वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 281–290
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 281–290
पृष्ठ 281
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० २ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता २२७ ' प्रातः सवनेऽतिग्राह्यान् गृहीत्वा षोडशिनं पञ्च चैन्द्रान् ध्रुवसदमिति प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्र ० १४।२।१ ) | प्रातः सवने आग्रयणग्रहणानन्तरं त्रीनप्यतिग्राह्यान् क्रमेण पूर्ववद् गृहीत्वा पूर्ववत् षोडशिनं गृह्णीयात् । पञ्चसंख्यान् इन्द्रदेवत्यान् ग्रहान् ध्रुवसदमिति पञ्चभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं गृह्णीयात् । त्रीणि यजूंषि इन्द्रदेवत्यानि । पञ्च वाजपेयिका ग्रहा गृह्यन्ते । हे सोम, त्वमुपयामयतीत्युपयामो ग्रहस्तेन गृहीतोऽसि । इन्द्राय जुष्टं प्रियं त्वां गृह्णामि । कीदृशं त्वाम्? ध्रुवसदं ध्रु वे स्थिरे ग्रहे ध्रु वे स्थिरे मूले सीदतीति ध्रुवसदम् । सोमाहुतिपरिणामभूतो रस एषु लोकेष्वावर्तमान इह गृह्यते सोमाध्यस्तः । नृषदं नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृषदम् मनसि सीदतीति मनः सदमिति । हे ग्रह, एष खपदेशस्ते स्थानम् । इन्द्राय जुष्टतमं प्रियतमं त्वां सादयामीति शेषः । अथ द्वितीयम् - अप्सुषदमुदकसदम्, घृते सीदतीति घृतसदम्, व्याम्नि सीदतीति व्योमसदं त्वां गृह्णामि । अथ तृतीयम् - पृथिव्यां सीदतीति पृथिवीसदम्, अन्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसदम्, नाकसदं कं सुखम्, न कम् अकं दुःखम्, न अकं यस्मिन् तन्नाकं सततसुखान्वितः स्वर्गविशेषः तस्मिन् सीदतीति नाकसदम् त्वां गृह्णामीत्यादिकं पूर्ववत् । एतद् इति सादनम् । अत्र ब्राह्मणम् – ' अथ पृष्ठ्यान् गृह्णाति । तद्यदेवैतैर्देवा उदजयंस्तदेवैष एतैरुज्जयति ' ( श ० ५।१।२।२ ) । पृष्ठ्यान् अतिग्राह्यान् । ते हि पृष्ठस्तोत्रसम्बन्धात् पृष्ठ्या उच्यन्ते । ' अथ षोडशिनं गृह्णाति । तद्यदेवैतेनेन्द्र उदजयत्तदेवैष एतेनोज्जयति ' ( श ० ५ | १ | २ | ३ ), ' अथैतान् पञ्च वाजपेयग्रहान् गृह्णाति । ध्रुवसदं त्वा जुष्टतममिति सादयत्येषां वै लोकानामयमेव ध्रुव इयं पृथिवीममेवैतेन लोकमुज्जयति ' ( ० ५ | १ | 1४ ) | ध्रुवे स्थिरे भूलोके सीदन्तं नृषु नेतृषु सीदन्तं मनःसदं मनसि वर्तमानं त्वां ग्रहम् इन्द्राय जुष्टम् अभिरुचितं गृह्णामि । त्वमुपयामगृहीतोऽसि पृथिव्यात्मकेन पात्रेण गृहीतोऽसि ' इयं वा उपयामः ' ( श ० ४ | १ | २ | ७ ) इति श्रुतेः । ध्रुवपदं व्याचष्टे -- एषां वै लोकानामिति । एषां लोकानामयं दृश्यमानो लोकोः ध्रुवः । इदंशब्दस्यार्थमाह-इयं वै पृथिवीति । ' अप्सुसदं त्वा । घृतसदं जुष्टतममिति सादयत्येषां वै लोकानामयमेव व्योमेदमन्तरिक्ष-मन्तरिक्षलोकमेवैतेनोज्जयति ' ( श ० ५।१।२२५ ), ' पृथिवीसदं ' ( श ० ५ | १ | २२६ ) । विशेषेण ओम् अवनं व्याप्तिर्यस्य तद् व्योम । S अध्यात्मपक्षे - हे सोम, निवेदनीयद्रव्य! त्वमुपयामगृहीतोऽसि यमसमीपस्थया श्रद्धया गृहीतोऽसि । इन्द्राय परमेश्वराय तं प्रीणयितुं त्वां गृह्णामि । कीदृशं त्वाम्? ध्रुवसदं ध्रुवाख्यपात्रस्थितम् । पुनः कीदृशम्? नृषदं नृषु सीदन्तं त्वां मनः सदम् । एष पूजाप्रदेशस्ते योनिः स्थितिस्थानम् । इन्द्राय त्वां प्रियतमं सादयामि | हे सोम, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । इन्द्राय त्वां जुष्टमभिरुचितं गृह्णामि । कथंभूतं त्वाम्? घृतसदं घृत उदके सीदतीति घृतसदस्तम् । व्योमसदं व्याम्नि सीदतीति व्योमसदस्तम् । इन्द्राय त्वां जुष्टमभिरुचितं गृह्णामि । शेषं पूर्ववत् । पृथिवीसदमन्तरिक्षसदं दिविसदं देवसदं नाकसदं त्वां गृह्णामि । एष ते योनिः 1 इन्द्राय त्वां सादयामि । ' चित्पात्रे सद्धविः सौख्यं विविधानेकभक्षणम् । निवेदयामि ते देवि सानुगायै जुषाण तत् ॥ ' इति भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ । २ । १ ) में प्रतिपादित याज्ञिक विनियोग के अनुसार ' ध्रुवसदं त्वा ' इत्यादि कण्डिका के मन्त्रों से प्रातः सवन में ग्रहों का ग्रहण किया जाता है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान किया गया है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं इस प्रकार है - हे निवेदनीय द्रव्य सोम, तुम अत्यन्त श्रद्धा से ग्रहण किये गये हो । परमेश्वर को प्रसन्न करने के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । तुम ध्रुव पात्र में स्थित, मानवों में निवास करने वाले तथा मन में अवस्थित हो । यह उपासनास्थल तुम्हारा निवासस्थान है । परमेश्वर के अत्यन्त प्रिय तथा रुचिकर, तुमको ग्रहण करता
पृष्ठ 282
