वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 291–300

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 291–300

पृष्ठ 291

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 291 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ८ - ९ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २३७ ' उत्तरं वातरंहा इति ' ( का ० श्रौ ० १४ | ३ | ७ ) | उत्तरमश्वं युनक्ति । अश्वदेवत्या त्रिष्टुप् । हे वाजिन् वेगवन् अश्व, उत्तरभागे युज्यमानस्त्वं वातरंहा वायुवद् वेगयुक्तो भव । दक्षिणो दक्षिणभागे स्थितोऽश्वो दक्षिण: प्रवृद्धः पुष्टाङ्गः, इन्द्रस्याश्व इव श्रिया शोभया युक्त एधि भव । यद्वा श्रीशब्दात् परस्य सोर्यादेशः । यथेन्द्रस्य अश्वस्य श्रीर्भवति एवं यजमानस्य श्रीर्भव । विश्ववेदसः सर्वज्ञाः सर्वधना वा मरुतस्त्वां युञ्जन्तु । त्वष्टा देवो अश्व, तव पत्सु पासु जवं वेगमादधातु स्थापयतु " तत्र ब्राह्मणम् - ' अथ सद्यायुग्यं युनक्ति । वातर ७ हा भव वाजिन् युज्यमान इति वाजजवो भव वाजिन् युज्यमान इत्येवैतदाहेन्द्रस्येव दक्षिणः श्रियैधीति यथेन्द्रस्य दक्षिणः श्रियैवं यजमानस्य श्रियैधीत्येवैतदाह युञ्जन्तु त्वा मरुतो विश्ववेदस इति युञ्जन्तु त्वा देवा इत्येवैतदाहा ते त्वष्टापत्सु जवं दधात्विति नात्र तिरोहितमिवास्त्यथ दक्षिणाप्रष्टि युनक्ति सत्र्याप्रष्टि वा अग्रे मानुषेऽथैवं देवत्रा ' ( श ० ५ १२४२ ९ ) । अथ सव्यस्याश्वस्य रथे योजनं समन्त्रकं विधत्ते - अथ सव्यायुग्यं युनक्तीति । सव्ये भागे योजनीयं सव्यायुग्यम् । अत्मपक्षे द्वितीयोऽपि वाजी प्रशस्यते इन्द्रस्येव दक्षिण इति । हे वाजिन्! त्वं दक्षिणो दक्षिणभागे युज्यमान इन्द्रस्येव परमात्मन एवं श्रिया शोभया युक्त एधि भव । विश्ववेदसः सर्वज्ञा मरुतस्त्वां भगवतो रथे तु । त्वष्टा देवते तव पत्सु जवं स्थापयतु । दयानन्दस्तु - ' हे वाजिन् शास्त्रोक्तक्रियाकुशलबोधयुक्त राजन्, यं त्वां विश्ववेदसः सकलविद्यावेत्तारो मरुतो विद्वांसो मनुष्या राजशिल्पकार्येषु युञ्जन्तु त्वष्टा वेगादिगुणविद्यावित् ते तव पत्सु पादेषु जवं वेगं दधातु, स त्वं वातरंहा भव । युज्यमानस्त्वं समाहितः सन् इन्द्रस्येव परमैश्वर्ययुक्तस्य राज्ञ इव श्रिया शोभायुक्तया राज्यलक्ष्म्या दीप्यमानया राज्ञ्या वा एधि समृद्धो भव ' इति, तदपि न सङ्गतम्, वाजिन्निति शब्दस्य तादृशार्थे सङ्गत्यग्रहणात् । तथैव मरुत्पदस्य विद्वांसो मनुष्या अर्थ इत्यपि निर्मूलमेव । ' राज्यशिल्पकार्येषु ' इत्यपि निर्मूलम्, मूले तादृशार्थप्रतिपादकपदाभावात् ॥ ८ ॥

ज॒वो यस्तै वाजि॒न्नहि॑तो गुहा यः श्ये॒ने परी॑तो॒ अव॑रच्च॒ वाते॑ । तेन॑ नो वाज॒न् बल॑वान् बलॅन वाज॒जिच्च॒ भव॒ सम॑ने च पारयि॒ष्णुः ॥ वाजिनो वाजजितो॒ वाज॑थ॒ सरि॒ष्यन्तो॒ बृह॒स्पत॑भि॒गमव॑जिघ्रत ॥ ९ ॥

भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४/३/७ ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार ' वातरंहा ' इस मन्त्र के द्वारा रथ के वाम भाग में अश्व का संयोजन किया जाता है । शतपथ श्रुति में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है-- ' इन्द्रस्येव दक्षिण: ' इत्यादि पदों से द्वितीय अश्व की भी प्रशंसा की जाती है । हे अश्व, तुम दक्षिण भाग में संयुक्त होते हुए परमात्मा की ही शोभा से युक्त रहो । सर्वज्ञ मरुद्गण तुमको भगवान् के रथ में नियुक्त करें तथा त्वष्टा देव तुम्हारे पैरों में बंग का संस्थापन करें । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ संगत नहीं होता, क्योंकि वाजी शब्द का ' शास्त्रोक्त क्रियाकुशल बोधयुक्त राजा ' इस प्रकार का अर्थ निरूपित करने में संगति नहीं है । इसी प्रकार ' मरुत् ' पद का ' विद्वान् मनुष्य ' यह अर्थ करना भी मूलरहित ही है । ' राज्य शिल्पकार्यों में ' ( नियुक्त करें ), यह व्याख्यान भी निर्मूल है, क्योंकि मूल मन्त्र में इस अर्थ का प्रतिपादक शब्द नहीं है ॥ ८ ॥

