुणयोरोजसा बलेन रजांसि लोकाः स्कभिताः स्वभितानि स्तम्भितानि न चलन्ति । किन, यो वीर्येभिर्वीर्यैर्वी रतमौ यौ च शविष्ठौ बलिष्ठौ श्येनाविव परबलेषु पत्येते पततः । अप्रतीतौ अप्रति-गमनौ, अनन्यसाध्य विष्णुवरुणावुभौ अस्मदीये यज्ञे पूर्वहूतौ पूर्वाह्वाने अगन् अगच्छन् सहोभिः स्वकीयैरेव बलैः, तौ विष्णुवरुणौ तुल्यकार्यत्वादुभावपि विष्णू उभावपि वरुणौ अगन् गतो यज्ञः, यज्ञसाधनभूतं स्कन्नं द्रव्यमिह यज्ञशब्देनोच्यते । पूर्वहूतौ पूर्वस्मिन्नाह्वाने यावत् प्रधानं न हूयते तावद्विष्णुवरुणौ प्रति यज्ञो गत इत्यर्थः । यद्वा पूर्वं येते तौ प्रति अगन् गतो यज्ञ इति सम्बन्धः । एवमुव्वटसायणयोर्व्याख्यानम् । ' अथ यदि स्कन्देत्तदद्भिरुपनिनयेदद्भिर्वा इद सर्वमाप्त सर्वस्यैवाप्त्यै वैष्णववारुण्यच यद्वा इदं किञ्चाच्छत वरुण एवेद सर्वमार्पयति ययोरोजसा स्कभिता रजासि वार्येभिर्वीरतमा शविष्ठा या पत्येते अप्रतीता सहोभिर्विष्णू अन् वरुणा पूर्वताविति यज्ञो वै विष्णुस्तस्यैतदाच्छति वरुणो वार्पयिता तद्यस्याश्चैवै-तद्देवताया आच्छेति यो वा देवतार्पयति ताभ्यामेवैतदुभाभ्यां भिषज्यत्युभाभ्या सन्दधाति ' ( ० ४।५।७।७ ) । यदि सोमस्य रसः किञ्चित् स्कन्देत् तदद्भिरुपसिञ्चेत् । तदर्थमयं मन्त्रः ययोरोजसेति । मन्त्रस्तु व्याख्यात एव । यज्ञो वै विष्णुरित्यादिना विष्णुवरुणयोः स्वरूपं कार्यं चोच्यते । अत्र ब्राह्मणम् -'अथ यद्यवभृयायोद्यतः किञ्चिदापद्येत सिन्धवे स्वाहेति जुहुयात् ' ( श ० १२ | ६ | १।३४ ), ' अथ यद्यभ्यवह्रियमाणः किञ्चिदापद्येत समुद्राय स्वाहेति जुहुयात् ' ( श ० १२ | ६ | ११३५ ), ' अथ यदि प्रप्लुतः किञ्चिदापद्येत सलिलाय स्वाहेति जुहुयात् ' ( श. १२ ६ | १ | ३६ ), ' ता वा एताश्चतुस्त्रि, शतमाज्याहुतीर्जुहोति त्रयस्त्रिंशद्वै देवाः प्रजापतिश्चतुस्त्रिश एनदु सर्वैर्देवैर्यज्ञं भिषज्यति सर्वैर्देवैर्यज्ञं प्रतिसन्दधाति ' ( श ० १२।६।१।३७ ) । प्रायश्चित्तत्राह्मणमिदम् । तत्र सोमयागीय कर्मसु व्यङ्गतायामेताभिराहुतिभिर्यज्ञं भिषज्यति प्रतिसन्दधाति । अध्यात्मपक्षे - सर्वात्मा शिवः सोमयागीय सोमः सन्नः सिन्धुर्भवतीत्यादिकं पूर्ववदेव व्याख्येयम् । दयानन्दस्तु -- ' यैरवभृथाय यज्ञान्तस्नानाय स्वात्मपवित्रीकरणाय वाऽभ्यवह्रियमाणो भुज्यमानः सलिलं शुद्धं जलं विद्यते यस्मिन् स व्यवहार उद्यत उत्कृष्टतया यतो नियमेन सम्पादितः, सिन्धुर्नदी, ' सिन्धव इति नदीनामसु ' ( निघ ० १११३ २१ ), सन्नोऽवस्थापितः समुद्रोऽन्तरिक्षम्, ' समुद्र इत्यन्तरिक्षनामसु ' ( निघ ० १।३।१५ ), प्रप्लुतः प्रकृष्टगुणैः प्राप्तः क्रियते, ययोर्होतृयजमानयोरोजसा बलेन रजांसि लोकाः स्कभिताः स्तम्भितानि धृतानि, यौ वीर्येभिः पराक्रमैवरतमा अत्यन्तवीरी, शविष्ठा अतिशयेन नित्यबलसाधको, सहोभिर्बलादिभि-प्रतीत प्रतिगुण विष्णू व्याप्तिशीलो वरुणौ श्रेष्ठो, पूर्वहुतौ पूर्वैः शिष्टविद्वद्भिराहूतौ पत्येते श्रेष्ठैः प्राप्येते, तावगन् ते गच्छन्तु प्राप्नुवन्तु सुखिनो भवन्ति ' इति, तदपि यत्ति चित्, अस्पष्टत्वात् । तथाहि — यज्ञान्त-स्नानाय कोऽयं व्यवहारः सम्पाद्यते? तत्र च जलं कीदृक्? कथं च तदुपयुज्यते? इत्यस्यास्पष्टत्वात् । स विधियाँ अनुष्ठित की जाती हैं । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( २५ / २ / ९ ) में प्रतिपादित है । शतपथ श्रुति के अनुसार उबट, सायण, महीधर आदि आचार्यों ने याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल मन्त्रार्थं का व्याख्यान किया है । अध्यात्मपक्ष में भी सर्वात्मक शिव सोमयागीय सोम होते हुए सिन्धु होते हैं, इत्यादि व्याख्या याज्ञिक पक्ष की भाँति ही है । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या अस्पष्ट होने के कारण अग्राह्य है । यज्ञान्त स्नान के लिये यह कौन सा व्यवहार सम्पादित होता है? उसमें जल किस प्रकार का है? उसका उपयोग कैसे किया जाता है? यह सब अस्पष्ट है । गुणों के द्वारा समुद्र कैसे प्राप्त किया जाता है? होता एवं यजमान के बल से लोक किस प्रकार स्थित हैं? इत्यादि