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ विशेषणं भवति । तत रीत्या सत्सौख्यमेव हविः । तच्च चित्सौख्यरूपत्वात् सर्वव्यापकम् । तस्मा ध्रुवसदादि एव त्वामासादयामि । एवान्तरिक्षसदं व्योमसदं वाक्सदं त्वां सर्वात्मरूपमहं गृह्णामि परमेश्वराय योगविद्याप्रसिद्धयमसेविभि-दयानन्दस्तु --- ' हे सम्राट्, अहमिन्द्राय परमात्मने यस्त्वमुपयामगृहीतोऽसि त्वां मनःसदं विज्ञाने स्थितं जुष्टं गृहीतोऽसि तं श्रवसदं निश्चलविद्याविनययोर्धर्मेषु स्थितं नृपदं नेतृत्ववस्थितं तं जुष्टतममत्यन्तसेवनीयं त्वामिन्द्राय प्रीतियुतं त्वां गृह्णामि । यस्य ते तव एष योनिः सुखनिमित्तमस्ति ऐश्वर्यधारणाय यस्त्वमुपयामगृहीतोऽसि प्रजाराज-राज्यैश्वर्ययोः प्राप्त्यै गृह्णामि धारयामि । हे राजन्नहम् इन्द्राय प्राप्नुवन्तं व्योमसदं विमानादिभिराकाशे पुरुषाभ्यां गृहीतोऽसि तमप्सुसदं जलमध्ये चलन्तं घृतसदं घृतादिपदार्थान् , यस्य ते एष योनिः सुखदायकं गृहमस्ति, तमति -चलन्तं जुष्टं सर्वप्रियं त्वां गृह्णामि । हे सर्वरक्षक सभाध्यक्ष, अहं यस्त्वमिन्द्राय विद्यायोगमोक्षैश्वर्यादिप्राप्तये प्रसन्नं त्वामिन्द्राय दुष्टशत्रुदमनाय गृह्णामि । हे सार्वभौम पृथिव्यां भ्रमणशीलम् अन्तरिक्षे चलन्तं यस्त्वमुपयामगृहीतोऽसि साधनोपसाधनादिभिर्युक्तोऽसि तं पृथिवीसदं , नाकसदं सर्वदुःखरहिते परमेश्वरे धर्मे च स्थिरं दिविदं न्यायप्रकाशे नियुक्तं देवसदं धार्मिकेषु विद्वत्सु स्थितम्! यस्य ते एष योनिर्वसतिः, त्वामति-जुष्टं सेवनीयं त्वां गृह्णामि । हे सर्वसुखप्रद राजपुरुष यत्किञ्चित् प्रजापते सर्वस्यैतस्यार्थस्य लौकिकत्वेन शास्त्रविषय-प्रियमिन्द्राय सर्वैश्वर्यसुखप्राप्तये गृह्णामि ' इति, तदपि यथेष्ट विभिन्नार्थकरणं निर्मूलम् । त्वायोगात् सम्राडादीनां सम्बोधने मानाभावाच्च । इन्द्रादिपदानामपि ॥ २ ॥
दिवीत्यस्य प्रकाशार्थत्वे सत्यपि न्यायप्रकाशत्वं त्वदभ्यू हितमेव अ॒पा रसमुद्व॑यसा॒यं॒ सूर्यो॒ सन्त॑ स॒मा हि॑तम् । अपा॑ रस॑स्य॒ यो रस॒स्तं वो॑ गृह्णाम्युत्त॒म-॥ ३ ॥
म॑या॒मगृ॑होता॒ऽसोद्रवा जु ं गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रि त्वा॒ जुष्ट॑तमम् 3 स्थापितं सन्तमुदकानां रसं अथ चतुर्थम् । रसदेवत्याऽनुष्टुप् । हे तुरीयग्रह, ( सूर्ये श ० समाहितं ५ १ २७ समारोपितं ) इति श्रुतेः । कीदृशम्? उद्वयसम्, सारं वायुमहं गृह्णामि, ' एष वा अपा रसो योऽयं पवते ' निष्पत्तेः । अपां रसस्य वायोर्यो रसः सारः उद्गतं वयोऽन्नं यस्मात् स वायुरुद्वयास्तम् वायुनैव धान्यानां । हे देवाः, वो युष्मभ्यं तं प्रजापतिहिरण्यगर्भः, स हि यज्ञो लोक- कालाग्नि वायु - सूर्यजुः वः शब्दोऽनर्थको सामादिवपुः वा । सोमरूपेण वायुं तदभिमानिनं प्रजापतिग्रहं गृह्णामि । कीदृशम्? उत्तमम्, उत्कृष्टतमम् । स्थित, द्युलोक में स्थित, देवों में स्थित तथा स्वर्गं हूँ । उदय में स्थित, आकाश में स्थित, पृथिवी में स्थित, अन्तरिक्ष में ग्रहण परमेश्वर के लिये करता हूँ । में स्थित तुमको ग्रहण करता हूँ, अर्थात् सर्वात्मरूप चित्सौख्यस्वरूप तुम्हारा लौकिक होने के कारण शास्त्रविषयकत्व से स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ संगत नहीं है । यह सम्पूर्ण अर्थ का स्वेच्छानुसार विविध अर्थ करना रहित है और सम्राट् आदि सम्बोधन में कोई प्रमाण भी नहीं है । इन्द्र आदि पदों ही है ॥ २ ॥
' यह अर्थ करना स्वेच्छाचारिता भी मूलरहित है । ' दिवि ' इस पद के प्रकाशार्थक होने पर भी ' न्यायप्रकाश हे देवताओं! उस श्रेष्ठ मन्त्रार्थ - हे चतुर्थ ग्रह! सूर्य समाहित समस्त अन्न के उत्पादक जल का जो सार है, पात्र में गृहीत हो । तुम इन्द्र देवता के प्रीतिपात्र उत्कृष्ट प्रजापति का मैं ग्रहण करता हूँ । हे चतुर्थं ग्रह! तुम उपयाम यहाँ स्थापित करता हूँ ॥ ३ ॥
हो । यह तुम्हारा स्थान है । इन्द्र देवता की प्रीति के निमित्त तुम्हें ' इस कण्डिका का विनियोग याज्ञिक प्रक्रियानु-भाष्यसार - चतुर्थ ग्रहपात्र में सोमग्रहण आदि कर्म में ' अपां रसम्
पृष्ठ 283
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता २२ ९ प्रजापति च गृह्णामि । उपयामेत्यादि पूर्ववत् । हे तुरीयग्रह, अपां रसस्योदकस्य सारभूते सोमवल्लीरूपेण परिणते यो रसोऽस्ति, तस्यापि रसस्य यो रसः सारः, दशापवित्रात् पवमानः स्रवति, तं तादृशमुत्तममुत्कृष्टतमं स्वरसं वो युष्मदर्थं गृह्णामि । व इति प्रजार्थं बहुवचनम् । यद्वा वो युष्माकमपां सम्बन्धिनम् उद्वयसमुद्गच्छन्तम्, ' वी गति व्याप्ति - प्रजन - कान्त्यसन - खादनेषु ' । यद्वा उद्गतं वयोऽन्नमपां सारं यस्मात् ' वय इत्यन्ननाम ' ( निघ ० २ | ७ | ३ ), उद्गतमन्नं जीवनं वा यस्मिन् । सोमरसोऽन्नभूतो जीवनहेतुश्च ' अपाम सोमममृता अभूम ' ( ऋ ० सं ० ८ | ४८३ ) इति मन्त्रवर्णात् । सूर्ये सन्तं सम्यगाहितमिन्द्राय जुष्टं गृह्णामि, उदकादिरूपस्य रसस्यादित्येऽवस्थानात् । अत्र ब्राह्मणम् ' अपा रसस्य जुष्टतममिति सादयत्येष वा अपाछ रसो योऽयं पवते स एष सूर्ये समाहितः सूर्यात् पवत एतमेवैतेन रसमुज्जयति ' ( श ० ५ | १ | २ | ७ ) | मन्त्रं व्याचष्टे - एष वा अपां रसः, पवते दशापवित्रात् स्रवति, सोऽपां रस एव सूर्ये समाहितः सम्यगवस्थितः । स एष खलु सोमरस उदकात्मना पूर्वं सूर्ये समाहितः सम्यगवस्थितः, इदानीं सूर्यात् सूर्यात्मकाद् दशापवित्रात् पवते स्रवति । अध्यात्मपक्षे -- हे सोम निवेदनीय