पृष्ठ 292

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 292 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३८ शुक्ल यजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ दक्षिणाप्रष्टि ' दक्षिणाप्रष्टि जवो यस्त इति ' ( का ० श्र ० १४ | ३ | ८ ) । रथे व्यवहितयोरीषयोर्मध्ये प्राप्ते छान्दसो ह्रस्वः । तृतीयमश्वं नियुञ्ज्यात् । धुर्यापेक्षया प्रकृष्टदेशमश्नोतीति प्रष्टिः । प्राष्टिरिति । प्रष्टिर्नाम पादत्रयोपेतो भोजन-दक्षिणस्यां धुरि प्रष्टिः दक्षिणाप्रष्टिर्ब्राह्मो युग्यः । अश्वदेवत्या जगती तृतीयस्य प्रष्टित्वमुक्तम् । पात्रादेराधारः । तद्वत् अश्वैस्त्रिभिर्युक्तं रथं कुर्यात् । पूर्वमश्वद्वयस्य युक्तत्वात् श्येने श्येनाख्ये पक्षिणि वाजिन, ते तव गुहा गुहायां गूढप्रदेशे हृदयप्रदेशे यो जवो वेगो निहितोऽवस्थापितः जवोऽचरत् चरति वर्तते । हे वाजिन्, यो जत्रः परीत्तः प्राप्तस्त्वयैव दत्तोऽचरद् वर्तते, वाते वायो च यो भव, अन्नस्य धाता भव । तेन बलेन बलवांस्त्वं नोऽस्माकं वाजजिद् वाजस्यान्नस्य जेता दाता वा संधि वाजिन इति ' समने यज्ञरूपे संग्रामे च पारयिष्णुः पारयिता पारङ्गमनशीलो भव । ' बार्हस्पत्यमेनानानापयति वाजिन इति मन्त्रेण । प्रत्यश्वं ( का ० श्र ० १४ | ३ | १० ) । रथे युक्तानेनानश्वान् बार्हस्पत्यं चरमवत्रापयेद् प्रति सरिष्यन्तो गमिष्यन्तो मन्त्रावृत्तिः । अश्वदेवत्यं यजुः । वाजजितोऽन्नस्य जेतारो वाजमन्नमन्नसाधनमाजि कुरुतेत्यर्थः । गुहा इति । वाजिनोऽश्वा यूयं बृहस्पतेर्भागं चरुमवजिघ्रत, अवाङ्मुखा भूत्वा गन्धोपादानं वा । परीत्त इति परिपूर्वस्य शब्दात् सुक् ( पा ० सू ० ७ | १ | ३२ ) इति क, विभक्तिव्यत्ययो ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ४७ ) इति तादेशे, तनोते रूपम्, परितदिति । परिपूर्वाद् ददातेनिष्ठायाम् ' अव उपसर्गात्तः दीर्घे परीत्त इति वा । ' दस्ति ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | १ | २४ ) इति दादेशे तकारे परे इगन्तोपसर्गस्य श्येने परीत्तो अचरच्च वात तत्र ब्राह्मणम् -'स युनक्ति । जवो यस्ते वाजिन्निहितो गुहा यः तेन तो वाजिन् इति जत्रो यस्ते वाजिन्नप्यन्यत्रापनिहितस्तेन न इमं यज्ञं प्रजापतिमुज्जयत्येवैतदाह वै वाजोऽन्नजिच्च न एध्यस्मिंश्च नो बलवान् बलेन वाजजिच्च भव समने च पारयिष्णुरित्यन्नं १० ) इति । मन्त्रार्थस्तु व्याख्यातः । यज्ञे देवसमन इमं यज्ञं प्रजापतिमुज्जयत्येवैतदाह ' ( श ० ५ | १ | ४ |, प्रदेशान्तरेऽपनिहितो श्रुतिश्च व्याचष्टे - अप्यन्यत्रापनिहित इत्यादिना । अन्यत्रेत्यनेन गुहाशयेत्याद्युपलक्ष्यते युक्तम् । समने पारयिष्णुरित्यस्या-निक्षिप्तः । पूर्वार्धस्य तात्पर्यमाह - तेन न इत्यादिना । यज्ञप्रजापत्योस्तादात्म्यं - ' यज्ञे ते वा एत एव त्रयो भिप्रायमाह । समनमिति संग्रामनाम ( निघ ० २२७११६ ), देवसभाजनलक्षणेऽस्मिन् हि स तं यत्र दास्यन् भवति युक्ता भवन्ति । त्रिवृद्धि देवानां तद्धि देवत्राधिप्रष्टियुग एव चतुर्थोऽन्वेति मानुषो प्रशंसति - ते वा एत इति । तच्चतुर्थमुपयुज्य ददाति । ( श ० ५ | १ | ४ | ११ ) । उक्तानामश्वानां त्रित्वसंख्यामनुय । चतुर्थस्याश्वस्यानुगमनं विधत्ते -त्रिवृत्त्वं त्रिरावृत्तिः । सा च दैवे कर्मणि प्रोक्षणादौ प्रसिद्धेति हिशब्दार्थः मानुषरूपव्युदासाय तस्यायोजनम्, मानुषो हि स इति । मानुषे कर्मणि चतुर्णां वाहनानां योजनं दृष्टम् । अत्र । यदैव चतुर्युक्तो रथोऽध्वर्यवे ' अयुक्तश्चतुर्थोऽनुगच्छति ' ( का ० श्र ० १४ | ३ | ९ ) इति कात्यायन । श्रौतसूत्रात् ' अथ बार्हस्पत्यं चरुं नैवार १७ सप्तदशशरावं दीयते, तदानीं चतुर्थस्य रथे योजनं दर्शयति - तं च दास्यन्निति | पुरा बृहस्पतिरेतं चरुं निर्वपति ।... " ( श ० ५ | १ | ४ | १२ ) । अत्र द्रव्यदेवताविशिष्टबार्हस्पत्यचरुविधानम् पक्षी में दिया गया है और मन्त्रार्थ - हे अश्व! तुम्हारा जो वेग हृदय में स्थापित है, जो तुम्हारा वेग को बाज जीत कर लाओ, संग्राम में जो वेग वात में स्थित है, उस वेग से वेगवान् होते हुए तुम हमारे लिये वाले अन्न अश्व, अन्न को जीतने के लिये जाते शत्रु की सेना को परास्त कर हमारे लिये प्रचुर अन्न जोतो । हे अन्न को जीतने समय तुम बृहस्पति के भाग चरु को सूँघो ॥ ९ ॥

में तृतीय अश्व का संयोजन भाष्यसार -- याज्ञिक विनियोग के अनुसार ' जवो यस्ते ' इत्यादि कण्डिका के मन्त्रों से की रथ जाती हैं । याज्ञिक विनियोग तथा रथ में नियुक्त अश्वों को बार्हस्पत्य चरु का अवझागत ( सुँघाना ) क्रियाएँ अनुष्ठित

पृष्ठ 293

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 293 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मं ० ९ ] दार्थपारिजात भाष्यसहिता २३ ९ साधितवानतोऽस्य चरोबृहस्पतिर्देवतेत्यप्युच्यते - ' अथ यद्वार्हस्पत्यो भवति । बृहस्पतिर्ह्यतमग्रे उदजयत्तस्माद् बार्हस्पत्यो भवति ' ( श ० ५ | १ | ४ | १३ ) । ' तमश्वानवप्रापयति । वाजिन इति वाजिनो ह्यश्वास्तस्मादाह वाजिन इति वाजजित इत्यन्नं वाजोऽन्नजिति इत्येवैतदाह वाज सरिष्यन्त इत्याजि हि सरिष्यन्तो भवन्ति ' ' ' ' ' बृहस्पतेर्भागमवजिघ्रतेति तद्यदश्वानवद्यापयतीममुज्जयानीति तस्माद्वा अश्वानवद्यापयति ' ( श ० ५।१।४।१५ ) । तं चरुं रथे नियुक्तानश्वानवद्यापयेत् । अन्नवाची वाजशब्दस्तत्साधने आजौ वर्तते । अवप्रापणस्य प्रयोजनमाह ----तद्यदश्वानिति । इमं यज्ञं साधयामीति बुद्धया अश्वानवप्रापयेत् । अध्यात्मपक्षे - हे वाजिन् भगवद्रथवाहक, भगवद्वाहनो भगवद्रूप एव । तस्य सर्वाधारत्वेन निराधारत्वेन स्वस्मिन्नेव प्रतिष्ठितत्वात् । अत एव भगवद्रूपेण बुद्धिरूपायां गुहायामवस्थितत्वात् स एव च जवो वाते स्थितः स एव श्येनाख्ये पक्षिणि चरति वर्तते । परीत्तः परिदत्तः सन् स त्वं त्रिविधेन वेगबलेन बलवान् सन्नोऽस्माकं वाजजिद् अन्नस्य लौकिकस्य ज्ञानानन्दलक्षणस्य वा जेता प्रापको भव । समने संग्रामे भौतिके आध्यात्मिके वा सङ्घर्षे पारप्रापको भव । वाजजितः पूर्वोक्तस्यान्नस्य जेतारो वाजमन्नं प्रति सरिष्यन्तो गमिष्यन्तो यूयं बार्हस्पत्यं बृहस्पतेर्बृहत्या वेदलक्षणाया वाचः पते परमेश्वरस्य भागं सेवनीयं स्वरूपमवजिघ्रत स्वात्माभेदेनानुभवत । दयानन्दस्तु - ' हे वाजिन् सेनाध्यक्ष, प्रशस्तशास्त्रयोगाभ्यास कृत्य सहित! ते तव यो जवो वेगो गुहायां बुद्धौ स्थितः, यश्च श्येने पक्षिणीव परीतः सर्वतो दत्तो वा ते वायाविव अचरत् चरति तेन बलेन नोऽस्माकं बलवान् भव । हे वाजिन वेगवन् राजपुरुष, तेन बलेन सैन्येन पराक्रमेण वा समने संग्रामे पारयिष्णुः दुःखात्पारथिता वाजजिच्च संग्रामं विजयमानो भव । हे वाजिनो योद्धारः यूयं बृहस्पतेर्महतां वीराणां पालयितुः सेनाध्यक्षस्य भागं सेवनं प्राप्य वाजं बोधमन्नादिकं च सरिष्यन्तः प्राप्स्यन्तः सन्तो भवत । सुगन्धानवजिघ्रत ' इति, तदपि यत्किञ्चित् वेदबाह्यत्वात् । नहि वाजिन्निति शब्दस्य श्रुति स्मृतिपुराणादिषु तादृशोऽर्थः समर्थितः । एवमेव ' प्रशस्तशास्त्रयोगाभ्यास कृत्यसहित ' इत्यपि वाजिशब्दस्य व्याख्यानं निर्मूलमेव । तथैव बृहस्पतिशब्दस्य न सेनाध्यक्षोऽर्थः प्रमाणाभावात् । श्रुतिसूत्र विरोधस्तु पूर्वोक्तव्याख्यानेनैव स्पष्टः ॥ ९ ॥

कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४/३/८ - १० ) में निर्दिष्ट है । याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ शतपथ श्रुति में उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है- हे भगवान् के रथ के वाहन! भगवद्वाहन भगवत्स्वरूप ही हैं, इसी कारण भगवद्रूप से वही वेग वायु में विद्यमान है तथा वहीं विचरणशील श्येन ( बाज ) पक्षी में भी अवस्थित है । इस प्रकार त्रिविध वेगबल से बलवान् होकर तुम हमारे लौकिक भोग्य अथवा ज्ञानानन्दस्वरूप भोग्य को प्राप्त कराने वाले बनो । भौतिक अथवा आध्यात्मिक संघर्ष में पार कराने वाले बनो । हे भोग्य को प्राप्त कराने वाले! अन्न के प्रति गमन करते हुए आप लोग वेदवाणी के पालक परमेश्वर के सेवनीय स्वरूप को स्वात्माभेद से अनुभूत करें । स्वामी दयानन्द द्वारा उल्लिखित अर्थ वेदबहिर्भूत होने के कारण ग्राह्य नहीं है, क्योंकि श्रुति, स्मृति, पुराण आदि में वाजी शब्द का वैसा अर्थ ( सेनाध्यक्ष ) समर्थित नहीं है । इसी प्रकार ' वाजी ' शब्द की ' प्रशस्तशास्त्र योगाभ्यास कृत्य सहित ' यह व्याख्या भी मूलरहित है । बृहस्पति शब्द का ' सेनाध्यक्ष ' अर्थ करना भी प्रमाणशून्य होने के कारण अनुचित है । श्रुति तथा सूत्र वाक्यों का विरोध तो स्पष्ट ही है ॥ ९ ॥

पृष्ठ 294

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 294 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४० शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ९ दे॒वस्या॒ह स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यस॑वसा॒ बृहस्पते॑रुत्त॒मं नाकं रुहेयम् । दे॒वस्या॒ह स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यस॑वस॒ इन्द्र॑स्योत्त॒मं नार्क ü रुहेयम् । दे॒वस्या॒ह स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यप्र॑स॒वसो॒ बृहस्पते-॥ १० ॥

रुत्त॒मं नाक॑मरु॒हम् । दे॒वस्या॒ ँ स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यप्र॑स॒वस॒ इन्द्र॑स्योत्त॒मं नाक॑मम् ० श्र ० १४ | ३ | १२ ) । ' देवस्याहमिति ब्रह्मा रथचक्रमारोहत्युत्तरे नाभिमात्रे स्थाणौ स्थितम् ब्रह्मा ' रोहेद् ( का देवस्याहमिति मन्त्रेण । उत्करसमीपे नाभिप्रमाणे स्थाणी समारोपितमोदुम्बरं सप्तदशारं चक्रं रथं सवितुः सर्वप्रेरकस्य देवस्य लिङ्गोक्तदेवत्यं यजुः । ब्राह्मणकर्तृके वाजपेये सत्य सवसः सत्याभ्यनुज्ञस्य नाकं स्वर्गं रुहेयम् आरोहामि स्वर्गारोहणं सवेऽभ्यनुज्ञायां वर्तमानोऽहं बृहस्पतेः सम्बन्धि उत्तममुत्कृष्टं इन्द्रस्योत्तमं नाकं रुहेयमिति शेषः । ' आगतेषु करोमि । तथेन्द्रस्योत्तमं स्वर्गमा रहेयम्, क्षत्रियकर्तृके वाजपेये सप्तदशरथेषु सप्तदशशरप्रक्षेपप्रदेशे ब्रह्मावरोहति देवस्यामिति ' ( का ० श्र ० १४ | ४ | ८ ) । यजमानादीनां ब्रह्मा औदुम्बराद्रथचक्रादवरोहति निखातामौदुम्बरी शाखां प्रदक्षिणीकृत्य सर्वेषु देवयजनमागतेष्वादौ । सत्यसवसः सत्यं प्रकृष्टं सवोऽभ्यनुज्ञा देवस्याहमिति मन्त्रेण । विप्रयज्ञे पूर्वेण मन्त्रेण, क्षात्रे उत्तरेण मन्त्रेण सम्बन्धि नाकमरुहम् आरूढ-यस्यासौ सत्यसवास्तस्य । सवितुर्देवस्य प्रसवे वर्तमानोऽहं बृहस्पतेरिन्द्रस्य वानस्मीति । जितवान् भवति । अत्र ब्राह्मणम् - - ' तद्यदाजि धावन्ति ' ( श ० ५ । १ । ५ । १ ) इति । आजिधावनेन प्रदेशयोर्मध्ये भूलोकं गीयमानेन साम्ना तत्र ब्रह्मा नाभिमात्रे उन्नते रथचक्रे स्थित्वा साम गायेत् । एतेन भूम्यूर्ध्व यूपस्यारोहणेन तृतीयलोकं जितवान् अन्तरिक्षलोकं जितवान् भवति । चक्रादुन्नतस्य सप्तदशारनिपरिमितस्य, रुहेयमिति यदि ब्राह्मणो यजते भवति । स ब्रह्मा रथचक्रमधिरोहति । नाभिदघ्न उद्धितं देवस्याहा सामगानं विहितम् । तदारोहणमन्तरेण ब्रह्महि बृहस्पतिर्ब्रह्म हि ब्राह्मण: ' ( ० ५ ११५१२ ) । ब्रह्मणो । रथचक्रे वाजपेये ब्राह्मणो राजन्यश्चेति द्वावधिकारिणौ । न सम्भवतीति तद्विधत्ते - स ब्रह्मा रथचक्रमधिरोहतीत्यादिना यदि राजन्यो यजते । देवस्याह ७ सवितुः तद्भेदेन मन्त्रभेदः । ब्रह्म हि देवानां मध्ये बृहस्पतिर्ब्राह्मणजाति: । ' अथ करूँ । मन्त्रार्थ - सत्यप्रेरक सविता देवता की अनुज्ञा में वर्तमान में बृहस्पति सम्बन्धी श्रेष्ठ स्वर्ग में आरोहण से रथचक्र पर अनुल्लंघनीय प्रेरणा वाले सविता देव की अनुज्ञा में वर्तमान में इन्द्र सम्बन्धी उत्कृष्ट स्वयं स्वर्ग की की कामना कामनावश इस रथचक्र आरोहण करता हूँ । अनुल्लंघनीय सविता देव की प्रेरणा से मैं बृहस्पति से उत्कृष्ट उत्कृष्ट स्वलाभ को कामना से इस रय पर आरूढ़ हुआ हूँ । अनुल्लंघनीय सविता देव की आज्ञा में वर्तमान में इन्द्र से पर चढ़ा हूँ ॥ १० । युक्त उदुम्बर ( गूलर ) भाष्यसार -- वाजपेय यज्ञ में उत्कर स्थान के पास स्थापित सत्रह अरों ( तीलियों ) से करता है । वाजपेय याग के काष्ठ से बनाये गये रथचक्र पर ब्रह्मा नामक ऋत्विक् ' देवस्याहम् ' इस प्रथम मन्त्र से आरोहण में ही प्रथम मन्त्र का विनियोग है । के अनुष्ठान में ब्राह्मण तथा क्षत्रिय द्विज का अधिकार है । ब्राह्मणकर्तृक वाजपेय औदुम्बरी ' पद वाले द्वितीय मन्त्र आरोहण किया जाता है । तदनन्तर यजमानादि जब क्षत्रियकर्तृक वाजपेय में ' इन्द्रस्य मन्त्र ' देवस्याहम् ' द्वारा अवरोहण करता शाखा की प्रदक्षिणा सम्पन्न करके वापस लौट आते हैं, तब ब्रह्मा कण्डिकोक्त तृतीय का विनियोग है । परन्तु क्षत्रिय द्वारा ( उतरता ) है । पूर्व की भाँति अवरोहण में भी ब्राह्मणकर्तुक वाजपेय में तृतीय मन्त्र किया जाता है । यह याज्ञिक विनियोग अनुष्ठीयमान वाजपेय में कण्डिका के ' इन्द्रस्य ' पद वाले चतुर्थ मन्त्र से अवरोहण

