वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 301–310
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 301–310
पृष्ठ 301
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मं ० १४ ] वदार्थ पारिजातभाष्यसहिता २४७ कशा, तां तुरण्यति त्वरयति बहुधा बहुत्वाद्रथं भजयितुमितस्ततो न गच्छति, कशायास्त्वरया शीघ्रं धावती -त्यभिप्रायः । यद्वा कशावातमतु तुरपति नूर्णध्वानमनुते । दधिका दधीन् धारकान् मार्गावरोधान् पाषाणा-दीप्यतिक्राम्यन्नश्वः । यद्वा दधात्यश्ववारमिति दधि:, ' आहगम ( पा ० सू ० ३।२।१७ १ ) इति किप्रत्ययः, दधिः सन् क्राम्यत्यध्वानमिति दधिक्राः, विटि क्रमतेराकारः । दधिक्रा इत्यस्वनामसु ( निघ ० १1१४।७ ) | क्रतुं सादिनोऽभिप्रायं संसनिष्यदत् सम्यगनुसन्दधानः, अर्थात् सादिसङ्कल्पानुसारेण गच्छन् । यद्वा स्यन्दतेस्तनोत्यर्थे वर्तमानात् सनिष्यददिति रूपम् । तथा च स्वकीयं कर्म प्रज्ञां दधिक्रा अत्यर्थमनुसन्तनोति । पथा मार्गाणां कुटि-लानि चक्राण्यतिशीघ्रगत्या क्षिप्रं प्राप्नोति । पथां मार्गाणामङ्कांसि लक्षणानि कुटिलानि निम्नोन्नतानि वा अन्वापनीफणद् अतिशीघ्रेण प्राप्नुवन् अनुक्रमेण ऋजुत्वं समत्वं वाऽऽपादयन् तुरण्यतीति पूर्वेण सम्बन्धः । अनु आ पूर्वस्य गत्यर्थस्य फणतेर्यङ्लुकि निपातः अन्वापनीफणदिति । स्वाहा सुहुतमस्तु । वषट्कार-निवृत्त्यर्थं स्वाहाशब्दप्रयोगः । ' अथैताभ्यां जगतीभ्यां जुहोति वाऽनु वा मन्त्रयते 1 ( श ० ५ | १ | ५ | १८ ) । ' स जुहोति । एष स्य वाजी ' ( श ० ५।१।५।१ ९ ) । अध्यात्मपक्षे -- परमेश्वरस्य रामकृष्णादिरूपधारिणोऽश्वस्य गुणवर्णनपरोऽयं मन्त्रः । व्याख्यानं पूर्ववदेव । दयानन्दस्तु - ' एष वीरो वांजी वेगवान् क्षिर्पण क्षिपन्ति शत्रूनु यया तां सेनाम्, यथैव स्योऽसौ वाजी आसनि ग्रीवायां बद्धः क्रतुं कर्म गतिमनुसंसनिष्यदद् अतिशयेन प्रस्रवन्नपि कक्षे निश्चितपाववयवे पथां मार्गाणा-मङ्कांसि लक्षणानि अन्वापनीफणद् अतिशयेन गच्छन् दधिक्रा अश्वः क्षिपण सेनां गच्छति, तथा सेनेशः स्वसेना तुरण्यति स्वाहा सत्यया वाचा तुरण्यति पराक्रमयेत् ' इति, तदपि यत्किञ्चित् एष इति वीरार्थक इत्यत्र मानाभावात्, सेनेशः स्वसेनां पराक्रमयेत् इत्यंशस्य निर्मूलत्वात् । श्रुत्या त्वस्य मन्त्रस्य होमेऽनु-मन्त्रणे विनियोग उक्तः ॥ १४ ॥
विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ । ४ । ३ - ४ ) में निर्दिष्ट है । मन्त्रार्थ इस प्रकार है - यह अश्व गरदन पर, काँख पर तथा मुख पर इन तीनों स्थानों पर रज्जु से कसा हुआ चाबुक की प्रेरणा से शीघ्रतया दौड़ता है । मार्ग के अवरोधों का अतिक्रमण करने वाला यह अश्व अपने सारथि के मन्तव्यो के अनुसार गमन करता हुआ अथवा अपनी बुद्धि से अन्वेषण करता हुआ मार्गों के टेढ़े - मेढ़े अथवा ऊँचे - नीचे स्थानों को शीघ्र पार करता हुआ वेगपूर्वक जाता है । यह पूर्णतः समर्पित हो । यह मन्त्रार्थं याज्ञिक विनियोग के अनुकूल ही शतपथ ब्राह्मण में उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में भी राम कृष्ण आदि अवतार धारण करने वाले परमेश्वर के अश्व के गुणों का वर्णन यह मन्त्र करता है । मन्त्र की व्याख्या तो पूर्व की भाँति ही है । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ युक्तियुक्त नहीं है, क्योंकि ' एष ' यह पद ' वीर ' अर्थ का वाचक है, इसमें कोई प्रमाण नहीं है । ' सेनापति अपनी सेना का पराक्रमण करे ' यह व्याख्यांश भी निर्मूल है | श्रुति के द्वारा तो इस मन्त्र का हवन तथा अनुमन्त्रण कार्यों में विनियोग उपदिष्ट है ॥ १४ ॥
पृष्ठ 302
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२४८ [ अ ० ९ उ॒त स्मा॑स्य॒ द्रवि॑तस्तुरण्य॒तः प॒र्णं न वेरन॑वाति प्रधिः 1 । श्ये॒नस्ये॑व॒ धज॑तो दधि॒क्राव्णः स॒होर्जा तत्रितः स्वाहा ॥ १५ ॥ असं परि
देवा विराड् वसिष्ठदृटा दशाक्षरचतुष्पादा | उत स्म अपि द्रवतो गच्छतस्तुरण्यवर्गमध्वानमनुवानस्य प्रगधिनः प्रगृध्यतीति चास्य यजमानस्य रथे नियुक्तस्य माणस्याश्वस्याङ्कसं शृङ्गारचिह्नं वस्त्रचामरादिकं परि सर्वस्मिन्नपि प्रगर्धी तस्य, अवधि प्राप्नुमभिकाङ्क्ष-उत्क्षिप्तत्वेन दृश्यमानं गच्छति । तत्र दृष्टान्तः - वेः पक्षिणः पर्णं देहे वर्तमानमनुगच्छन्तमश्वमनु पक्षिणः पक्ष उत्क्षिप्तो गच्छन्नवलोक्यते, तथा धावतोऽश्वस्याङ्कसं न वातोद्गतं रूपं पत्रमिव यथा त्वरया गच्छतः तथा शीघ्रधावने श्येनो दृष्टान्त्यते । ध्रजतः परिधावतः । ' ध्रज वस्त्रचामरादिकं स्पष्टमवलोक्यते । यस्तस्य धारकपर्वताद्यतिक्रामिणोऽश्वस्य ऊर्जा बलेन सह तरित्रतो गतौ ' श्येनस्येव दधिक्राव्णो दधीन् क्रमते सम्बन्धः । इति सायणानुसारि व्याख्यानम् । भृशं तरतोऽश्वस्याङ्कसमनुवातीति उन्त्रटरीत्या तु यजमान रथस्यायुक्तश्चतुर्थोऽश्वोऽनुगच्छति कविकापर्याणयुक्त व्याख्यानम् । अथेदानीं रथयुक्तानश्वानेकशः स्तौति -- उत स्म अपि चास्य इति तत्परत्वेन पूर्वमन्त्र-तुरण्यतस्तूर्णमध्वानमश्नुवानस्य वेः शकुनेः पर्णं पत्रं न इव शकुनेः पत्रमिव रथयुक्तस्य द्रवत आज्यन्तं गच्छतः, गच्छन्तमनुगच्छति । कथंभूतस्याश्वस्य? प्रगधिनः आजि जेतुं प्रगर्धोऽभिलाषोऽस्यास्तीति वातोद्धतो रथः, अनुवाति अ यद्वा प्राधिन इति शकुनिविशेषणम् । आमिषं प्रगधिनः शकुनेः