द्रव्य! इन्द्राय परमात्मने जुष्टमभिरुचितं त्वां गृह्णामि । कीदृशम्? अपां रसम् अपां लोकानां रससारभूतम् ' आपो वै लोकाः ' इति श्रुतेः । उद्वयसम् उत्कृष्टं वयो रसः जीवनं प्रजापतिस्त- यस्माद् यस्मिन् वा, वायुं बलरूपं वा, सूर्ये समाहितं सम्यगाहितम् । सर्वासाम् अपां रसो वायुस्तस्यापि मुत्तममुत्कृष्टतमम् । शेषं पूर्ववत् । • --दयानन्दस्तु - ' हे राजन्नहमिन्द्राय ऐश्वर्यप्राप्तये वो युष्मभ्यं सूर्ये सवितृप्रकाशे सन्तं समाहितं सम्यक् सर्वतो धृतमुद्वयसमुत्कृष्टं वयो जीवनं यस्मात् तमपां रसं सारं गृह्णामि । योऽपां जलानां रसस्य सारस्य, वीर्यं धातु:, तमुत्तमं श्रेयांसं वो युष्मभ्यं गृह्णामि । यस्त्वमुपयामगृहीतोऽसि साधनोपसाधनैः स्वीकृतोऽसि, तमिन्द्राय जुष्टतमं त्वां गृह्णामि ' इति, तदपि विसङ्गतमेव, इन्द्रायेति पदयोः समानत्वेऽपि कथमेकत्रैश्वर्यप्राप्तिरर्थः अन्यत्र परमेश्वरप्राप्तिरर्थं इत्यत्र विनिगमनाविरहात्, सूर्यप्रकाशे वर्तमानमिति विशेषणस्य कृत्याभावाच्च । वीर्यस्य कथमपां रसत्वम्? तस्य च राज्ञे किमर्थं धारणम्? ॥ ३ ॥
सार किया जाता है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - हे निवेदनीय द्रव्य, परमात्मा के लिये अत्यन्त प्रिय तुमको मैं स्थित ग्रहण करता हूँ । लोकों के रससारभूत उत्कृष्ट जीवन के साधक अथवा उत्कृष्ट जीवन में अवस्थित, बलरूप, सूर्य में सम्यक् तुम्हारा ग्रहण करता हूँ, इत्यादि । अवशिष्ट अर्थ पूर्व मन्त्र में निरूपित है । स्वामी दयानन्द ने -- ' हे राजन् मैं ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिये सूर्य के प्रकाश में समाहित जल के सार का ग्रहण ' पद समान रूप से पठित करता हूँ ' इस प्रकार अर्थ किया है, यह विसंगत ही है, क्योंकि मन्त्र में दो स्थानों पर ' इन्द्राय । इस प्रकार परस्पर है । फिर भी एक जगह ऐश्वयं - प्राप्ति अर्थ किया गया है और दूसरे स्थान पर परमेश्वर प्राप्ति अर्थ है के सार का रस है? भेद है । ' सूर्यप्रकाश में वर्तमान ' इस विशेषण का भी कोई प्रयोजन नहीं है । वीर्यं किस प्रकार जल यह भी अस्पष्ट है । राजा के लिये उसका घारण क्यों किया जाता है? अध्यात्मपक्ष के अनुसार प्रतिपादित अर्थ शतपथश्रुति आदि से सम्मत है ॥ ३ ॥
पृष्ठ 284
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२३० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ ग्रह ऊर्जाहुतयो॒ व्यन्तो॒ विप्रा॑य म॒तिम् । तेषां विशि॑िप्रियाणां वोऽहमिष॒मूर्ज॒ सम॑ग्र॒भ-म॑या॒मगृहीतोऽसोन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्टै गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्टतमम् । स॒म्पृच स्थ॒ः सं मा॑ भ॒द्रेण॑ वृ॒ङ्क्तं॑ वि॒पृचौ स्था॒ वि मा॑ पा॒मना॑ पृङ्क्तम् ॥ ४ ॥
मूर्जं अथ पञ्चमम् । ग्रहदेवत्याऽनुष्टुप् । हे ग्रहाः, गृह्यन्त इति ग्रहाः सोमाः, तेषां वो कर्म युष्माकं चलनरूपं सम्बन्धिन शिप्रियं रसं चाहं समग्रभं समग्रहं सम्यग् गृह्णामि । कीदृशानाम्? विशिप्रियाणां प्रियोर्हन्वोः ( निरु ० ६ । १७ ), प्रकृते तु हनू, हनूचलनम्, विगतं शिप्रियं येषु तेषां ग्रहाणां ग्रहरसानाम्, ' शिप्रे हनू नासिके वा उच्यन्ते ' । तेषां केषाम्? ये यूयम् सम्यगभिषुताः सुपूताश्च ग्रहाः सुपेयत्वाद् हन्वोर्व्यापारानपेक्षणात् विशिप्रिया इन्द्राय गतिं विशिष्टबुद्धि ऊर्जाहुतय ऊर्जामन्नरसमाह्वयन्ति ये यैर्वा ते ऊर्जाहुतयः । तथा विप्राय मेधाविन । ' उपर्युपर्यक्षमध्वर्यु-व्यन्तो जानन्तो गमयन्तो वा । वीत्यस्य गतिकर्मणो रूपम् । उपयाम एष ते इति व्याख्याते समीप र्धारयत्यधोऽधो नेष्टा सम्पृचाविति ' ( का ० श्र ० १४ । २ । ६ ) | अध्वर्युः सोमग्रहं गृहीत्वा अक्षस्योपरिष्टात् मन्त्रपाठश्च । हे एव तं धारयेत्, नेष्टा च सुराग्रहं गृहीत्वा अक्षस्याधस्तात् समीप एवं तं धारयेत् । भन्दनीयेन सहैव धारणं कल्याणेन सम्पृक्तं सोमसुराग्रही, यौ युवां सम्पृची सम्पृक्तौ स्थो भवथः, तौ युवां मा मां भद्रेण खरे सादनाय आहरेतां संसृजतम् । ' विपृचावित्याहरते ' ( का ० श्र ० १४ | २ | ७ ) । ततोऽध्वर्युनेष्टारौ स्वं स्वं ग्रहं स्वसमीपमानयतः । हे ग्रहौ, यतो युवां विपृचौ स्थः, ततो मां पाप्मना विपृक्तं वियोजयतम् । यद्वा - हे ग्रहाः, गृह्यन्त इति ग्रहाः सोमाः, ऊर्जाहुतय ऊर्जमन्नं सवनीयं पुरोडाशमभिलक्ष्य बुद्धि हूयमानाः व्यन्तः! यद्वा --- अन्नाहुतिभूता यूयं विप्राय मेधाविने स्वापेक्षितफलपूरकाय वा यजमानाय मति विवक्षितां सोमात्मका पश्यन्तोऽनुजानन्तः, भवतेति शेषः । विशिप्रियाणां शोभनाभिषवसंस्कारत्वेन हनुव्यापारानपेक्षणात् वो युष्माकमिष-ग्रहा विशिप्रियाः, यद्वा -- विविधानि शिप्रियाणि हनुस्थानीयानि पात्राग्राणि तत्पर्यन्तं तेषां मन्नमूर्जं बलप्रदं सोमरसं समग्रभं समग्रहं संगृह्णामि । ' हृग्रहोर्भश्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ३ १ ८४, वा ० ) इति हस्य भः । शेषं पूर्ववत् । इति सायणाभिप्रायानुसारि व्याख्यानम् । पूर्वं तव्वटमहीधरानुसारि । अत्र ब्राह्मणम् —'ग्रहा ऊर्जाहुतयः । इन्द्राय त्वा जुष्टतममिति सादयत्यूर्वे रसः ' ( श ० ५ १२८ ) | ऊपदसूचितमर्थमाह - ऊ रस इति । मन्त्रार्थ - हे सम्पूर्ण ग्रहों! अन्न रस का आह्वान करने वाले तुम लोग बुद्धिमान् यजमान को हूँ विशिष्ट । हे पंचम बुद्धि को प्राप्त कराने वाले हो । यजमानों के प्रिय अम्मरस को तुम्हारी प्रीति के लिये भली प्रकार ग्रहण हूँ । करता हे पंचम ग्रह! यह ग्रह! तुम उपयाम पात्र में गृहीत हो, इन्द्र देवता की प्रीति के निमित्त तुमकी प्रहण हूँ करता । हे सोम और सुरा के हों! तुम्हारा स्थान है । तुम इन्द्र देवता के अत्यन्त प्रिय हो, अतः तुम्हें यहाँ स्थापित करता! तुम दोनों वियुक्त हो, अतः तुम दोनों मिले हुए हो । तुम दोनों मुझे कल्याण से संयुक्त करो । हे सोम और सुराग्रहों मुझे पापाचरण से पृथक् करो ॥ ४ ॥
भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ / २६-७ ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के मन्त्रों का विनियोग सोमरस के ग्रहण, सोम एवं सुराग्रहों का ऊर्जाहुतय: ' इस कण्डिका के अध्वर्यु और नेष्टा ऋत्विजों के ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के विनियोग के अनुसार ' ग्रहा अक्ष के समीप स्थापन तथा द्वारा अपने अपने ग्रहपात्रों का समीप में आनयन आदि कर्मों में किया गया है । शतपथ अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है ।
पृष्ठ 285
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४-५ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २३१ मेधाविने सर्वज्ञाय अध्यात्मपक्षे - हे ग्रहा ग्रहगतसोमरसाः! ऊर्जमन्नरसमाह्वयन्ति ये ते यूयं विप्राय सम्यगभिषुताः सुप्ताश्च इन्द्राय परमेश्वराय मतिं विशिष्टां बुद्धि व्यन्तो जानन्तो गमयन्तो वा विशिप्रियाः भवथः, तौ युवां मा मां हनुव्यापारानपेक्षा भवत । हे नरनारायणौ यौ युवां सम्पृचौ स्थः सम्पृक्तौ वियुक्तौ स्थः, मामपि भन्दनीयेन कल्याणेन सम्पृक्तं संयोजयतम् । हे कृष्णार्जुनौ युवां पाप्मना विपृचौ पाप्मना वियोजयतम् । तथा त्वमपि कुरु । ये व्यन्तो दयानन्दस्तु — ' हे प्रजाराज्पुरुष! यथाहं विप्राय मेधाविने मतिं ददामि ग्रहणानि दानानि वा येषां ते ग्रहा वेदविद्यासु व्य'प्नुवन्तः, ऊर्जाहुतयो ऊर्जा बलप्राणनकारिका धर्मे आहुतयो कर्मणि हनुनासिके येषां तेषां मतिमिषमूर्जं ग्रहीता गृहाश्रमिणः सन्ति यथा तेषां विशिप्रियाणां विविधे विद्वन्, यथा त्वमुपयामगृहीतोऽसि च बुद्धिमन्नं पराक्रमं च समग्रभं गृहीतवानस्मि 1 तथा त्वमपि गृहाण । हे जुष्टं प्रसन्नं त्वां गृह्णामि, राज्यगृहाश्रमसामग्रीसम्पन्नोऽसि तथाऽहमपि भवेयम् । यथाऽहमिन्द्रायोत्तमैश्वर्याय जुष्टतमं शत्रुनाशायातिप्रसन्नं तथा त्वमपि मां गृहाण | यस्यैष ते योनिरस्ति सुखनिमित्तं गृहमस्ति, तमिन्द्राय धर्म्ये व्यवहारे सम्पृचौ स्थस्तथा भद्रेण त्वामहं यथा गृह्णामि तथा त्वमपि मां गृहाण । यथा स च त्वं च युवां स्थोऽधमपुरुषेभ्यो वियुक्तौ सेवनयोग्येन सुखदायकैश्वर्येण मा मां सम्पृक्तं संयोजयतम् । यथा युवां विपृची , राजप्रजापुरुषस्य सम्बोध्यत्वे स्थः, तथानेन मामपि विपृक्तं तेभ्यो वियोजयतम् ' इति, तदपि यत्किञ्चित् प्रजाराजपुरुषं प्रति वक्तुं मानाभावात् । अथाहं करोमि तथा त्वमपि कुरु - इति कथं कश्चिद् गृहस्थः तेषां विशिप्रियत्वं कथम्? ' तेषां शक्नोनि । व्यन्त इत्यस्य सर्वविद्यासु व्याप्नुवन्तः ' इति कथमर्थः? ' इति हिन्दीभाष्येणाप्यस्यार्थो न धर्मयुक्तकर्मसु मुखनासिकावतां बुद्धिमन्नं पराक्रमं च युष्मभ्यं गृहीतवानस्मि सम्पर्क:? भावार्थस्तु प्रायेण सर्वत्रैव व्यज्यते । स च त्वं चेत्यत्र तत्पदवाच्यः कः? कथं चोभयोः मन्त्रतद्भाष्यसम्बन्धशून्य एव ॥ ४ ॥
इन्द्र॑स्य॒ वज्र्त्रोऽसि वाज॒सास्त्वया॒यं वाज॒ नाम॒ वच॑सा करामहे ॥ यस्या॑मि॒दं विश्वं॒ सेत् । वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒वे मा॒तरे॑ म॒होमदि॑ति॒ भुव॑ननाविवेश तस्यां नो दे॒वः स॑वि॒ता Z धम साविषत् ॥ ५ ॥
आप लोग मेधावी, सर्वज्ञ अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - हे ग्रहगत रसों, अन्नरस का आनयन करने वाले निवृत्त परमेश्वर के लिये विशिष्ट बुद्धि का परिज्ञान करते हुए भलीभाँती पिष्ट तथा पवित्र होकर मुखचालन । हे कृष्ण की और क्रिया अर्जुन से, आप हों । हे नर तथा नारायण, आप दोनों सम्पृक्त हों । आप दोनों मुझे कल्याण से संयुक्त करें दोनों पाप से वियुक्त हैं, मुझे भी पाप से विरहित करें । प्रमाण नहीं है । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ युक्त नहीं है । राजप्रजापुरुष का सम्बोधन करने में कोई है? ' व्यन्तः ' ' जैसा मैं करता हूँ, वैसा तुम भी करो ' इस प्रकार कोई गृहस्थ प्रजाजन राजपुरुष के प्रति कैसे कह सकता इस पद का ' सर्वविद्याओं में व्याप्त होते हुए यह अर्थ कैसे हो सकता है? हिन्दीभाष्य के द्वारा भी इसका अर्थं व्यक्त नहीं होता । मन्त्रार्थं में ' स च त्वं च ' इसमें ' तत् ' पद से किसका बोधन है? तथा दोनों का सम्पर्क भी किस प्रकार का है? स्वामी दयानन्दोक्त भावार्थं तो प्रायः सर्वत्र ही मन्त्र और उसके भाष्य से सम्बन्ध नहीं रखता ॥ ४ ॥