पृष्ठ 274
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२० शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ८ व्यवहारः कथं भुज्यमानः स्यात्? कथं च नद्योऽवस्थाप्यन्ते? समुद्रश्च कथमु गुणैः प्राप्यते? होतृयजमानयोर्बलेन कथं लोकाः स्थिताः? किं तादृशौ तौ बलवन्तौ वीरतमौ सहोभिरप्रतीतो व्याप्तावतिश्रेष्ठौ याभ्यां लोका धार्यते? किं च तत्र मानम्? सर्वथापि निरर्गलमेवैतत् । ब्रह्मदत्तोऽप्यस्पष्टोऽत्र भाषापदार्थ इत्याह । यत्तु दयानन्देन ' सन्नः ' इति पदं महीधरेण भ्रान्त्या पूर्वस्य मन्त्रस्यान्ते स्वीकृतमिति, तदपि तदज्ञानमेव, ' अथ यदि नारासेषु सन्नः किञ्चिदापद्येत ' ( श ० १२ | ६ | १ | ३३ ) इति ब्राह्मणेनैव तथा व्याख्यातत्वात् ॥ ५ ९ ॥ दे॒वान् दिव॑मगन् य॒ज्ञस्ततो॑ मा॒ द्रवि॑णमष्टु मनुष्यानन्तरि॑क्षमगन् य॒ज्ञस्तत्तो॑ मा॒ द्रवि॑णमष्टु पितृन् पृ॑थि॒वीम॑गन् य॒ज्ञस्ततो मा द्रवि॑णमष्टु यं कं च॑ लो॒कमग॑न् य॒ज्ञस्ततो मे भ॒द्रम॑भूत् ॥ ६० ॥
' देवान् दिवमगन्निति सोमे ' ( का ० श्री ० २५१२२८ ) । सोमे हविर्यज्ञियं स्कन्नमभिमृशेत् । देवयाज्ञिकरीत्या रसरूपसोमद्रव्यस्यन्दनस्येदं प्रायश्चित्तम् । अत्यष्टिर्यज्ञदेवत्या । अयं यज्ञो देवान् अतिवाहिकान् वाय्वादीन् प्राप्य दिवं द्युलोकमगन् अगच्छत् । ततस्तत्र स्थिताद् यज्ञान्मां द्रविणं विशिष्ट भोगसाधनभूतं धनमप्टु व्याप्नोतु । अनेन सुकृतिनामारोह क्रममभिधायेदानीमवरोह क्रममाह-- ततो द्युलोकावरोहणकालेऽन्तरिक्षलोकमागत्य मनुष्या-नगन्, यज्ञो मनुष्यलोकमगच्छत् । तत्र स्थिताद्यज्ञान्मां द्रविणमष्टु । दक्षिणायने गमनागमनमाह - अयं यज्ञो धूमादिक्रमेण पितॄन प्राप्य पृथिवीमगन् । तत्र स्थिताद् यज्ञान्मां द्रविणमष्टु । यं कमपि लोकमयं यज्ञोऽगच्छत्, तस्माद्यज्ञान्मम भद्रं कल्याणमभूद् भूयादिति यजमानेनाशास्यते । यद्वा ततो द्युलोकाद् द्रविणं यज्ञफलमुत्पन्नं माम व्याप्नोतु । एवमेवान्यपर्यायेष्वपि व्याख्येयम् । अत्र ब्राह्मणम् —'अथो अभ्येव मृशेत् । देवान् दिवमगन् यज्ञस्ततो " मे भद्रमभूदित्येवैतदाह ' ( श ० ४।५।७१८ ) । अध्यात्मपक्षे - अयं यज्ञो विष्णुर्व्यापकः परमेश्वरः, दिवमुपेन्द्ररूपेण प्राप्य, देवानिन्द्रादीन् कृतार्थयतीति शेषः । तत उपस्थितात् तस्मात् कृपाजनितं द्रविणं धनरत्नादिकं मामष्टु प्राप्नोति । अयं यज्ञोऽन्तरिक्षं प्राप्य सब निरर्गल ही है । ब्रह्मदत्त जिज्ञासु ने भी कहा है कि यहाँ भाषा - पदार्थ अस्पष्ट है | स्वामी दयानन्द ने यह कहा है । कि महीधर के द्वारा ' सन्नः ' यह पद भ्रान्ति से पूर्व मन्त्र के अन्त के साथ जोड दिया गया है । यह कथन भी अज्ञानमूलक है, क्योंकि ब्राह्मण - ग्रन्थ द्वारा भी ऐसा ही व्याख्यान उपदिष्ट है ॥ ५ ९ ॥ मन्त्रार्थ - यह यज्ञ द्युलोक में देवताओं तक पहुँच गया है । उस स्वर्ग में स्थित यज्ञ से विशिष्ट भोगों का साधनभूत धन यज्ञ के फल के रूप में हमें प्राप्त हो । स्वर्ग से उतरते समय यह यज्ञ मनुष्य लोक में आता हुआ अन्तरिक्ष लोक में वृष्टि के रूप में बदल जाय, जिससे कि अनेक प्रकार की धन - सम्पति हमें प्राप्त हो । यह यज्ञ धूम आदि मार्ग से पितरों तक पहुँच कर फिर भूलोक में आया है । उस स्थान में स्थित यज्ञ के फल से मुझे धन - सम्पत्ति प्राप्त हो । यह यज्ञ जिस किसी भी लोक में गया हो, उसके फल से मेरा कल्याण हो ॥ ६० ॥
भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( २५/२/८ ) में वर्णित याज्ञिक प्रक्रिया के अनुसार ' देवान् दिवम् ' इस मन्त्र का विनियोग सोम द्रव्य के स्कन्दन के प्रायश्चित्त में किया गया है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है- यह यज्ञात्मक व्यापक परमेश्वर विष्णु उपेन्द्र के रूप से स्वर्ग को प्राप्त करके इन्द्रादि देवताओं को कृतार्थं करते हैं । उनकी उपस्थिति में उनकी कृपा से धन, रत्न आदि मुझे प्राप्त हों । ये
पृष्ठ 275
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१० ६०-६१ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २११ चन्द्ररूपेण मनुष्याननुगृह्णाति । ततोऽमृतादिकं द्रविणं मामष्टु । अयं यज्ञः पृथिवीं प्राप्य रामकृष्णरूपेण धर्मग्लानि निवर्त्य धर्मं संस्थाप्य पितॄन् पित्रुपलक्षितान् देवान् पितॄन् मनुष्यांश्चानुगृह्णाति । अयं यज्ञो यं कं च लोकं गतस्तत एव मे भद्रं भवतु, सर्वान्तर्यामित्वात् सर्वव्यापकत्वात् तत्तद्रूपेण यज्ञस्तांस्ताननुगृह्णात्येव । दयानन्दस्य तु -- ' यो यज्ञः पूर्वोक्तः सर्वैः सङ्गमनीयों दिवं देवान् प्रापयति, दिवं विद्याप्राशं दिव्यभोगान् प्रापयति, तं विद्वांसोऽगन् प्राप्नुयुः, ततस्तस्माद् मा मां द्रविणं विद्यादिकमन्तु प्राप्नोतु । यो यज्ञोऽन्तरिक्षं मेघमण्डलमगन् मनुष्यान् आप्नोति, यो यज्ञः पृथिवीं पितॄन् ऋतुन प्रापयति तमगन्, ततो मां द्रविणमष्टु । यो यज्ञो यं यं च लोकं प्राप्नोति तमगन् ततो मे भद्रं भजनीयं कल्याणमभूद् भवतु, यो यज्ञः सर्वैः कर्तुं योग्यो विद्याप्रकाशं दिव्यभोगान् प्रापयति, यं विद्वांसः प्राप्नुवन्तु ततो मां द्रविणं विद्यादिगुणः प्राप्नोतु । यो यज्ञो मेघमण्डलं मनुष्यांश्च प्राप्नोति यं भद्रं मनुष्याः प्राप्नुवन्ति, ततो मां द्रविणं धनादिकमष्टु । यो यज्ञः पृथिवीं पितृन् वसन्तादीनृतून् प्राप्नोति यमाप्ताः प्राप्नुवन्ति ततो मां द्रविणं प्रत्यृतु सुखमष्टु । यो यज्ञो यं कं च लोकं प्राप्नोति यं धर्मात्मा प्राप्नोति, ततो मे भद्रं भक्तु ' इति हिन्दीभाष्यम्, तदेतत् सर्वमपि निरर्थमसङ्गतं च कोऽयं यज्ञो यः सर्वैः वतुं योग्य इत्यस्यानिरूपणात् । पूर्वमन्त्रोक्तसलिलो व्यवहार इति चेत्, तस्य विद्याप्रकाशदिव्यभोगानां प्रापकत्वे मानायोगात् । न वा तस्य मेघमण्डलस्य मनुष्याणां प्रापकत्वे मानमुपलभामहे । न वा तादृशयज्ञस्य पृथिव्या ऋतूनां च प्रापकत्वम्, प्रमाणाभावादेव । श्रुति-विरोधस्तु स्पष्टः ॥ ६० ॥
चतु॑स्त्रिधि॑ श॒त्तन्त॑वो॒ ये वि॑तत्ति॒रे व इ॒मं य॒ज्ञयं॒ स्व॒धया॒ दद॑न्ते ।
तेषा॑ चि॒न्न ü सम्वे॒तद॑धामि॒ स्वाहा॑ घ॒र्मो अप्ये॑तु॒ दे॒वान् ॥ ६१ ॥
यज्ञात्मक विष्णु अन्तरिक्ष को प्राप्त करके चन्द्रमा के स्वरूप से मनुष्यों को धन प्राप्त हो । ये यज्ञस्वरूप विष्णु पृथिवी लोक को प्राप्त करके श्रीराम, करते हुए धर्म को स्थापित कर पितरों, देवों तथा मनुष्यों को लोक में जाय, वहीं से मेरा कल्याण करे । सर्वान्तर्यामी तथा अनुगृहीत करता ही है । अनुगृहीत करते हैं । उनसे मुझे अमृत आदि श्रीकृष्ण के स्वरूप से धर्महानि को निराकृत अनुगृहीत करते हैं । यह यज्ञस्वरूप जिस किसी भी सर्वव्यापक होने के कारण तत्तद् रूप से यज्ञ उनको स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या निरर्थक तथा असंगत है, क्योंकि यह निरूपण नहीं किया गया है कि यह कौन सा यज्ञ हैं? जो सबके द्वारा करने योग्य है । यदि पूर्व मन्त्र में वर्णित सलिल व्यवहार है, तो उसके विद्या-प्रकाशक, दिव्य भोगों के प्रापक होने में कोई प्रमाण नहीं है । उस मेघमण्डल का मनुष्यों के प्रापक होने में कोई प्रमाण