पत्रमिवेति । प्रगर्धी तस्य । धावति, तस्मात् तेनोपमीयते । दक्षिणाप्रष्टिमश्वमुत्तरार्धर्चेन स्तौति - श्येनस्येति । सामिषग्रहणार्थमतिशयेन श्येनस्येव गच्छतः । अङ्कसं शरीरासक्तम् अङ्कुशब्दः शरीरवचनस्तत्र भजतोऽतिशयेन पक्षिणं यथा तदीयशरीरासक्तं परिपश्यन्ति जनाः, तथा तस्य दधिक्राव्णोऽश्वस्य सक्तमङ्कसं परिपश्यन्ति । भक्षणाय गृहीतं परिपश्यन्ति । कीदृशस्य? सहोर्जा तरित्रतः सहान्नेनाध्वानमतिशयेन रथं तदीयशरीरासक्तं तदभिप्रायेण सहोर्जेत्युक्तम् । तरतः । नैवारं चरुमवजिघ्रत्यश्वः, मन्त्रार्थ पहाड़, पत्थर, गड्ढे, कण्टक आदि को लांघकर तीव्र गति से दौड़ता हुआ के प्रति तेजी से दौड़ते हुए बाज पक्षी के समान बल को धारण करता हुआ लम्बे मार्ग को यह अश्व अपने शिकार है । इस अश्व की सजावट के चिह्न वस्त्र, चामर आदि वर्तमान हैं । दौड़ते समय भी त्वरित गति से लाँघ जाता हैं, जैसे कि उड़ते हुए पक्षी के पंख दिखाई पड़ते हैं ॥ १५ ॥ यह साफ उसी प्रकार दिखाई देते
भाष्यसार - याज्ञिक प्रक्रिया के अन्तर्गत पूर्व मन्त्र में उल्लिखित विनियोग के अनुसार द्वारा भी हवन अथवा अनुमन्त्रण किया जाता है । ' उल स्माऽस्य ' इस मन्त्र के सायणाचार्य ने इस मन्त्र का व्याख्यान इस प्रकार किया है - इस यजमान शीघ्र मार्ग को पूरा करने वाले, लक्ष्य तक पहुँचने की आकांक्षा वाले घोड़े के रथ में संयुक्त तथा दौड़ने वाले, प्रसारित चिह्न अश्व के चलने पर उड़ते हुए उसी प्रकार दृष्टिगोचर होते के हैं वस्त्र, चामर आदि शृंगार के शरीर पर पक्षी के पंख उड़ते हुए दिखाई पड़ते हैं । बाज पक्षी के समान तेजी से दौड़ते, जिस प्रकार शीघ्रतापूर्वक उड़ते हुए बल के कारण निरन्तर चलने वाले ये अश्व के चिह्न दृष्टिगोचर होते हैं । हुए, पर्वत आदि का अतिक्रमण करने वाले, उन्त्रटाचार्य के अनुसार इस मन्त्र के विभिन्न विशेषणों के द्वारा रथ में जुते स्तुति की गई है । हुए विभिन्न भवों की पृथक् - पृथक्
पृष्ठ 303
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता म ० १५-१६ ] अध्यात्मपक्षे - पूर्ववदेव व्याख्यानम् । अध्यात्मपक्ष के व्याख्यान में भी अर्थयोजना पूर्वोक्त प्रकार से ही है । ३२ २४ ९ " श्रेष्ठ प्रकाश वाले, सांप, दौड़ने वाले, प्रकार की दीर्घ काल की हमारी सब अथवा अश्वों का अभि-दयानन्दस्तु - ' हे राजजनाः, य ऊर्जा पराक्रमेण स्वाहा सत्यक्रियया च सहास्य द्रवतो रसप्रदवृक्षस्य पत्रमिव, तुरण्यतः शीघ्र गच्छतः पक्षिणश्च पत्रमिव, प्रगधिनः प्रकर्षेणाभिकाङ्क्षिणः, धजत ऊर्ध्वगत्या गच्छतः श्येनस्येव तरित्रतोऽतिक्षिप्रं गच्छतो दधिक्राव्णोऽश्वस्येव अङ्कसं शुभलक्षणयुक्तं मार्गम्, अनुवाति, सर्वप्रकारेणा- दान्तस्य नुकूलं चलति स्म । स एव पुरुषो दुष्टशत्रून् जेतुं शक्नोति ' इति, तदपि बालभाषितम् मन्त्रेऽनुपलम्भात् ॥ १५ ॥