पृष्ठ 286
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२३२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ ' मरुत्वतीयान्त इन्द्रस्य वज्र इति रथावहरणम् ' ( का ० श्र ० १४ | ३ | १ ) । इन्द्रस्य महामरुत्वतीय वज्र इति ग्रहप्रचारान्ते मन्त्रेण । माहेन्द्रग्रहग्रहणात् पूर्वं रथावहरणात् शकटाद् रथस्यावतारणमध्वर्युः, कुर्यात् तस्यैको भागो रथ इति । हे रथ रथदेवत्यं यजुः । इन्द्रेण यदा वृत्राय वज्रं प्रहृतं तत् त्रिधा जातम् तथा च श्रुतिः -- ' इन्द्रो रथाभिमानिदेव, त्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसि । वज्र एवं स्पय - रथ - यूपरूपेण त्रिधा विभक्तः ' । ( तै ० सं ० ५२।६।१-२ ) वृत्राय वज्रं प्राहरत् । तत् त्रेधा व्यभवत् । स्फ्यस्तृतीयं रथस्तृतीयं ग्रुपस्तृतीयम् भवसि । ' पणु दाने ' इत्यस्य इति । कीदृशस्त्वम्? वाजसाः, वाजमन्नं सनोति ददातीति वाजसाः, अन्नदाता वज्जीभूतेन सहायेन वाजमन्नं ‘ विड्वनोरनुनासिकस्यात् ' ( पा ० सू ० ६ । ४ । ४१ ) इत्याकारः । अयं सिनोतेः यजमानस्त्वया सेधतेर्वा रूपम् । ' चात्वालमावर्तयति सेत् सनुयात् सिनुयाद् बध्नीयात् सम्भजेत् साधयेद्वा । सनोतेः चात्वालादक्षिणेनानीय वेद्यां वाजस्येति धूर्गृहीतम् ' ( का ० श्र ० १४।३।२ ) । अवतारितं रथं धुरि सवितृदेवत्यः गृहीत्वा । वाजस्यान्नस्य प्रसवेऽ-स्थापयेद् वाजस्येति मन्त्रेण । पृथिवीदेवत्याऽतिजगती । अन्त्यः पादः वा भूमि नाम नुज्ञायां वर्तमाना वयं मातरं जगतो निर्मात्रीं महीं वेदिरूपां महनीयामदितिगदीनामखण्डितां इत्यर्थः । वेदमन्त्रेण पृथिवीमन्नप्रदात्रीं प्रसिद्धं यथा स्यात्तथा वचसा मन्त्रेण करामहे अनुकूलां करवामहे, स्तुम, तस्यां भूमावेव नोऽस्माकं धर्मं वा करवामहे । यस्यां भूमाविदं विश्वं सर्वं भुवनं भूतजातमाविशेषाविष्टम् ' इति धातोणिजन्तस्य विचि रूपम् । धारणमवस्थानमनुष्ठानं सविता देवः साविषत् प्रसवमनुज्ञां करोतु । ' षू प्रसवे निष्केवल्यध् अत्र ब्राह्मणम् ' अगृहीते माहेन्द्रे । एव वा इन्द्रस्य निष्केवल्यो हो ' ( यन्माहेन्द्रोऽपि ० ५ | १ | ४ | २ ) | महेन्द्रव शस्त्रमिन्द्रो वा यजमानस्तदेन ७ स्व एवायतनेऽभिषिञ्चति तस्मादगृहीते माहेन्द्रे । इन्द्रस्य वज्रोऽसीति वज्रो वै ग्रहेऽगृहीते माहेन्द्रात् पूर्वमेष इन्द्रस्य निष्केवल्यो ग्रहः । ' अथ रथमुपावहरति हि रथस्त्वयाऽयं वाज सेदित्यन्नं रथ । इन्द्रो वै यजमानस्तस्मादाहेन्द्रस्य वज्रोऽसीति वाजसा इति वाजसा काष्ठविशेषे स्थापितमा जिधावनाय वै वाजस्त्वयाऽयमन्नमुज्जयत्वित्येवैतदाह ' ( श ० ५ | १ | ४ | ३ ) । रथवाहने । उपावहरत्यूर्ध्वदेशादवतारयेत् । सज्जीकर्तुम्, तस्मात् काष्ठादवरोहणं समन्त्रकं विधत्ते - अथ रथमुपावहतीति प्रसवे मातरं महीमित्यन्नं वै वाजोऽन्नस्य मन्त्रस्तु व्याख्यात एव । ' तं धूर्गृहीतमन्तर्वेद्यभ्यवर्तयति । वाजस्य नु नाम वचसा नुप्रसवे मातरं महीमित्येवैतदाहादिति नाम वचसा करामह इतीयं वै पृथिव्यदितिस्तस्मादाहादिति सुवतामित्येवैतदाह ' ( श ० करामह इति यस्यामिदं विश्वं भुवनमाविष्टं तस्यां नो देवः सविता यजमान । धूरित्यश्वबन्धनस्थानं ५ | १ | ४ | ४ ) । धूर्गृहीतस्य रथस्य वेदिमध्येऽभ्यावर्तनं विधत्ते - अन्तर्वेद्यभ्यववर्तयतीति महीमित्यन्नं वै वाज इत्यादिना । युगम् अन्तर्वेदि सौमिकवेदिमध्ये प्रादक्षिण्येनानयेदित्यर्थः । मन्त्रं व्याचष्टे -पूर्वोक्तव्याख्यानेन श्रुतिरपि व्याख्यातप्राया । मन्त्रार्थ -- हे रथ! तुम अन्न देने वाले हो, इन्द्र के वज्र हो, यह यजमान तुम्हारी वज्रतुल्य सहायता से अन्न माता भूमि की वेदवाक्यों को प्राप्त करे । अन्न की अनुज्ञा में वर्तमान हम जगत् का निर्माण करने वाली अदीन पूजनीय परमात्मा इस भूमि के प्रति द्वारा स्तुति करते हैं । जिसमें यह सम्पूर्ण संसार निविष्ट है, वह सबका प्रेरक प्रकाशात्मक हमारी दृढ़ आस्था को बनाये रखें ॥ ५ ॥
महामरुत्वतीय भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | ३ | १-२ ) में निर्दिष्ट याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार ' इन्द्रस्य वज्र: ' इस मन्त्र के द्वारा ग्रह प्रचार के अनन्तर माहेन्द्र ग्रह के ग्रहण से पूर्व अध्वर्युं शकट से रथ का अवतारण वेदि पर स्थापित करता है । करता है | तथा ' वाजस्य ' इस मन्त्र से अवतारित रथ को चालाल के दक्षिण भाग से ले जाकर शतपथ ब्राह्मण तथा तैत्तिरीय श्रुति में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है ।
पृष्ठ 287