पृष्ठ 295

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 295 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० १०-११ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता सवे सत्यसवस इन्द्रस्योत्तमं नाक रुहेयमिति क्षत्र हीन्द्रः क्षत्र राजन्य: ' ( ० पक्षे मन्त्रं पठति - इन्द्रस्योत्तममिति । बृहस्पतेरित्यस्य स्थाने इन्द्रस्येति विशेषः । मध्ये इन्द्रः क्षत्रियजातिः । २४१ ५ । १ । ५ । ३ ) । राजन्य-अर्थस्तु पूर्ववदेव । देवानां अध्यात्मपक्षे – सत्यसव सोऽबाधितैश्वर्यस्य सवितुः सर्वप्रसवितुः परमेश्वरस्य सवे प्रेरणे वर्तमानोऽहं बृहस्पतेः सम्बन्धि उत्तमं नाकं स्वर्गं मोक्षं वा रुहेयम् आरोहामि । तथैव सत्यसवस इन्द्रस्य परमैश्वर्यशालिन ईश्वरस्य सवे प्रसवे उत्तमं • नाकमरुम् आरूढवानस्मीत्यर्थः । दयानन्दस्तु ' हे प्रजाराजजनाः यथाहं सभाध्यक्षः सत्यसवसः सत्यं सव ऐश्वयं जगतः कारणं कार्यं च यस्य तस्य बृहस्पतेः, बृहतां प्रकृत्यादीनां पालकस्य देवस्य सकलविद्यादिशुभगुणद्योतकस्य सवितुर्जगदीश्वरस्य सवे प्रसूते जगति उत्तमं प्रशस्तं नाकं निर्दुःखं भोगं मोक्षपदं वा रुहेयम् । हे अध्येत्रध्यापका विद्याप्रिया जनाः, यथाहं विद्यामभीप्सुः सवितुः समग्रविद्याबोधप्रसवितुर्देवस्य सवे विद्याप्रचारैश्वर्ये सर्वोत्तमं नाकमरुहम् आरूढोऽस्मि, विजयकाङ्क्षिणो जनाः! यथा योद्धा मनुष्यः सत्यसवसः सत्यन्यायविजयादिप्रसवितुरिन्द्रस्य शत्रुविदारयितुः सवे उत्तमं विजयरूपं नाकमारूढोऽस्ति, तथा यूयं सर्वे नाकमारूढा भवन्तु ' इत्यादि, तदपि यत्किचित् कल्पना-मात्रसारत्वात्, तत्तत्सम्बोधनानां निर्मूलत्वात् । तथैव देवेन्द्रनाकादिपदानामपि वाल्पनिक एव तस्यार्थः ॥ १८ ॥

बृह॑स्पते॒ वाजे॑ जय॒ बृह॒स्पत॑य॒ वाच॑ वदत॒ बृह॒स्पा॑त॒ वाज॑ जापयत । इन्द्र॒ वाजं ज॒येन्द्रा॑य॒ वाच॑ वद॒तेन्द्र बाज जापयत ॥ ११ ॥

" ' बृहस्पते वाजमित्येकं दुन्दुभिमाहन्ति तूष्णीमितरान् ' ( का श्री ० १४ | ३ | १५ ) । अध्वर्युरनुवेद्युच्छ्रित-स्थाणुस्थापितानां सप्तदश दुन्दुभीनां मध्ये एकं बृहस्पत इति मन्त्रेण वादयेत् । अन्यांश्च षोडश तूष्णीमन्तरैव मन्त्रं वादयेत् । विप्रयज्ञे मन्त्रः -- हे दुन्दुभयः, यूयं बृहस्पतये वाचं वदत । हे बृहस्पते! त्वं वाजमन्नं जय स्वायत्तं कुरु । हे दुन्दुभयः, यूयमेव बृहस्पति वाजमन्नं जापयत, बृहस्पतिनाऽन्नजयं कारयतेत्यर्थः । ' जि जये ’ कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | ३ | १२, १४।४।८ ) में प्रतिपादित है । शतपथ ब्राह्मण में उपदिष्ट व्याख्यान भी याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल है | अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है- अबाधित ऐश्वयं से युक्त, सबके प्रेरक परमेश्वर की प्रेरणा में वर्तमान मैं बृहस्पति देव से सम्बद्ध उत्तम स्वर्ग अथवा मोक्ष के पद पर आरोहण करता हूँ । इसी प्रकार परमैश्वर्यशाली ईश्वर की प्रेरणा के अन्तर्गत उत्तम स्वर्ग पर आरूढ हो गया हूँ । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित व्याख्यान मात्र कल्पना के बल पर आधृत होने के कारण अग्राह्य है । इस व्याख्यान में प्रदर्शित विभिन्न सम्बोधन पदों के लिये कोई मूल प्रमाण नहीं है । इसी प्रकार देव, इन्द्र, नाक आदि शब्दों के अर्थ भी काल्पनिक ही हैं ॥ १० ॥

मन्त्रार्थ - हे बुन्दुभियों! तुम बृहस्पति के लिये इस प्रकार के वचन कहो कि हे बृहस्पते! तुम अन्न पर बिजय प्राप्त करो । हें तुम्बुभियों! तुम बृहस्पति को अन्न पर विजय प्राप्त कराओ । हे दुन्दुभियों! तुम इन्द्र के निमित्त इस प्रकार वाणी कहो कि हे इन्द्र तुम अन्न को जीतो । हे दुन्दुभियों! तुम भी इन्द्र को अन्न की जय कराओ ॥ ११ ॥