शं न भवन्तु वाजिनो हवे॑षु दे॒वता॑ता मि॒तद्रवः स्व॒र्काः ।
ज॒म्भय॒न्तोऽहि॑ वृधा॒ रक्ष॑सि॒ सर्वे॑भ्य॒स्मद्य॑त्र॒न्नमी॑वाः ॥ १६ ॥
' उत्तरेण च त्र्यूचेन ' ( का ० श्र ० १४ । ४ । ५ ) | शन्न इति ऋयेणाज्यहोमोऽश्वाभिमन्त्रणं वा । हे वाजिनोऽश्वाः, हवेषु यज्ञेषु संग्रामेषु वा नोऽस्माकं शं भवन्तु सुखप्रापका भवन्तु देवताता देवयोग्याः, यद्वा देवास्तन्यन्ते विस्तार्यन्ते यत्र स देवतातिर्यज्ञः, तस्मिन् देवतातौ; यद्वा देवानां कर्म देवतातिः, देवशब्दात् कर्मणि तातिप्रत्ययः, तस्मिन् देवतातौ हवेषु आह्वानेषु शं भवन्तु । मितद्रवो मितमल्पं द्रवन्ति गच्छन्तीति मितद्रवः । तुगभाव आर्षः । स्वर्काः शीघ्रधावनेन सु अर्चनीयाः, शोभनोऽर्को रुग येषां ते स्वः सुरुचः स्वर्चना वा । अहिं वृकं रक्षांसि च सर्पवद् आरण्यश्वावद् वाधकान् राक्षसान् जम्भयन्तो जम्भन्तः, वर्णव्यत्ययः, क्षोभयन्तः । सनेम शीघ्रम् अमीवा रोगान् अस्मद् अस्मत्तः, युयवन् वियोजितवन्तः । ' यू पृथग्भावे ' इत्यस्य ह्लादित्वे लङि रूपम्, गुणाङभावावाष । समीति पुराणनाम, प्रकृते तु क्षिप्रवाचकः । यद्वा- अहि वृकं रक्षांसि जम्भयन्तः सनेमि क्षिप्रमस्मत्सकाशाद् अमीवा रोगान् युयवन् । अध्यात्मपक्षेऽपि पूर्ववदेव व्याख्यानम् । परमेश्वरस्य कृष्णस्य शैव्य सुग्रीव - बलाहकादयोऽश्वा अपि देवतारूपा इति तेषां सम्बोधनीयत्वं सुखकरत्वं च श्लिष्टतरम् । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ में मूल उपमेय के ही मन्त्रगत पदों में अनुपलब्ध होने के कारण प्रौढ़ता नहीं मानी जा सकती ॥ १५ ॥
मन्त्रार्थ - देवताओं के कार्य के निमित्त यज्ञ में बुलाने पर बड़ी तेजी से भेड़िये और राक्षसों का नाश करने वाले घोड़े हमारे लिये कल्याणकारी हों, बीमारियों को दूर भगा दें ॥ १६ ॥
भाष्यसार - - ' शं नो भवन्तु ' इत्यादि तीन ( ९।१६-१८ ) मन्त्रों के द्वारा घृत से हवन मन्त्रण किया जाता है । याज्ञिक प्रक्रिया का यह विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४/४/५ ) में प्रतिपादित है । मन्त्र की अर्थ योजना इस प्रकार है— हे अश्वों, तुम लोग यज्ञों में अथवा संग्रामों में हमारे लिये सुख प्रदान करने वाले हो । हे देवताओं के योग्य, अथवा देवताओं के कर्म में शीघ्र गमनकारी तथा पूजनीय अथवा सुन्दर कान्ति से युक्त अश्वों! आप लोग सर्प तथा भेड़ियों को भाँति कष्टप्रद राक्षसों को विनष्ट करते हुए अतिशीघ्र रोगों को हमसे दूर करो । अध्यात्मपक्ष में भी उपर्युक्त प्रकार से ही व्याख्या है । परमेश्वर श्रीकृष्ण के शैव्य, सुग्रीव, बलाहक आदि घोड़े भी देवतारूप हैं । अत एव उनका पूजनीय तथा सुखप्रद होना युक्तियुक्त है ।