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मं ० ५-६ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिंता २३३ अध्यात्मपक्षे -- हे हनूमन्, त्वमिन्द्रस्य रामस्य वज्रोऽसि वज्रवच्छत्रुविदारकोऽसि । त्वं वाजसा अन्न-दातासि । वज्रीभूतेन त्वयाऽयं साधको वाजमन्नं सेत् साधयेत् सम्भजेद् वा । वाजस्य ज्ञानरूपस्यान्नस्य प्रसवे उत्पादनाय वयं यां बुद्धिलक्षणां भूमि नाम प्रसिद्धां यथा स्यात्तथा वचसा वेदवाक्येनानुकूलां करामहे कृतवन्तः । कीदृशीं तां मातरम्? ज्ञानविज्ञानजननीं महीं महनीयामदितिमदीनाम् इदं विश्वं सवं भुवनं यस्यां भूमावाविष्टम्, सर्वस्यैव शब्दसमूहस्यार्थ समूहस्य च बौद्धत्वात् । सविता परमेश्वरो देवस्तस्यां भूमौ नोऽस्माकं धर्मं धरणं ज्ञानोत्पादनानुष्ठानं साविषत् प्रेरयतु । दयानन्दस्तु - ' हे वीर, यस्यां त्वमिन्द्रस्य राज्ञो वाजसाः संग्रामस्य विभाजको वज्रो वज्रवच्छत्रु-च्छेदकोऽसि तेन त्वया रक्षकेण सेनापतिना सह स पुरुषो वाजं संग्रामं सेत् सिनुयात् संग्रामस्य प्रबन्धं कुर्यात्, यत्रेदं विश्वं प्रविष्टमस्ति यत्र च सर्वप्रकाशकः सविता जगदुत्पादकः परमात्मा नोऽस्माकं धारणं कुर्यात्, तस्यां वाजस्य संग्रामस्य प्रसवे ऐश्वर्ये मातरमदितिमखण्डनीयां पृथिवीं वचसा वेदोक्तन्यायोपदेशवाक्येन वयं नु शीघ्र करामहे कुर्याम ' इति, तदपि स्वाभ्यहितमात्रम् श्रुतिसूत्रसमन्वयाभावात्, ' प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्धयते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥ ' इति भट्टपादोक्तदिशा प्रत्यक्षादिसिद्धार्थप्रतिपादने वेदत्वा-नुपपत्तेः । अस्पष्टार्थश्चैष मन्त्रः । तथाहि न्यायोपदेशवचनेन पृथिव्याः कथं ग्रहणम्? वज्रो वज्रवच्छेदक इत्यादी गौणार्थाश्रयणे किं बीजम् ॥ ५ ॥
W अ॒प्स्वन्तर॒मृत॑म॒प्सु मे॑ष॒जम॒पामु॒त प्रश॑स्त॒ष्वश्वा॒ भव॑त वा॒जिन॑ः । देवी॑रापो॒ यो व॑ ऊ॒र्मिः प्रत॑तिः क॒कुमा॑न् वाज॒सास्तेना॒यं वाज॑धि॒ सेत् ॥ ६ ॥
अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - हे हनुमन्, आप राम के वस्त्र के समान शत्रुओं के विनाशक हैं तथा अन्नदाता हैं | आपके द्वारा यह उपासक बल का साधन करे । ज्ञानात्मक अन्न के उत्पादन के लिये हम लोगों ने बुद्धिरूपी भूमि जैसे प्रथित हो जाय, उस प्रकार वेदवाक्यों से ज्ञानविज्ञान की जननी, महनीया तथा दैन्य से रहित बुद्धि को अनुकूल बना लिया है । शब्दार्थरूपी सम्पूर्ण विश्व जिस भूमि में निविष्ट है, उस ज्ञानभूमि पर सविता देव ज्ञानोत्पादन के अनुष्ठान प्रेरणा प्रदान करें । स्वामी दयानन्द का अर्थं श्रुति एवं सूत्रों से असम्बद्ध होने के कारण स्वेच्छाप्रेरित ही है, क्योंकि ' प्रत्यक्ष अथवा अनुमान के द्वारा जिस उपाय का ज्ञान नहीं होता, उसको वेद के द्वारा जाना जाता है, यही वेद का वेदत्व है ' भट्टपाद द्वारा प्रतिपादित इस सिद्धान्त के अनुसार प्रत्यक्षादि प्रमाणों से सिद्ध अर्थ का प्रतिपादन होने पर वेदत्व ही असम्भव हो जायगा । इस मन्त्र का अर्थ भी स्पष्ट नहीं किया गया है, क्योंकि न्यायोपदेश वचन से पृथिवी का ग्रहण कैसे हो सकता है? ' वज्र ' शब्द से ' वज्ज्र के समान छेदनकर्ता ' इस गौण अर्थ का ग्रहण करने में मूल क्या है? || ५ || मन्त्रार्थ जल में अमृत का निवास है, उसमें आरोग्य और पुष्टिकारक औषधियाँ स्थित हैं । हे अश्वों! इस प्रकार के अमृतमय भेषज से युक्त जल को पीकर वेगवान् बनों तथा जल के प्रशस्त भाग में स्नान के लिये प्रवेश करो । वीप्यमान जलदेवता! तुम्हारी शीघ्र चलने वाली ककुद के समान ऊँची अन्न को देने वाली तरंगों से सिक्त हुआ यह अव यजमान की इच्छा के अनुसार अन्न को देने में समर्थ हो ॥ ६ ॥
३०
पृष्ठ 288
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२३४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ९ ' अश्वान् प्रोक्षत्यपोऽवनीयमानान् स्नातान् वा गतानप्स्वन्तरिति देवीराप इति वा समुच्चयो प्रोक्षेत वेति ' ( का ० श्रौ ० १४।३।३-५ ) । स्नानार्थमप्सु प्रविष्टान् अथवा स्नात्वा समागतान् चतुरोऽश्वानध्वर्युरद्भिः अवसानरहिता अप्स्वन्तरिति मन्त्रेण, देवीराप इति मन्त्रेण वा उभाभ्यां मन्त्राभ्यां वा । अश्वदेवत्या पुरउष्णिक् । अस्याः पाद आद्यो द्वादशाक्षरः, द्वावष्टाक्षरौ । अप्सु उदकेषु, अन्तर्मध्येऽमृतमवस्थितमप्सु वीर्यं वर्तते । हे अश्वाः! भेषजमारोग्यं पुष्टिकरमौषधं चावस्थितम् । अप्सु मध्येऽपमृत्युनिवारकं रोगनिवारकं च च अपां प्रशस्तिषु यूयं तत्रामृतभेषजयुतास्वप्सु वाजिनोऽन्नवन्तो भवत, वाजमन्नं येषु ते वाजिनः च । उतापि अपां प्रशस्तिषु प्रशस्तेषु प्रशस्तेषु पवित्रेषु भागेषु ययं स्तुता भवत । वाजमन्नं येषु ते वाजिनः । उापि सह सत्तीध्वन्यास्वपि गुणवत्त्व-पवित्रेषु भागेषु युयं स्तुता भवत । अपां सम्बन्धिषु प्रशस्तिप्वमृतत्वे भेषजत्वेन, यजुः । देवीः देव्यो प्रशंसासु प्रशंसाप्रदेषु वा यूयं सम्बद्धा भवतेत्यर्थः । द्वितीयः प्रोक्षणमन्त्रोऽब्दैवत्यः सेत् सनुयाद् बध्नीयाद्वा । द्योतमाना हे आपः, वो युष्माकं य ऊर्मिः कल्लोलस्तेन सिक्तोऽयमश्वो वाजमन्नं प्रसक्तस्योपद्रवस्य कीदृश ऊर्मिः? प्रतिः प्रकृष्टा पुर्तिगो यस्य सः, प्रत्वरणशीलः प्रसरणशीलो वा, निमज्जनेन प्रकर्षेण हिंसकः । तथा ककुद्मान्, ककुदिति वृषभस्योन्नतः स्कन्धप्रदेशः, तत्सामान्यादुदक सङ्घातोऽप्युन्नततमः उदकसङ्घातवानूमिः वल्लोलः ककुद्मान् । ककुच्छब्देनोच्यते । बहुभिरुदकनिचयैः संयुक्तो महाप्राग्भार संभजेत्, वाजसोऽन्नस्य