भाष्यसार — याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार ' बृहस्पते वाजम् ' इस मन्त्र से सत्रह दुन्दुभियों में से एक को ३१

पृष्ठ 296

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 296 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ इत्यस्य लोण्मध्यमबहुवचने जापयतेति रूपम् । यद्वा हे देवदुन्दुभयः, यूयमुच्यध्वं बृहस्पतये उद्वादयत वाजमन्नं । ' जप जल्प जय इत्थम्भूतां वाचं बृहस्पतयेऽर्थाय वदत । बृहस्पतिं च वाजमन्नं जेप्यामीति जापयत । त्वं व्यक्तायां वाचि ' इति धातो रूपम् । क्षत्रयज्ञे दुन्दुभिवादन मन्त्रः हे दुन्दुभयः, यूयमिन्द्रायेति वाचं वदत " यूयं वाजं जय, इन्द्रं वाजं जापयतेति पूर्ववत् । यद्वा हे बृहस्पते देव, त्वं वाजमन्नं जय इति वाचं हे दुन्दुभयः बृहस्पतयेऽर्थाय वदत व्रत बृहस्पति वाजमन्तं जापयत उद्वादयत । अत्र ब्राह्मणम् -'अथ सप्तदश दुन्दुभीननुवेद्यन्त सम्भिन्वन्ति । प्रतीच आग्नीप्रात् प्रजापति वा एष उज्जयति यो वाजपेयेन यजते वाग् वै प्रजापतिरेषा वै परमा वाग् या सप्तदशानां दुन्दुभीनां परमामेवैतद्वाचं परमं प्रजापतिमुज्जयति सप्तदश भवन्ति सप्तदशो वै प्रजापतिस्तत्प्रजापतिमुज्जयति ' ( श ० ५ ११५ ) ६ ), ' ब्रह्मा त्रिः -सामानि गायति, दुन्दुभीन् वादयति, एप स्य इति प्रत्यृचं जुहोति ' ( का ० श्र ० १४ | ४ | १-३ ), ' प्रदक्षिणं कृत्वा यान्ति, आगतेषु ब्रह्माव रोहति ' ( का ० श्र ० १२४१: - ८ ) । अनुवेदि वेदिसमीपे प्रतीच आग्नीध्रीयपश्चिमप्रदेशे स्थितान् सम्मिन्वन्ति वादयितुमानन्तीत्यर्थः । दुन्दुभीनां नादस्य महत्त्वात् परमवाक्त्वम्, अतो वाग्रूपप्रजापत्यु-जयहेतुत्वाद्दुन्दुभिवादनम् । ' अथैतेषां दुन्दुभीनामेकं यजुषाहन्ति तत्सर्वे यजुषाहता भवन्ति ' ( श ० ५।१।५।७ ) । तेष्वेकं बृहस्पते वाजमिति मन्त्रेण समाहन्यादितरान् षोडश तूष्णीं वादयेत् । एकस्य समन्त्र का हनन सर्वेऽपि दुन्दुभयश्छत्रिन्यायेन समन्त्रकमेव वादिता भवन्ति । स आहन्ति बृहस्पते वाजं जय बृहस्पतये वाचं वदत बृहस्पति वाजं जापयतेति यदि ब्राह्मणो यजते ब्रह्म हि बृहस्पतिर्ब्रह्म हि ब्राह्मणः ॥ अथ यदि राजन्यो यजते.... ' ( श ० ५।१।५।८ - ९ ) । अध्यात्मपक्षे - हे साधकाः! यूयं बृहस्पतये वेदलक्षणाया वाचः पालकाय परमात्मने वाचं वदत प्रयच्छेति । किमिति चेत्, हे बृहस्पते परमात्मन् त्वं वाजमन्नं ज्ञानविज्ञानलक्षणं मोक्षलक्षणं वा जय, स्वायत्तं कृत्वास्मभ्यं साधकाः, शेषः । हे साधकाः! यूयमेव बृहस्पतिमन्नं जापयत बृहस्पतिना तादृशमेवान्नं सम्पादयतेत्यर्थः ।! तथैव त्वं हे वाजं संग्रामं यूयमिन्द्राय परमैश्वर्ययुक्ताय परमेश्वराय वाचं वदत यद् हे इन्द्र परमैश्वर्यविशिष्ट परमेश्वर कामक्रोधादिभिः संघर्षलक्षणं जय, तत्र विजयं प्राप्नुहि । तेनास्मान्निःसपत्नान् सम्पादय । हे साधकाः, यूयं वाजं जापयत इन्द्रेण जयं कारयतेत्यर्थः । दयानन्दस्तु – ' हे बृहस्पते सर्वविद्याध्यापकोदेशक! त्वं वाजं जय विज्ञानं संग्रामं वा जय । हे विद्वांसः, यूयमस्मै बृहस्पतये वाचं वेदोक्तसुशिक्षया प्रसिद्धां वाचं वदत पाठयत उपदिशत वा । बृहस्पति संम्राजमनूचान-मध्यापकं वा वाजं विद्याबोधं युद्धं वा जापयत उत्कर्षेण बोधयत । हे इन्द्र विद्यैश्वर्यप्रकाशक शत्रुविदारक वा बजाया जाता है । ब्राह्मणकर्तृक याग में दुन्दुभिवादन ' बृहस्पति ' पद से युक्त मन्त्र द्वारा किया जाता है तथा क्षत्रियकर्तृक याग में ' इन्द्र ' पद से युक्त मन्त्र से दुन्दुभिवादन किया जाता है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४।३।१५ ) में प्रतिपादित है । याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल मन्त्रार्थं शतपथ ब्राह्मण में भी उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थ इस प्रकार है - हे साधकगण, आप लोग वेदात्मिका वाणी की रक्षा करने वाले परमात्मा के लिये इस प्रकार वाणी बोलिये - हे परमात्मन्, आप ज्ञानविज्ञानरूपी अथवा मोक्षरूपी अन्न को स्वाधीन करके हमें प्रदान करें । हे साधकगण, आप लोग बृहस्पति के द्वारा उसी प्रकार के अन्न का सम्पादन करें । इसी प्रकार हे साधकों, आप लोग परमैश्वर्य से सम्पन्न परमेश्वर के प्रति प्रार्थना करें कि हे परमेश्वर, आप काम - क्रोधादि से संघर्षात्मक संग्राम में विजय प्राप्त करावें तथा उससे हम लोगों को शत्रुरहित बनावें । हे साधकों, आप लोग इन्द्र के द्वारा विजय सम्पादित करें । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ साररहित है, क्योंकि बृहस्पति शब्द का अन्य अर्थ करने में कोई प्रमाण

पृष्ठ 297

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 297 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ११-१२ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता २४३ वाजं परमैश्वर्यं शत्रुविजयाख्यं युद्धं वा जय उत्तषं प्राप्नुहि । हे युद्धविद्याकुशला विद्वांसः यूयमस्मै इन्द्राय वाचं राजधर्मप्रचारिणीं वाणीं वदत । इन्द्रं वाजं जापयत उत्कृष्टतां प्रापयत ' इति, तदपि निःसारम्, बृहस्पतिशब्दस्य तादृशार्थकत्वे मानाभावान् । के वा अन्ये विद्वांसो ये बृहस्पतये उपदेक्ष्यन्ति? तथैव इन्द्रपदस्यापि तादृशार्थ-ताऽप्रसिद्धा । तदुपदेष्टारश्च नहि मन्त्रपदैरवगम्यन्ते । स्वेच्छ्याऽध्याहारस्तु निर्मूल एव ॥ ११ ॥