उपलब्ध नहीं होता । श्रुतिविरोध तो स्पष्ट ही है ॥ ६० ॥
मन्त्रार्थ - यज्ञ का विस्तार करने वाले प्रजापति आदि चौंतीस देवता इस यज्ञ का विस्तार करते हैं, अन्न आदि के द्वारा पुष्ट करते हैं । यज्ञ का विस्तार करने वाले इन देवताओं का जो अंश छिन्न हो गया है, उसे मैं इस घर्मपात्र में इकट्ठा करता हूँ । यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो । इस घृत से महावीर संगृहीत हो । महावीर देवताओं को प्राप्त हो ॥ ६१ ॥
पृष्ठ 276
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ०८ घर्मदेवत्या पङ्क्तिस्त्रिष्टुब् वा, द्वाचत्वारिंशदक्षरत्वात् । शाखान्तरे महावीरभेदे घृतहोमे विनियोगः । चतुस्त्रिशत्तन्तवो यज्ञस्य ये परमेष्ठ्यादयो देवा यज्ञं वितत्निरे वितन्वन्ति प्रायश्चित्तशमनेन, तनोलिटि प्रथम बहुवचने ' लिटि धातोरनभ्यासस्य ' ( पा ० सू ० ६ ११८ ) इति द्वित्वे, ' तनिपत्योश्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ६ । ४ । ९९ ) इत्युपधालोपे ' तत्निरे ' इति रूपम् । ये च इमं यज्ञं स्वधया अन्नेन ददन्ते धारयन्ति, ' दद दानधारणयोः ', पुष्णन्ति वा ददतिः पुष्यत्यर्थः तेषां यज्ञं वितन्वतां देवानां यत्किमपि छिन्नं त्रुटितम्, तदेतदहमनेन होमेन सन्दधामि । उकारः पादपूरणः । स्वाहा सुहुतमस्तु । अनेन घृतहोमेन घर्मो महावीर: संहितो भवत्वित्यर्थः । महावीरः सविता सन् देवानप्येतु देवान् प्रति गच्छतु । अध्यात्मपक्षे - चतुस्त्रिशत्संख्याकाः पूर्वोक्तास्तन्तवो यज्ञविस्तारकाः सोमस्य साम्बशिवस्य सर्वात्मनोंऽशाः स्वरूपभूताः परमेष्ठ्यादयो यज्ञं वितन्वन्ति ये चेमं स्वधया धारयन्ति तेषां यत् त्रुटितम्, तदेतदहमनेन मन्त्रेण सन्दधामि । शेषं पूर्ववत् । दयानन्दस्तु - ' ये चतुस्त्रिशद् अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादशादित्याः इन्द्रः, प्रजापतिः, प्रकृतिश्चेति, तन्तवः सूत्रवत् समवेतुं शीला ये वितत्निरे ये चेमं यज्ञं सौख्यजनकं स्वधयाऽन्नादिना ददन्ते तेषां छिन्नं द्वैधीकृतं तदेतत् स्वाहा सत्यया क्रियया वाचा वा सन्दधामि । घर्मो यज्ञः, ' धर्म इति यज्ञनामसु ' ( निघ ० ३ | १७ | १५ ), देवान् विदुषोऽप्येतु ' इति, तदेतदसङ्गतमेव, शतपथोक्तरीत्या चतुस्त्रिशद्देवानामेव प्रकृते विवक्षितत्वेन वस्वादीनां ग्रहगे मानाभावात् । ' चतुस्त्रि शतमाज्याहुतीर्जुहोति तत्र प्रजापतिश्चतुस्त्रि ७ श: ' ( श ० १२ | ६ | १ | ३७ ) इति श्रुत्या चतुस्त्रिंशत्त्वेन प्रजापतिरुक्तो न प्रकृतिः, प्रकृतेस्तथात्वे मानाभावाच्च, कोऽयं भागस्तेषां पृथक्कृतः? च सत्यया क्रियया वाचा सन्धीयते? इत्यस्य वक्तव्यत्वात् । यज्ञश्च कथं विदुषो गच्छतीत्यप्य-कथं निर्वाच्यमेव ॥ ६१ ॥
य॒ज्ञस्य॒ दोहो॒ वित॑तः पुरुत्रा सो अ॑ष्ट॒धा दिव॑म॒न्वात॑तान । स य॑ज्ञ घुक्ष्व॒ महि॑ मे प्र॒जाया रायस्पोषं॒ विश्व॒मायु॑रशीय॒ स्वाहा॑ ॥ ६२ ॥
भाष्यसार - ' चतुस्त्रिशत्तन्तवः ' इस ऋचा का विनियोग प्रायश्चित्तात्मक घृतहोम में याज्ञिक प्रक्रिया के अन्तर्गत किया गया है । याज्ञिक विनियोगपरक अर्थ पूर्वतः उपदिष्ट है । इस प्रकार है - चौंतीस संख्यावाले पूर्वोक्त यज्ञविस्तारक साम्ब शिव सर्वात्मा के अंश, सुविस्तृत करते हैं । जो इसको स्वधा के द्वारा धारण करते हैं, उनकी जो त्रुटि है, अध्यात्मपक्ष में अर्थं संगति स्वरूपभूत परमेष्ठी आदि यज्ञ को उसको मैं इस मन्त्र से परिष्कृत करता हूँ । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित अर्थ असंगत है, कथन अभीष्ट होने के कारण वसु आदि के ग्रहण में किस प्रकार सत्य वाणी से परिष्कृत किया जाता है? इस प्रति जाता है, यह भी अस्पष्ट ही है ॥ ६१ ॥