प्रदाता । तादृशेनोदकसङ्घातवतोमिणायं प्रोक्षितोऽश्वो वाजमन्नं सेत् सनुयात् सिनुयाद् बध्नीयाद्वा, साधयतु वा । ह अत्र ब्राह्मणम् –‘अथाश्वानद्भिरभ्युक्षति । स्नपनायाभ्यवनीयमानान् स्नपितान् वोदानीतानयो प्रतितिष्ठत्ये-वाऽग्रेऽश्वः सम्बभूव सोऽद्रयः समभवन्न सर्वः समभवदसर्वो हि वै समभवत्तस्मान्न करोति सर्वैः तस्मादश्वानद्भिरभ्युक्षति पद्भिः कैकमेव पादमुदच्य तिष्ठति तद्यदेवास्यात्राप्स्वहीयत तेनैवैतत्समर्धयति कृत्स्नं प्रोक्षणं तत्कालं च विधत्ते-स्नपनायाभ्यवनीयमानान् स्नपितान् बोदानीतान् ' ( श ० ५ | १ | ४ | ५ ) । अथाश्वानां आगतान् वा प्रोक्षेत । अथाश्वानिति । स्नपनाय जलाशयमभिलक्ष्य नीयमानान्, स्नपितान् कृतस्नानान्, उदानीतान् स्नपनार्थं गमनकाले तदुत्तरकाले वा प्रोक्षणम् । प्रोक्षणं प्रशंसति - अद्भूयो ह वेति । अद्भूयोऽश्वोत्पत्तिः भूमावश्वो न प्रसिद्धा, ' अप्सुयोनिर्वा अश्व: ' ( श ० १३ | २ | २ | १ ९ ) । यस्मादप्सु प्रतिष्ठितोऽश्वस्तस्मादिदानीं यदेवाङ्गमहीयत सर्वैः पादैरवतिष्ठते । एकैकं पादमुदच्य उद्यम्य तिष्ठति । तत् तत्राप्सु कारणभूतासु कृतवान् अप्सु भवति । ' सोऽभ्यु-हीनमवशिष्टमभूत्, तेनाङ्गेन एनमश्वमेतद् एतेन प्रोक्षणेन कृत्स्नं सर्वपादयुक्तं करोति ' क्षति । अप्स्वन्तः वाजिन इत्यनेनापि देवीरापो यो व उर्मिः सेदित्यन्नं वै वाजस्तेनायमन्नमुज्जयत्वित्येवैतदाह इत्यनेनापीति । अपिशब्दः ( श ० ५।१।४।६ ) । प्रोक्षणविधिमनूद्य तत्र मन्त्रद्वयं विधत्ते - अप्स्वन्तः वाजिन समुच्चयवाची । मन्त्रार्थस्तूक्त एव । अध्यात्मपक्षे -- अप्सु अप्समवेतेषु कर्मसु तत्फलेषु लोकेषु वा अन्तर्मध्ये फलभोगाय अमृतमपमृत्युनिवारकं व्याप्नुवन्त वीर्यमस्ति । तथाप्सु भेषजमारोग्यवर्धकं भेषजं वीर्यं चास्ति । हे अश्वाः! तेषु तेषु लोकेषु मध्वर्यु भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | ३ | ३-५ ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग ' देवीरापः के ' मन्त्र अनुसार से या दोनों स्नान के लिये जल में प्रविष्ट अथवा स्नान के बाद आये हुए चार अश्वों का ' अप्स्वन्तः ' अथवा मन्त्रों से प्रोक्षण करता है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । में उनके फलरूपी लोकों के मध्य अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है- जलादि साधनों से समन्वित कर्मों भेषज - बल है । लोकों में फलभोग अपमृत्यु का निवारक बल विद्यमान है तथा जल में रोग का निवारण करने वाला
पृष्ठ 289
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ६-७ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २३५ सम्बद्धा आत्मानो यूयं तेषां कर्मणां लोकानां वा प्रशस्तिषु प्रशस्तेषु तेषु तेषु कर्मसु लोकेषु आपः कर्मोपासनादिभिः , यो वः कर्मणां लोकानां भवथ । तत्र चान्नवन्तस्तत्तल्लो कोचितफलभोगभाजो भवन्तु । हे द्योतमाना साधको वा ऊर्मिः कल्लोकरूपः परिणामः प्रतूर्तिः प्रत्वरणशीलः ककुद्मान् महासुखप्राग्भारस्तेनायमुपोद्बलितः वाजमन्नं तदुचितमन्नं भोगं सेत् सम्भजेत । ---पुरुषाश्च यूयं दयानन्दस्तु – ' हे देवीरापः दिव्यगुणवत्योऽन्तरिक्षव्यापिन्यः स्त्रियो देवा यस्मिन् विद्वांसः । वाजसाः वाजान् यो वः समुद्रस्य सागरतुल्यः ककुष्ान् प्रशस्ताः ककुदो लौल्या गुणा विद्यन्ते सः । ऊमिराच्छादकस्तरङ्ग इव संग्रामान् सनन्ति सम्भजन्ति येन सः । प्रतुतिः प्रकृष्टा तूर्णंगतिर्यस्य वा अप्सु जलेषु पराक्रमोऽस्ति यदप्सु प्राणेषु, अन्तर्मध्ये, अमृतं मरणधर्मरहितं कारणम् अपमृत्युनिवारकं तेनापां प्रशस्तिषु भेषजं रोगनाशक मौषधं चास्ति, येनायं सेनापतिर्वाजं संग्राममन्नं च सेत् सम्बध्नीयात् श्रुतिसूत्रविरोधाच्च । गुणानां प्रशंसासु वाजिनोऽश्वा इव भवत ' इति, तदपि यत्किचित् गौणार्थाश्रयणात् तु संग्रामो गृह्यते । किञ्च, ' अन्नं वै वाजः ' ( श ० ५ | १ | ४ | ६ ) इति श्रुतिस्तु वाजपदेनान्नं गृह्णाति, त्वया ' वाजिन इव ' इति ॥ ६ ॥
मूलमन्त्रे ' ऊर्मिः ' इत्येव पदमस्ति, नोमिरिवेति । तथैव ' वाजिनः ' इति पाठोऽस्ति, न
वात वा मनौ वा गन्ध॒र्वाः स॒प्तवि॑िशतिः ।
ते अग्रेऽश्व॑मज्ज॒स्ते अ॑स्मिन् ज॒व॒माद॑धुः ॥ ७ ॥
युनक्ति । ' दक्षिणं युनक्ति वातो वेति ' ( का ० श्र ० १४ | ३ | ६ ) । वातो वेति मन्त्रेण रथे गन्धर्वा दक्षिणमश्वं गोर्भूमेर्धातारः अश्वदेवत्या उष्णिक् । वाशब्दी समुच्चयार्थी । हे वाजिनः, वातो वायुर्मन इन्द्रियं वातादयोऽस्मिन् रथे जवं सप्तविंशतिर्नक्षत्राणि, ते अग्रे पूर्वम् अश्वम् अयुञ्जन् योजितवन्तः । ते च वेगमादधुः धारितवन्तः । वा अग्रे मानुषेऽथैवं अथ ब्राह्मणम् ' अथ रथं युनक्ति । स दक्षिणायुग्यमेवाग्रे रथं युनक्ति युनक्तीति सव्यायुग्यं । अग्रे प्रथमं दक्षिणा दक्षिणतो देवत्रा ' ( श ० ५॥४।७ ) । अथाश्वेन I रथयोजनं विधत्ते मानुषे - अथ कर्मणि सव्यभागयोजनीयमश्वमेवाग्रे प्रथमं युग्यं युगस्य वोढारमश्वं युञ्ज्यात् । सव्यायुग्यमिति दक्षिणस्य प्रथमयोजनेन । ' स युनक्ति । वातो वा मनो युञ्जन्ति । एवं देवत्रा देवयोग्यमेव कर्म कृतवान् भवति कर्म, उपासना आदि के द्वारा सम्बद्ध हों तथा के लिये व्याप्त है जीवात्मा, आप उन कर्मों अथवा लोकों के प्रशस्त कर्मों में कर्मों अथवा लोकों का कल्लोलरूपी सत्वर उन उन लोकों के समुचित फलभोग के पात्र बनें । हे विद्योतमान जल का, सेवन आपके करे । परिणाम महामुख रूपी है । उससे परिपुष्ट यह साधक अन्न- भोगादि से विरुद्ध होने के कारण अयुक्त है । स्वामी दयानन्द का अर्थ गोण अर्थ के आश्रयण तथा श्रुति एवं सूत्र वाक्यों परन्तु उस व्याख्या में ' संग्राम ' अर्थ किया ' अन्नं वै वाज: ' यह श्रुति वाज पद से अन्न का अर्थं ग्रहण उपदिष्ट करती अर्थं करना है, मन्त्रोक्त पदों से सिद्ध नहीं है ॥ ६ ॥