पृष्ठ 304
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ दयानन्दस्तु - ' ये मितद्रवो नियमेन द्रवन्ति चलन्ति ते, स्वर्काः शोभनोऽर्कोऽन्नं सत्कारो वा येषां ते योद्वार:, अहिं मेघमिव चेष्टमानमुन्नतं वृकं चोरं रक्षांसि हिंसकान् जम्भयन्तो गात्राणि विनिमयन्तो हस्तपादादीनि त्रोटयन्तः, वाजिनो युद्धविद्याकुशला वीरा नोऽस्माकं देवताता विदुषां कर्मणि हवेषु संग्रामेषु सनेम सनातनं शं सुखं भवन्तु, तेऽस्मदमीवा ये रोगवद् वर्तमानाः शत्रवस्तान् युयवन् युवन्तु पृथक्कुर्वन्तु । लेटि शप: लु: ' इति, तदपि यत्किचित् योद्धृणां विशेष्याणां मुलेऽभावात् ॥ १६ ॥
ते तो अर्व॑न्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे॑ शृण्वन्तु वाजिनो॑ मि॒तद॑वः ।
सहसा मेधर्साता सनि॒ष्यवो॑ म॒हो ये धन॑ं समथेष जरे ॥ १७ ॥
अश्वदेवत्या जगती नाभानेदिष्टदृष्टा । विश्वे सर्वे वाजिनोऽश्वा नोऽस्माकं हवमाह्वानं शृण्वन्तु । कीदृशास्ते? अर्वन्तः इति कुटिलं गच्छन्तीत्यर्वन्तः । ' ऋ गतौ ' इत्यस्माद् वनिप् ' अर्णवस्त्रसावनत्रः ' ( पा ० सू ० ६ | ४ | १२७ ) इति त्रन्तादेशे रूपम् | हवनश्रुतः, हवनमाह्वानं शृण्वन्तीति हवनश्रुतः । मितद्रवः, यजमान-चित्तानुकूल्येन परिमितगामिनः । सहस्रसाः सहस्रस्य अनेकजनतृप्तिक्षमस्य मह्तोऽन्नराशेः सनिवारी दातारः । मेधसाता, मेधो यज्ञः सन्यते सम्भज्यते यत्र सा मेधसातिर्यज्ञशाला, ङेडकारः, तस्यां सनिष्यवः संविभक्तारः पूरयितारः । ते के? येऽश्वाः समिथेषु संग्रामेषु महो महत् पूज्यं वा धनं जनिरे आहृतवन्तः । अद्रिवो वा अमितमपरिच्छिन्नं यजमानं ये द्रवन्ति गच्छन्ति ते अमितद्रवः । यद्वा मितद्रवः शोभनगमनाः । यद्वा अर्वन्तो गतिकुशलाः । हवनश्रुतः, आह्वानं शृण्वन्तः । वाजिनोऽन्नवन्तः । ते अश्वा नोऽस्माकमाह्वानं शृण्वन्तु । मेधाता मेध यज्ञो सीयते सेव्यते यत्र सा मेधसातिर्यज्ञशाला, मेधसाता इव तस्यां सनिष्यवः संभक्तारः पूरयितारः, मिथेषु संग्रामेषु महो महद्धनं जनिरे आहृतवन्तः, तेऽस्मदीयमाह्वानं शृण्वन्त्विति सम्बन्धः । यद्वा मेधसाता यज्ञे सनिष्यवः सनि द्रव्यदानमस्माकमिच्छन्तोऽश्वाः समिथेषु संग्रामेषु महो महतः शत्रोर्धनम्, मह इति धनविशेषणं वा, महद् धनं जम्रिरे आहृतवन्तस्ते शृण्वन्त्विति सम्बन्धः । स्वामी दयानन्द द्वारा उल्लिखित अर्थ संगत नहीं है, क्योंकि विशेष्य योद्धागण का उल्लेख मूल मन्त्र में नहीं हूँ ॥ १६ ॥