क्योंकि शतपथ श्रुति के अनुसार यहाँ चौंतीस देवताओं का ही कोई प्रमाण नहीं है । उनका कौन - सा अलग किया गया भाग विषय को स्पष्ट रूप से बताया जाना चाहिये था । यज्ञ विद्वानों के मन्त्रार्थ - यज्ञ में जो आहुतियाँ दी गई हैं, वे नाना प्रकार से विस्तार को प्राप्त होती हुई, आठों दिशाओं में फैलती हुई द्युलोक को व्याप्त कर लेती हैं । वह यज्ञ मुझे संतति और महिमा प्रदान करे । मैं धन, पुष्टि और पूरी
आयु को प्राप्त करूँ । यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो ॥ ६२ ॥
पृष्ठ 277
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ६२-६३ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता २२३ ‘ सोमेज्योपपाते चैकैकां यथाकाल हुत्वा यज्ञस्य दोह इति वाचयति ' ( का ० श्र ० २५।६।७ ) । सोमयागे यस्मिन् कस्मिंश्चित् कर्मणि सोमाङ्गे सोमाङ्गाङ्गे वा उपपाते परमेष्ठ्यादिचतुस्त्रिशदाहुतीनां मध्ये ' अथ यदि पण्यमानः ' ' ' ( श ० १२ / ६ / ६ / १० - ३६ ) इत्यादिश्रुत्युक्ते काले एकैकामाहुति सकृद्गृहीतेनाज्येन हुत्वा यज्ञस्य दोह इति मन्त्रं वाचयति यजमानः । अयं होमो ब्रह्मवर्तृकः, वाचनं च तत्कर्तृकम्, आज्य संस्कारोऽपि तेनैव कार्यः । यज्ञदेवत्या त्रिष्टुप् । पूर्वार्धः परोक्षो द्वितीयः प्रत्यक्षः, अतो यत्तद्भयां वाक्यपूर्तिः । यस्य तव यज्ञस्य दोह आहुतिपरिणामो विततः प्रसारितः पुरुत्रा बहुधा ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंन्तो भूतग्रामो यज्ञपरिणाम इत्याशयः । य एव दोहो दिग्भेदेनाष्टधा भिद्यमानो दिवं द्युलोकमाततान भूमिमन्तरिक्षं च व्याप्य दिवमाततान व्याप्तवान् स त्वं हे यज्ञ, मे मम प्रजायां महि महान्तं दोहं धुक्ष्व प्रक्षर देहि । अहं च त्वत्प्रसादाद् रायस्पोषं धनस्य पुष्टि विश्वं सम्पूर्णमायुश्चाशीय प्राप्नुयाम् । अध्यात्मपक्षे --- यज्ञस्य विष्णोः परमेश्वरस्य क्रियात्मकस्य वा दोहः, विवर्तः परिणामभूतो वा दोहः, पुरुत्रा बहुधा विततः प्रसृतः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य सर्वस्यैव प्रपञ्चस्य यज्ञदोहत्वात् । य एवं दोहो दिग्भेदेनाष्टधा भिद्यमानो भूमि चान्तरिक्षं च व्याप्य दिवमाततान द्युलोकं व्याप्तवान् स त्वं हे यज्ञ! महान्तं दोहं मे मम प्रजायां पुत्रादिपरम्परायां शिष्यपरम्परायां च धुक्ष्व प्रक्षर देहि । दयानन्दस्तु - ' हे यज्ञसम्पादक विद्वन्, यो यज्ञस्य पुरुत्रा विततोऽष्टधा दोह: सामग्री प्रपूर्णोऽस्ति, दिवं सूर्यप्रकाशमन्वाततान आच्छाद्य विस्तारयति, स सूर्यप्रकाशः, त्वं तं यज्ञं धुक्ष्व, यो मम प्रजायां विश्वं महि रायस्पोषमायुश्चान्वाततान, तमहं स्वाहाशीय ' इति, तदपि तुच्छम्, अस्पष्टत्वात् । तथाहि कोऽयं यज्ञो यो बहुषु पदार्थेषु विततः? के च ते पदार्था:? अष्टासु दिवष्टप्रकाराश्च के दोहा:? कथं च सूर्यप्रकाशमाच्छाद्य किं विस्तारयति? ' सूर्यप्रकाशे यज्ञानुष्ठायिन् त्वं यज्ञं धुक्ष्व परिपूरय ' इति हिन्दीव्याख्यानम्, तदपि निःसारं पदार्थ -भाष्यासंस्पर्श च । सूर्यप्रकाश इति पदकृत्यमिति तु नोक्तम् ॥ ६२ ॥
आप॑वस्य॒ हिर॑ण्यव॒दश्व॑वत् सोम वी॒रव॑त् । वाज॒ गोम॑न्त॒माभि॑र॒ स्वाहा॑ ॥ ६३ ॥
इति माध्यन्दिन संहितायामष्टमोऽध्यायः ॥