एष वः॒ सा स॒त्या साग॑भूव॒ बृह॒स्पति॒ वाज॒मजजय॒ताजजयत॒ बृह॒स्पति॒ वाजं वन॑स्पतयो॒ विमु॑च्यध्वम् । ए॒वा वः॒ सा स॒त्या सं॒वाग॑भूद्ययेन्द्र वाज॒मजजय॒तानी॑जय॒तेन्द्रं वाज॒ वन॑स्पतयो॒ विमु॑च्यध्वम् ॥ १२ ॥

' एवा व इति मन्त्राहृतमवहरते, तुष्णीमितरानू ' ( का ० श्र ० १४।४।९ १० ) । अध्वर्युः सप्तदशसंख्या-केषु दुन्दुभिषु मन्त्रेण वादितं दुन्दुभि स्थाणुतो नीचैरवतारयति । तत इतरान् पोडश दुन्दुभीन् स्थाणुभ्यस्तूष्णी-मवतारयेदध्वर्युः । अत्रापि पूर्वी मन्त्रो विप्रयज्ञे, उत्तरस्तु क्षात्रे प्रयोक्तव्यः । हे दुन्दुभयः, वो युष्माकमेषा वाक् सत्या समभूत् तथ्या संवृत्ता यया वाचा बृहस्पति वाजमजीजयत बृहस्पति वाजजितं कृतवन्तः । बृहस्पति-मी जति पुनरुक्तिस्तु भूयसोऽर्थस्य ग्रह्णाय, ' अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते ' ( निरु ० १० | ४२ ) इति यास्त्रोक्तः । अत्यन्तं बृहस्पतिमन्नजयं कारितवन्तो यूयं यया वाचा, सा सत्या जातेत्यर्थः । णिजन्तस्य जयतेर्लङि मध्यम-बहुवचने रूपम् । हे वनस्पतयः, वनस्पतिविकारा दुन्दुभयः, यूयं विमुच्यध्वं कृतकृत्याः सन्तो विमोचनं कुरुत । यया वाचा इन्द्रं वाजमजीजयत सा सत्याऽभूदतो विमुच्यध्वम् । यद्वा एषा युष्माकं सत्याऽवितथा यथार्थवादिनी संवादिनी वागभूत् या वाचा बृहस्पति वाजमन्नं जेप्यामीति, इत्यमीदृशमजीजयत । जयतेणिचि लङि चङि तादृशं रूपम्, जापितवन्तः, उादितवन्त इत्यर्थः । यूयमजीजयत बृहस्पति वाजमन्नं जेष्यामीति, तच्च बृहस्पतिना जितम्, अतो यूयं कृतकृत्या विमुच्यध्वम् । उत्तरोऽपि मन्त्रस्तथैव व्याख्येयः, देवतामात्रस्य विशेषत्वात् । ' अथैते वाजित्सु रथेषु । पुनरामृतेष्वेतेषां दुन्दुभीनामेकं यजुगोपावहरति तत्सर्वे यजुषोऽपावहृता भवन्ति ' ( श ० ५।१।५ । १० ) । रथेषु आजिमृत्सु लक्ष्यस्थानं प्रति गतवत्सु पुनरासृतेषु पुनरागतेषु सत्स्वेतेषां मध्ये एकं नहीं है । दूसरे कौन विद्वान् हैं, जो वृहस्पति को उपदेश देंगे । इसी प्रकार इन्द्र शब्द का भी प्रतिपादित अर्थ अप्रसिद्ध है । मन्त्र के पदों से उसके उपदेशक बोधित नहीं होते । अपनी इच्छा के अनुसार अध्याहार करना तो अप्रामाणिक ही है ॥ ११ ॥

मन्त्रार्थ -- हे दुम्बुभियों! तुम्हारी यह वाणी सत्य हुई, बृहस्पति ने अन्न पर विजय प्राप्त कर ली । हे वनस्पति के काष्ठ से निर्मित दुन्दुभियों! अब कृतकृत्य हो कर अनुमति दो कि बृहस्पति का रथ दौड़ने लगे । हे दुन्दुभियों! तुम्हारा दिया हुआ वह आशीर्वाद सत्य हुआ, जिससे इन्द्र को अन्न पर विजय प्राप्त हुई । तुम्हारे वचन से इन्द्र अन्न पर विजय प्राप्त कर सका । हे काष्ठनिर्मित वनस्पतियों! अब कृतकृत्य होकर अनुमति दो कि इन्द्र का रथ गतिशील हो जाय ॥ १२ ॥

भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ / ४ / ९ - १० ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार ' एषा वः ' इस कण्डिका के मन्त्र से बजाये गये दुन्दुभिवाद्य को खम्भे से अध्वर्यु उतारता है । इस कण्डिका में भी ' बृहस्पति ' पद वाले प्रथम मन्त्र का विनियोग ब्राह्मणकर्तक यज्ञ के लिये है तथा ' इन्द्र ' पद वाले द्वितीय मन्त्र का विनियोग क्षत्रियकर्तक

पृष्ठ 298

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 298 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ प्राग्यजुषाऽवरोहयेत् । ' स उपावहरति । एषा वः विमुच्यध्वमिति । यदि ब्राह्मणो यजते ब्रह्म हि बृहस्पतिः ( श ० ५ | १ | ५ | ११ ) । ' अथ यदि राजन्यो यजते ' ( श ० ५।१।५।१२ ) । अध्यात्मपक्षे - हे साधकाः, वो युष्माकमेषा वाक् सत्या अवितथा जाता, यया वाचा बृहस्पति वेदलक्षणाया वाचः पालकं परमेश्वरं ज्ञानभक्तिलक्षणान्नजयं कारितवन्तः । हे वनस्पतयः, वनानां ज्ञानकिरणानां स्वामिनः, साधका विमुच्यध्वं पूर्वोक्तज्ञान भक्तिलक्षणान्नप्राप्त्या विमुच्यध्यम्, कृतकृत्या भूत्वा सर्वसंसारदुःखेभ्यो विमुक्ता भवत । एवमेवोत्तरोऽपि मन्त्रो व्याख्येयः । तत्र तु परमैश्वर्यविशिष्ट ईश्वरस्तादृशान्नजयाय प्रार्थितः । दयानन्दस्तु -- ' हे वनस्पतयः, यूयं यया बृहस्पति वेदशास्त्रपालकं वाजं वेदशास्त्रबोधम् अजीजयत उत्कर्षयत, सैषा वः संवाग् विनयपुरुषार्थयोः सम्यक् प्रकाशिनी वाणी सत्याभूद् भवेत्, तया यूयं विमुच्यध्वं दुःखमुक्ता भवत । हे वनस्पतयः वनानां जङ्गलानां पालका:, यूयं ययोक्त परमैश्वर्ययुक्तं वाजं भवत युद्धमजीजयत ' इति, तदपि सम्यक् प्रापयत, वाजमुत्तमश्री प्रापकमुद्योगं सैपा वः संवाक् सत्याभूत्, यूयं विमुच्यध्वं दुःखमुक्ता वाक्षु तादृशी यत्किञ्चित्, राजपुरुषा इति वक्तव्ये तदपहाय वनस्पतय इत्युक्तेः प्रयोजनानुपपत्तेः । न च तेषां शक्तिः सम्प्रतिपन्ना, यया वेदशास्त्रबोधवृद्धिः स्यात्, यया च बृहस्पतेर्महतो राज्यस्य राजपुरुषस्य । श्रुतौ संग्रामे तु विजयः स्यात्, यया च सर्वेषां दुःखेभ्यो मुक्तिः स्यात् । श्रुतिसूत्रविरुद्धत्वाच्चैषा कुकल्पना त्याज्यैव स्पष्टं दुन्दुभयोऽनेन मन्त्रेणावतार्यन्ते ॥ १२ ॥