गया है । इसी प्रकार ऊर्मि की भाँति, अश्वों की भाँति इत्यादि गौण करते हुए इस अश्व में अपने-मन्त्रार्थ वा देवता, मन, गन्धर्व आदि २७ नक्षत्र ये सब अश्व को रथ में युक्त अपने वेग के अंश का आधान करते हैं ॥ ७ ॥
यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन भाष्यसार - ' वातो वा ' इस मन्त्र से रथ में दाहिने अश्व को लगाया जाता है ।
पृष्ठ 290
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२३६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ९ वेति न वै वातात् किञ्चनाशीयोऽस्ति न मनसः विनाशीयोऽस्ति तस्मादाह वातो वा मनो वेति गन्धर्वाः सप्तविंशतिस्ते अग्रेऽश्वमयुञ्जन्निति गन्धर्वा ह वा अग्रे अश्वं युयुजुस्तद्येऽग्रेऽश्वमयुस्ते त्वा युञ्जन्त्वित्येवैतदाह् ते अस्मिन् जवमादधुरिति तद्येऽस्मिन् जवमादधुस्ते त्वयि जवमादधत्वित्येवैतदाह ' ( श ० ५।१।४।८ ) । योजनमनूद्य मन्त्रं विधत्त वातो वा मनो बेतीति । वाशब्दः समुच्चयार्थः । वायुश्च मनश्च सप्तविंशति-संख्याका गन्धर्वा नक्षत्राणीत्यर्थः । ते सर्वे अग्रे अस्मत्तः पुरा रथे अश्वं योजितवन्तः । ते पुनरस्मिन्नश्वे जवं वेगमादधुः स्थापितवन्तः । लोडर्थे लिट् । अस्मिन्नश्वे त्वयि जवमादधत्विति व्याचष्टे - न वै वाताद् वायोर्मनसश्च अशीय आशुतरम्, अतिवेगवदित्यर्थः किञ्चिदपि वस्तु वायोर्मनोऽतिवेगवन्नास्ति । तस्मादाह वामन वेति । पुरा वातादयोऽश्वं युयुजुः, ते त्वयि जवमादधत्विति । अध्यात्मपक्षे -- असुररक्षसां विजयायोद्यतस्य भगवतो रथेऽश्वं योजयन्तो देवा आहुः पुरा वातादयः सप्तविंशतिनक्षत्रान्ता देवा वेगवन्तो भगवतो रथेऽश्वं योजितवन्तः, त एवाद्यास्मिन्नश्वे जवं वेगमादधुः स्थापितवन्त इति पूर्ववदेव व्याख्यानम् । दयानन्दस्तु ' ये विद्वांसो वातो वा वायुरिव मनो वा स्वान्तमिव यथा सप्तविंशतिर्गन्धर्वा ये वायून् इन्द्रियाणि भूतानि च धरन्ति तेऽस्मिन् जगत्यग्रेऽश्वं व्यापकत्ववेगादिगुणसमूहम् अयुञ्जन् युञ्जन्ति, ते खलु जवं वेगमादधुर् आदधति ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, वातमनसोरपि सप्तविंशत्यन्तर्गतत्वेन तयोः पृथगुल्लेखानु-पपत्तेः । किञ्च, अश्वपदेन व्यापकत्ववेगवत्त्वादिगुणसमूहो गृह्यत इत्यपि निर्मूलम्, तथात्वे जवस्य पृथगु-ल्लेखायोगात् । ' जगति तेऽपूर्वं दधति ' इत्यनेन किं समष्टिभूते जगति व्यष्टिभूते वा व्यापकत्ववेगवत्त्वा-द्याधानम्? नोभयथापि सङ्गतिः, वेगवत्त्वायोगात् परिच्छिन्नेषु व्यापकत्वायोगाच्च । श्रुतिसूत्रविरोधस्तु सर्वत उपरि विद्योतते ॥ ७ ॥
वात॑रा भव वाजिन् यु॒ज्यमा॑न॒ इन्द्र॑स्येव दक्षिणः श्रियै ।
यु॒ञ्जन्तु॑ त्वा म॒रुतो॑ वि॒श्ववे॑दसि॒ आ ते॒ त्वष्टा॑ प॒त्सु ज॒वं द॑धातु ॥ ८ ॥
श्रौतसूत्र ( १४ | ३ | ६ ) में निर्दिष्ट है । शतपथ ब्राह्मण में भी याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ अदिष्ट है । अयात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - असुर राक्षसों पर विजय के लिये सन्नद्ध भगवान् के रथ में घोड़ों को जोतते हुए देवगण कहते हैं कि प्राचीन काल में वायु, मन, गन्धर्वगण आदि सत्ताईस नक्षत्रों तक के वेगवान् देवों ने भगवान् के रथ में अश्वों का संयोजन किया था । वे ही आज इस अश्व में वेग का आधान करें । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थं विसंगत है, क्योंकि वायु तथा मन भी सत्ताईस के अन्तर्गत होने के कारण उनका पृथक् उल्लेख असंगत है । इसी प्रकार अश्व शब्द से व्यापकत्व, वेगवत्त्व आदि गुणसमूह का बोध मानना भी निर्मूल है, क्योंकि ऐसा होने पर जव ( वेग ) का मन्त्र में पृथक् उल्लेख युक्त नहीं हो सकेगा । इस मन्त्रार्थ में समष्टीभूत जगत् में अथवा व्यष्टीभूत जगत् में, किसमें व्यापकत्व, वेगवत्त्व आदि का आधान अभिप्रेत है? क्योंकि दोनों ही प्रकार से संगति नहीं होगी । वेगवत्त्व व्यापक में उपपन्न नहीं होगा तथा परिच्छिन्न पदार्थों में व्यापकत्व सिद्ध नहीं है | श्रुति तथा सूत्र का विरोध तो इस अर्थ में सर्वाधिक है ॥ ७ ॥
मन्त्रार्थ - हे वेगवान् अश्व!
इन्द्र से तुम्हारी शोभा में वृद्धि हो ।
गति प्रदान करें ॥ ८ ॥
जोते जाने पर तुम वायु के समान वेगवान् हो जाओ, दक्षिण भाग में स्थित सर्वज्ञ मरुत् देवता तुमको रथ में जोतें, त्वष्टा देवता तुम्हारे चरणों को तीव्र