भाष्यसार - ' यज्ञस्य दोह: ' इस मन्त्र का वाचन में विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( २५ / ६/७ ) द्वारा किया गया है । याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान शतपथ ब्राह्मण में उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - यज्ञस्वरूप परमेश्वर अथवा क्रियात्मक विष्णु का विवर्त रूप अथवा परिणामभूत दोह बहुधा विस्तृत है, क्योंकि ब्रह्मा से प्रारम्भ करके तृण पर्यन्त समस्त प्रपंच यज्ञदोह ही है । इस प्रकार यह दोह दिशाओं के भेद से आठ प्रकारों में विभक्त होते हुए भूमि तथा अन्तरिक्ष को व्याप्त करके द्युलोक में भी व्याप्त है । इस प्रकार के हे यज्ञ! आप इस महान् दोह को मेरी पुत्रादि - परम्परा में तथा शिष्य - परम्परा में प्रवाहित करें । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ अस्पष्ट होने के कारण अग्राह्य है । वह कौन - सा यज्ञ है, जो बहुत पदार्थों में विस्तृत है? वे पदार्थ क्या हैं? आठों दिशाओं में आठ प्रकार के दोह कैसे हैं? किस प्रकार सूर्य के प्रकाश को आच्छादित करके यज्ञ किसका विस्तार करता है? इत्यादि सारे प्रश्नों का उत्तर अपेक्षित है । हिन्दी भाष्य भी सारहीन तथा पदार्थ - भाष्य से असम्बद्ध है ॥ ६२ ॥
मन्त्रार्थ - हे सोम! तुम यहाँ आकर इस यूप ( स्तम्भ ) को पवित्र करो । तुम सुवर्णयुक्त, अश्वयुक्त और वीरयुक्त होकर धेनुयुक्त अन्न हमें सब तरह से प्रदान करो । यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो ॥ ६३ ॥
पृष्ठ 278
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ०८ ' आपवस्व हिरण्यवदित्युद्गातृहोमो ध्वाङ्क्षारोहणे यूपस्य ' ( का ० श्र ० २५ २६ ९ ) । सोमे च यूपस्य काकारोहणे उद्गात्रा होमः कर्तव्यः । पश्वादी तु ब्रह्मकर्तृको होमः । हे सोम! आपवस्व प्रक्षर, हिरण्यवद् हिरण्यसंयुक्तम्, वीरवद् वीरः संयुक्तम्, क्रियाविशेषणान्येतानि पदानि वाजमन्नं गोमन्तं गोभिः संयुक्तम् आभर अकृपणं यथा स्यात्तथा आहर । स्वाहा सुहुतमस्तु । अध्यात्मपक्षे -- हे सोम! साम्बशिव, त्वं मामापवस्व प्रदेहि । किं प्रदेहीत्याकाङ्क्षायामाह - वाजमन्नं लौकिकज्ञानविज्ञानलक्षणं वा । कीदृशं तत्? गोमन्तम्, गौर्वेदवाणी प्रमाणं यस्मिन् तादृशम्, हिरण्यवद् ज्योतिर्मयम्, अश्ववत् तद्वद् बलिष्ठं संशयविपर्ययानाक्रान्तम् । तस्मै तुभ्यं स्वाहा स्वसर्वस्वमहं समर्पयामि । ---दयानन्दस्तु – ' हे सोम, ऐश्वयं कामयमान गृहिन्! त्वं सत्यया वाचा स्वर्णाश्ववीरतुल्यमुत्तमेन्द्रिय-सम्बन्धिनमन्नमयं यज्ञमाश्रय । तेन संसारं सम्यक् पवस्व पवित्रं कुरु ' इति, तदपि यत्किञ्चित् तादृशान्नमय-यज्ञस्य विधानादर्शनात् । तस्मिन् स्वर्णतुल्यता कथम्? कथं चाश्वतुल्यता? वीरतुल्यता च कथमुपपद्यते? कथं चेन्द्रियसम्बन्धः? विशेषणस्य प्रयोजनं च वक्तव्यम्, इन्द्रियसम्बन्धमन्तरा कस्यापि यज्ञस्यानिष्पत्तेः ॥ ६३ ॥
इति माध्यमिवनसंहितायां वेदार्थपारिजातभाष्येऽष्टमोऽध्यायः ॥ भाष्यसार - ' आपवस्त्र ' इस मन्त्र से सोमयाग में यूप पर काक का आरोहण होने पर उद्गाता के द्वारा हवन किया जाता है । पश्वादियाग में यह हवन ब्रह्मा द्वारा करणीय है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( २५ / ६ / ९ ) में प्रतिपादित है । याज्ञिक पक्षीय मन्त्रार्थ भी आचार्यों के द्वारा किया गया है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना यह है -- हे साम्ब शिव, आप मुझे वेदवाणी से प्रमाणित, ज्योतिर्मय, बलिष्ठ, संशय-विपर्यय से रहित अन्न, अर्थात् लौकिक ज्ञान - विज्ञान प्रदान करें । आपके लिये मैं सर्वस्व समर्पित करता हूँ । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ में इस प्रकार के अन्नमय यज्ञ का विधान दृष्टिगोचर न होने के कारण असंगति है । उसमें स्वर्णतुल्यता, अश्वतुल्यता तथा वीरतुल्यता कैसे संगत होती है? इन्द्रय - सम्बन्ध भी किस प्रकार उपपन्न होगा? विशेषण का कारण भी निर्दिष्ट करना चाहिये, क्योंकि इन्द्रिय - सम्बन्ध के अभाव में किसी भी यज्ञ का सम्पादन नहीं हो सकता ॥ ६३ ॥