दे॒वस्या ँ स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यप्र॑स॒वसो॒ बृहस्पते॑वा॑ज॒जितो॒ वाज॑ जेषम् । वार्जिनो वाज-जितोऽध्व॑नः स्कन॒वन्तो॒ योज॑ना॒ मिमा॑नाः काष्ठां गच्छत ॥ १३ ॥

' देवस्याहमिति यजुर्युक्तमारोहति यजमानः ' ( का ० श्र ० १४ | ३ | १८ ) । यो रथः पूर्वं मन्त्रैर्योजितः, तं रथं यजमानो देवस्याहमिति मन्त्रेणारोहति । देवस्य दीव्यमानस्य सत्यसवसः सत्याभ्यनुज्ञस्य सवितुः सवेऽनुज्ञायां यज्ञ के लिये है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट हैं । अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - हे साधकगण, आप लोगों की वह वाणी सार्थक हो गई, जिसके द्वारा आपने वेदवाणी के रक्षक परमेश्वर की ज्ञानभक्तिरूपी जय सम्पादित की । हे ज्ञानकिरणों के स्वामी साधकगण, ज्ञानभक्तिरूपी प्राप्तव्य की प्राप्ति के द्वारा कृतकृत्य होकर समस्त सांसारिक दुःखों से मुक्त हो जाओ । इसी प्रकार द्वितीय मन्त्र की भी व्याख्या करनी चाहिये । उसमें परमैश्वर्यं से युक्त ईश्वर की प्रार्थना है । स्वामी दयानन्द का व्याख्यान संगत नहीं है, क्योंकि मन्त्र में यदि ' हे राजपुरुषों ' यही वक्तव्य था, तो ' वनस्पतयः ' इस पद के कथन का कोई प्रयोजन संगत नहीं होता । फिर उनकी वाणी में ऐसी शक्ति नहीं है, जिससे वेदशास्त्रत्रोध की वृद्धि हो तथा जिससे महान् राज्य की, राजपुरुष की संग्राम में विजय हो राके एवं जिससे सबकी दुःखों से मुक्ति हो सके । यह वृथा कल्पना श्रुति तथा सूत्र से विरुद्ध होने के कारण परित्याग के योग्य ही है । श्रुतिवाक्य में तो स्पष्ट ही इस मन्त्र से दुन्दुभि का अवतारण निर्दिष्ट है ॥ १२ ॥

मन्त्रार्थ - मैं सत्य आज्ञा वाले सबके प्रेरक सविता देव की आज्ञा में सम्बन्धी अन्न को प्राप्त करूँ । हे घोड़ों! अन्न को जीतने वाले तुम मार्गों को को अतिशीघ्र अठारह क्षणों में ही प्राप्त कर लो ॥ १३ ॥

वर्तमान हूँ । अन्न जीतने वाले बृहस्पति क्षुब्ध करते हुए योजनों दूर गन्तव्य स्थल

पृष्ठ 299

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 299 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० १३ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २४५ वर्तमानोऽहं वाजजितोऽन्नजितः संग्रामजितो वा बृहस्पतेः सम्बन्धिनं वाजमन्नं संग्रामं वा जेषं जयेयम् । जयतेर्लेटि रूपम् । हे वाजिनः, अश्वाः! यूयं वाजजितोऽश्वस्य जेतारः, तथाऽध्वनो मार्गान् स्त्रभ्नुवन्तो रुन्धन्तः क्षोभयन्तः, स यश्वस्वभावः । तथा योजना योजनानि मिमाना अतिशीघ्रतया परिच्छिन्दन्तः वाजिनः काष्ठामाज्यन्तमुत्कर्षं प्राप्नुत, आज्यन्तोऽपि काष्ठोच्यते, ' क्रान्त्वा स्थिताः ' ( निरु ० २।१५ ) इत्युक्तेः । हे शीघ्रगामिनोऽश्वाः, यं वाजमन्नं जयत वशीकुरुत | अध्वनो मार्गान् स्कभ्नुवन्तः स्तम्भयन्तः पीडयन्तो योजना योजनानि मिमानाः परिच्छिन्दन्तः शीघ्रगत्यात्पानीव कुर्वन्तो यूयं काष्ठामध्वसमाप्तिं लक्ष्यस्थानं गच्छत, प्राप्नुतेति यावत् । अत्र ब्राह्मणम् -'अथ यं यजुषा युनक्ति । तं यजमान आतिष्ठति देवस्या सवितुः सर्वे सत्यप्रसवसो बृहस्पतेर्वाजजितो वाजं जेषमिति ' ( श ० ५।१।५।१५ ) । अवैर्युक्तस्य रथस्य यजमानकर्तृकं समन्त्र कमारोहणं विधत्ते अथेति । उक्तसप्तदशप्रव्याधान्ते पथाजिधावनं कर्तुमातिष्ठति, आरोहेदित्यर्थः । यथार्थप्रसवस्य सवितु-देवस्य सवेऽभ्यनुज्ञायां वर्तमानोऽहं वाजजितोऽन्नस्य जेतुर्बृहस्पतेः सम्बन्धि वाजमन्नं जेवं जीयासमिति । सवितु-रनुज्ञयैव प्रवर्तने वाजोज्जयो भवतीत्यर्थः । ' तद्यथैवादो बृहस्पतिः । सवितारं प्रसवायोपाधावत् सविता वै देवानां तत्सवितृप्रसूत उदजयत् ( श ० प्रसविदं मे प्रसुव त्वत्प्रसूत इदमुज्जयानीति तदस्मै सविता प्रसविता प्रासुवत् ५११५१६ ) । उपर्युक्तमथं बृहस्पतिदृष्टान्तेन द्रढयति - तद्यथैवाद इति । अदोऽमुष्मिन् विप्रकृष्टे सविता काले आजिधावनकाले बृहस्पतिः सवितारमनुससार । ' एवमेवैष एतत्सवितारमेव प्रसवायोपधावति तदस्मै प्रसौति तत्सवितृप्रसूत एव उज्जयति ', ' अथ यदध्वर्योरन्तेवासी वा ब्रह्मचारी वैतद्यजुरधीयात् सोऽन्वास्थाय वाचयति वाजिन इति वाजिनो ह्यश्वास्तस्मादाह वाजिन इति वाजजित इत्यन्नं वै वाजोऽन्नजित इत्येवैतदाहाध्वनः भ्नुवन्त इत्यध्वनो हि साभ्नुवन्तो धावन्ति योजना मिमाना इति योजनशो हि मिमाना अध्वानं धावन्ति काष्ठां गच्छति यथैवैनानन्तरा नाष्ट्रा रक्षा ७ सि न हि ७ स्युरेवमेतदाह धावन्त्याजिमाघ्नन्ति दुन्दुभीनभि साम गायति ' ( श ० ५।३।५।१६-१७ ) | अथ यजमानस्य रथारोहणानन्तरमध्वर्योः शिष्यो वाऽन्यो ब्रह्मचारी एतद्वक्ष्य-माणं मन्त्रमधीयात् स्मरेत् । स तमेव रथमन्वास्थाय तूष्णीमारुह्य वाजिन इति मन्त्रं वाचयति, यजमानमिति शेषः । स्कम्भनं नाम वेगेनाक्रमणं मार्गान् पृष्ठतः कृत्वा पुरो धावनम्, तत्कुर्वन्तः क्षोभयन्तो योजनानि. मिमानाः शीघ्रगत्या परिच्छिन्दन्तः काष्ठामाजिधावनस्यावधिभूतां सप्तदशप्रव्याधान्ते निर्मितामौदुम्बरी शाखां लक्ष्यभूतस्वर्गात्मिकाम्, ‘ स्वर्गो वै लोकः काष्ठा ' ( तै ० ११३/६/५ ) इति श्रुतेः । श्रुतिरेव व्याचष्टे - वाजिनोऽश्वा योजनशो होति । लोके हि अध्वगा योजनश एकैकं योजनं मिमानाः परिच्छिन्दन्तो महान्तमध्वानं धावन्ति, एवमश्वा अपि । यथैवैनानन्तरा नाट्रा इति । अन्तरा आजिधावनमध्ये नाष्ट्रा नाशकानि रक्षांसि एनानश्वान् यथा न हिंस्युस्तथा लक्ष्यस्थानं गच्छतेति । विहितानामाजिधावन दुन्दुभ्याहननब्रह्मकर्तृकसामगायनानां प्रयोगकालं विधत्ते -- धावन्त्याजिमाघ्नन्ति दुन्दुभीनभि साम गायतीति । अध्यात्मपक्षे --- देवस्य जगदुत्पत्त्यादिभिः क्रीडमानस्य सवितुर्जगत्कारणस्य सत्यसवसः अवितथैश्वर्यस्य परमेश्वरस्य सवे प्रेरणायां वर्तमानोऽहं साधको बृहस्पतेः बृहत्या वाचो वेदलक्षणायाः पालकस्य सम्बन्धि वाजं भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | ३ | १८ ) में प्रतिपादित याज्ञिक विनियोग के अनुसार ' देवस्याहम् ' इस प्रक्रिया मन्त्र से यजमान पूर्वोक्त विधि से संयोजित रथ पर चढ़ता है । शतपथ ब्राह्मण तथा तैत्तिरीय श्रुति में भी याज्ञिक के अनुकूल मन्त्र का व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - जगत् की उत्पत्ति आदि के द्वारा क्रीडा करने वाले, जगत् के कारणभूत,