पृष्ठ 279
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अथ नवमोऽध्यायः देव॑ सवितः प्रव य॒ज्ञं प्रसव य॒ज्ञप॑ति भगा॑ दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वः कैत॒पूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वा नः स्वत स्वाहा ॥ १ ॥
नवमेऽध्याये वाजपेयमन्त्रा उच्यन्ते चतुस्त्रिंशत्कण्डिकापर्यन्तम् । तेन बृहस्पतीन्द्रावृषी । ' देव सवितरिति जुहोति यजत्यादिषु ' ( का ० श्र ० १४ | १ | ११ ) । वाजपेयाङ्गभूतानां दीक्षणीयाप्रायणीयातिध्यादीनामादिषु यजत्यादिषु कर्मणः परस्तात् सकृद्गृहीतमाज्यं जुहुयात् । वाजपेय कर्म प्रारभमाणः प्रथममनेन मन्त्रेण सकृद्-गृहीतमाज्यं गृह्णीयादित्यर्थः । हे सवितः! देव सर्वस्य प्रेरकान्तर्यामिन् दीव्यमान! यज्ञं वाजपेयलक्षणं प्रसुव प्रवर्तय । इमं यजमानं भगाय भजनीयामानुष्ठानरूपायैश्वर्याय, भजनीयाय यज्ञफलाय वा प्रशुव प्रेरय । अथ मण्डलमाह - त्वत्प्रसादान्मण्डलरूप आदित्यो दिव्यो दिवि भवो गन्धर्वो गवां रश्मीनां धारयिता, केतपूरन्नस्य पालयिता, केतशब्दस्यानपरत्वात् । सूर्यमण्डलवर्ती देवो नोऽस्माकं केतमन्नं पुनातु शोधयतु । यद्वा केतान् प्राणिनां विज्ञानानि पुनातु शोधयतु । वाचस्पतिः प्रजापतिरपि त्वत्प्रसादादस्मान् दिने दिने नोऽस्मदीयं वाजमन्नं हविर्लक्षणं स्वदतु आस्वादयतु, स्वाहा सुहुतमस्तु । अत्र ब्राह्मणम् -'राजा वै राजसूयेनेष्ट्वा भवति । सम्राड् वाजपेयेनावर हि राज्यं परछ साम्राज्यं कामयेत वै राजा सम्राड् भवितुं ( श ० ५ | १ | १ | १३ ), ' कर्मणः पुरस्तादेता सावित्रीमाहुति जुहोति ' ( श ० ५ | १ | १ | १४ ), ' देव सवितः स्वदतु स्वाहेति प्रजापतिर्वै वाचस्पतिरन्नं वाजं प्रजापतिर्न इदमद्यान्न ख स्वत्वित्येवैतदाह स एतामेवाहुति जुहोत्या श्व: सुत्याया एतद्र्यस्यै तत्कर्मारब्धं भवति प्रसन्न एतं यज्ञं भवति ' ( श ० ५ | १ | १ | १६ ) | मन्त्रस्य कानिचित् पदानि व्याख्यातानि । सावित्रहोमस्य संकुचद्वृत्तितां दर्शयति -— आ श्वः सुत्यायाः श्वः सुत्यायाः सुत्यादिनात् पूर्वम् । मन्त्रार्थ - हे दीप्यमान सबके प्रेरक परमात्मन्! वाजपेय यज्ञ को प्रवृत्त करो, यजमान को अनुष्ठान रूप ऐश्वर्य के निमित्त प्रेरित करो । दीप्यमान अन्न को पवित्र करने वाली रश्मियों को धारण करने वाले सूर्यमण्डल में वर्तमान नारायण हमारे अन्न को पवित्र करें । वाक्य के अधिपति प्रजापति हमारे हविरूप अन्न का आस्वादन करें । यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो ॥ १ ॥
भाष्यसार --- नवम अध्याय में चौंतीसूत्रों कण्डिका तक वाजपेय याग के मन्त्र निरूपित हैं । बृहस्पति तथा इन्द्र इनके ऋषि हैं । कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | १ | ११ ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार वाजपेय याग के अंगभूत दीक्षणीया, प्रायणीया, आतिथ्या आदि इष्टियों के प्रसंग में ' देव सवितः ' इस मन्त्र से घृत का हवन किया जाता है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल अर्थं उपदिष्ट है । २ ९
पृष्ठ 280