पृष्ठ 300

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 300 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ भक्तिज्ञानलक्षणमन्नं कामादिभिः संग्रामं वा जेवं जयेयम् । हे वाजिनो भगवद्रथस्याश्वाः, वाजजितो वाजस्या-भीष्टान्तस्य संग्रामस्य वा जेतारो यूयं भक्तानां रक्षणाय अवतो मार्गान् स्कभ्नुवन्तः क्षोभयन्तो योजनानि अतिशीघ्रतया मिमानाः परिच्छिन्दन्तः काष्ठामुत्कर्ष गच्छतेति । दयानन्दस्तु - ' हे वीराः, यथाऽहं सत्यरावसः सवितुर्देवस्य वाजजितो विज्ञानादिभिरुत्कृष्टस्य बृहस्पते- । रुत्तमाया वेदवाण्याः पालकस्य जगदीश्व स्य सवे समुत्पन्ने ऐश्वर्ये वाजं संग्रामं जयेयम्, तथा यूयमपि जयत हे वाजिनः, वाजजितो विज्ञानवेगयुक्ता वाजजितः संग्रामं जेतुं शीला योजना योजनानि बहून् क्रोशान् मिमानाः तथा शत्रून् प्रक्षेपमाणाः, अध्वनः शत्रोर्मार्गान् स्कभ्नुवन्तः प्रतिप्रम्भनं कुर्वन्तः काष्ठां गच्छत दिशं गच्छत, वयमपि गच्छेम ' इति, तदपि यत्किञ्चित् ' वाजिनो द्यश्वा ' ( श ० ५।१।५।१७ ) इति श्रुतिविरोधात् । हे वीरा इति सम्बोधनमपि निर्मूलमेव । ' मिमानाः ' इत्यस्य प्रक्षेपमाणा अर्थ इत्यपि निर्मूलम् । ' सत्यानि प्रसवांसि जगत्स्थानि कारणरूपेण नित्यानि यस्य ' इत्यपि न सङ्गतम्, प्रसवस्य क्रियारूपत्वेन नित्यत्वासम्भवात् ॥ १३ ॥

एव स्य वा॒जी क्षिर्पण तुरण्यति ग्रोवायो॑ ब॒द्धो अधिकक्ष आसनि । क्रतुं दधि॒क्रा अनं सनि॑ष्पदत् प॒थामका स्यन्वापनीकणत् स्वाहा ॥ १४ ॥

' एष स्य इति प्रत्यृचं जुहोति, अनुमन्त्रयते वा ' ( का ० श्र ० १४१४ ३-४ ) | मन्त्रद्वयेनाज्यं जुहोत्यनु-मन्त्रयते वा । अश्वदेवत्ये जगत्यौ दधिक्रावदृष्टे । स्य इति तच्छब्दपर्यायस्य त्यच्छन्दस्य छान्दसं रूपम् । ' स्य छन्दसि बहुलम् ' ( पा ० सू ० ६ १ १३३ ) इति विभक्तेर्लुक् । ग्रीवायां कक्षे, असनि आस्ये च तत्तदुचितरज्जु-क्ष विशेषबद्धः, ग्रीवायामुरोवध्रेण बद्ध, अपिकक्षं कक्षयोः समीपे पर्याणदेशस्तत्र सन्नाहरज्ज्वा बद्धः, वा बद्धः, आस्ये कविकया बद्धः, एष स्य वाजी वेजनवान् सोऽयमश्वः क्षिपण क्षिप्यते प्रेर्यतेऽनयेति क्षिपणिः सत्यैश्वर्य से युक्त परमेश्वर की प्रेरणा में रहता हुआ में साधक वेदवाणी के रक्षक परमेश्वर से सम्बद्ध भक्ति, ज्ञानरूपी भोग्य को अथवा कामादि शत्रुओं से संग्राम को जीत लूँ । हे भगवान् के रथ के अश्वों, अभीष्ट भोग्य अथवा संग्राम को जीतने वाले आप लोग भक्तों की रक्षा के लिये मार्गों को कँपाते हुए तथा कोसों की दूरी को भी अतिशीघ्र नापते हुए श्रेष्ठता प्राप्त करें । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ ' वाजी अश्व ही है ' इस शतपथ श्रुतिवाक्य से विपरीत होने के कारण अग्राह्य है । ' हे वीरों यह सम्बोधन भी प्रमाणरहित है । ' मिमाना: ' का ' प्रक्षेपण करते हुए ' अर्थ करना भी निर्मल है । ' प्रसव ' क्रियात्मक होने के कारण उसकी नित्यता का प्रतिपादन भी असम्भव है ॥ १३ ॥

मन्त्रार्थ -- इस घोड़े की प्रीवा, कक्ष और मुह में लगाम बँधी हुई है । यह घुड़सवार को लेकर मार्ग के अवरोधक पत्थर, गड्ढे और कांटे आदि को अतिक्रमण करता हुआ घुड़सवार के अभिप्राय को जान कर उसके निर्देश के अनुसार दौड़ता हुआ मार्गों के ऊबड़ - खाबड़ को पहचानता हुआ, मार्गों के ऊँचे - नीचे चिह्नों को अतिशीघ्र गति से लांघता हुआ, arge के आघात की अपेक्षा किये बिना इशारे मात्र से तेजी से दौड़ता है । यह आहुति अश्व द्वारा भली प्रकार गृहीत हो, यह उसी के लिये दी गई है ॥ १४ ॥

भाष्यसार --- ' एष स्य ' इस मन्त्र से आज्य का हवन अथवा अनुमन्त्रण किया जाता है । याज्ञिक प्रक्रिया का यह