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ परमेश्वर! प्रसुव प्रेरय प्रवर्तय यज्ञं अध्यात्मपक्षे -- हे देव जगदुत्पत्त्यादिक्रीडापरायण! सवितः सर्वप्रेरक वा । किमर्थम्? भगाय भजनीयाय कर्म-वाजपेयाख्यमुपासनज्ञानादिलक्षणं वा । प्रसुव यज्ञपति यजमानमुपासकं स्वप्रकाशे चिदात्मके ब्रह्मणि भवो दिव्यः सविशेषः फलाय निरावरणब्रह्मरूपाय मोक्षाय, दिव्यो दिवि द्योतनात्मके केतमन्नं ज्ञानं वा पुनाति शोधयतीति केतपूः, परमात्मा, गन्धर्वो गवां वेदलक्षणानां वाचां धारकः । करोतु केतपूः । वाचस्पतिः प्रजापतिः, नोऽस्माकमन्नं निवेदितं नः केतं ज्ञानं पुनातु शोधयतु संशयविपर्ययादिशून्यं नैवेद्यं स्वदतु आस्वादयतु । सम्राट्! त्वं भगाय समग्रैश्वर्याय स्वाहा दयानन्दस्तु - ' देव दिव्य गुणसम्पन्न, सवितः सत्र लैश्वर्यसंयुक्त राजधर्मरक्षकं पुरुषं प्रसुव प्रेरय, येन दिव्यः वेदवाचा यज्ञं सर्वसुखदं राजधर्मं प्रसुव प्रचारय । यज्ञपती , केतपूः बुद्धिशोधको वाचस्पतिः पठनपाठनोपदेशादिभि-प्रकाशमानो दिव्यगुणेषु स्थितः, गन्धर्वः पृथिव्या धारकः पुनातु, नोऽस्माकं वाजमन्नं स्वाहा सत्यत्राचा विद्यारक्षकः सभापतीः राजपुरुषोऽस्ति सोऽस्माकं बुद्धि, यज्ञपतिशब्दस्य । यज्ञपदस्य राजधर्मोऽर्थः स्वदतु ' इति, तदपि यतिचित् क्लिष्टकल्पनाबाहुल्यात् । एवं दूषणान्तर-राजधर्मपालक पुरुषोऽर्थं इत्यत्र मानाभावात्, यज्ञयज्ञपतिशब्दयोस्तत्रागृहीतशक्तिकत्वात् मह्यम् ॥ १ ॥
गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य ध्रुव॒सद॑ त्वा न॒षद॑मन॒ः सद॑मुपया॒मगृ॑हीतोऽसोन्द्रय त्वा॒ जुष्ट॑ त्वा जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष स्वा॒ जुष्ट॑तमम् ॥ अ॒प्सु॒षद॑ त्वा घृत॒सद॑ व्योम॒सद॑मुपया॒मगृहीतोऽसीन्द्रय देव॒सद॑ नाक॒सद॑मुपय॒म-ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑तमम् ॥ पृथि॒वसदे॑ त्वाऽन्तरिक्षस दिवि॒सद॑ ॥ गृहीतोऽसोन्द्रय त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑तमम् ॥ २ क्रीडाओं के कर्ता, सबके प्रेरक परमेश्वर! अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है हे जगत् की उत्पत्ति आदि में यज्ञ को प्रवर्तित के लिये, उपासना, ज्ञान आदि के रूप आप सेवनीय कर्मफल के लिये, आवरण से रहित ब्रह्मस्वरूप मोक्ष सविशेष परमात्मा, स्वप्रकाश चिदात्मक ब्रह्म में स्थित कीजिये तथा यजमान, उपासक को भी प्रेरित कीजिये । द्योतनात्मक आदि से रहित कर आप हमारे ज्ञान को संशय, विपर्यय वेदवाणियों के धारणकर्ता, अन्न अथवा ज्ञान को शुद्ध करने वाले शुद्ध करें । प्रजापति हमारे निवेदित नैवेद्य का आस्वादन करें । ग्राह्य नहीं है । यज्ञ शब्द का ' राजधर्म ' अर्थ है स्वामी दयानन्द का अर्थ क्लिष्ट कल्पनाओं की अधिकता के कारण की इस नहीं है, क्योंकि यज्ञ तथा यज्ञपति शब्दों तथा यज्ञपति शब्द का अर्थ राजधर्मपालक पुरुष है, इसमें कोई दोष प्रमाण भी समझने चाहिये ॥ १ ॥
प्रकार के अर्थ के ग्रहण की शक्ति नहीं है । इसी प्रकार अन्य निमित्त उपयाम पात्र में गृहीत हो । इस स्थिर लोक में लिये ग्रहण करता हूँ । यह तुम्हारा स्थान है । इन्द्र हे द्वितीय ग्रह! तुम उपयाम पात्र में गृहीत हो । जल मन्त्रार्थ - हे प्रथम ग्रह! तुम इन्द्र देवता की प्रीति के स्थित मनुष्यों के मन में स्थित तुमको इन्द्र देवता की प्रीति के देवता को तुम अत्यन्त प्रिय हो, तुम्हें यहाँ स्थापित करता हूँ । ग्रहण करता हूँ । यह तुम्हारा स्थान है । इन्द्र देवता में, घृत में और आकाश में स्थित इन्द्र देवता के प्रीतिपात्र तुमको तुम उपयाम पात्र में गृहीत हो । पृथ्वी, अन्तरिक्ष और की प्रीति के लिये तुम्हें यहाँ स्थापित करता हूँ । है तृतीय ग्रह! के लिये ग्रहण करता हूँ । यह तुम्हारा स्थान है । gate में स्थित देवताओं के दुःखरहित स्थान में तुमको इन्द्र की प्रीति इन्द्र की प्रीति के लिये तुम्हें यहाँ स्थापित करता हूँ ॥ २ ॥