मन्त्रार्थ -- वे सब यजमान के वित्त के अनुसार चलने वाले, हमारे बुलावे को सुनने वाले, कुटिल गति वाले, अनेक जनों को तृप्त करने वाले यज्ञशाला के पूरक घोड़े हमारी आवाज को सुनें, जो संग्राम में हमारे लिये विपुल धन को ले आते हैं ॥ १७ ॥
भाष्यसार -- पूर्व मन्त्र के भाष्य में उल्लखित याज्ञिक विनियोग के अनुसार ही ' ते नः ' मन्त्र भी याज्ञिक प्रक्रिया में विनियुक्त हैं । मन्त्र का अर्थ इस प्रकार है -- उत्प्लवन करते हुए दौड़ने वाले अथवा गतिकुशल, आह्वान को सुनने वाले, रथी के मनोनुकूल सीमित गति वाले अथवा अपरिमित गति वाले, हजारों प्राणियों को तृप्त करने योग्य अन्न के प्रदाता, यज्ञशाला को परिपूर्ण करने वाले तथा संग्रामों में प्रचुर अथवा श्रेष्ठ धन का आहरण करने वाले वे अश्व हमारे आह्वान को सुनें ।
पृष्ठ 305
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मं ० १७-१८ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता २५१ अध्यात्मपक्षे तु पूर्ववदेव व्याख्यानम् । ते भगवदीय रथयुजोऽश्वास्तादृग्विशेषणा ऋतं सत्यं गन्तव्यदेशं जानन्तो वा अस्माकं हवमाह्वानं शृण्वन्तु । दयानन्दस्तु – ' येऽर्वन्तो ज्ञानवन्तः, हवनश्रुतो ये हवनानि ग्राह्याणि शास्त्राणि शृण्वन्ति, वाजिनः प्रशस्तप्रज्ञाः, मितद्रवो ये मितं शास्त्रप्रमितं विषयं द्रवन्ति प्राप्नुवन्ति, सहस्रसा ये सहस्रं विद्याविषयान् सनन्ति सेवन्ते ते, मेधसाता सनिष्यवो आत्मनः सनिं संविभागमिच्छ्वः, लालसायां सुक्, आत्मनः सुन्दरीं ' सुपां सुलुक् ( पा ० सू ० भक्ति कुर्वन्ति वा ते, मेधसाता मेधानां सङ्गमानां सातिर्दानं येषु सप्तमीबहुवचनस्य ७ | १ | ३ ९ ) इति डादेशः, उत्तमसङ्गतिप्राप्तिकारका राजपुरुषाः समिधेषु संग्रामेषु नोऽस्माकं महद्धनं जभ्रिरे भरेयुः, वर्णव्यत्ययेन वस्य जः, ते विश्वे सर्वेऽस्माकं हवम् अध्ययनाध्यापनजन्यं बोधशब्दसमूहम् अर्थि-प्रत्यर्थिविवादं च शृण्वन्तु ' इति, तदपि यत्किञ्चित् क्लिष्ट कल्पना बाहुल्यात् । ' अर्वन्तो ज्ञानवन्तः ' इति च निर्मूलम् | ' हवनश्रुतो ग्राह्यशास्त्रश्रोतारः ' इत्यपि निर्मूलम्, शास्त्रातिरिक्तानां धनसुखादीनां बहूनामपि ग्राह्यत्व-सम्भवेन शास्त्रग्रहणे विनिगमनाविरहात् । न च शास्त्रमग्राह्यं भवति, येन तद्विशेषणं सङ्गतं स्यात् । हवमिति च शब्दस्यापि बोधसनुहार्थबोधनेऽर्थिप्रत्यर्थिविवादरूपार्थबोधने च नास्ति सामर्थ्यम्, सङ्गतिग्रहाभावात् । न यौगिकरीत्यापि तद्बोधनं सम्भवति, अनेकार्थसम्भवेन तादृशार्थे विनिगमनाविरहात् । न च राजपुरुषेषु तानि विशेषणानि सङ्गच्छन्ते ॥ १७ ॥
वाजेवाजेऽवत वाजिनो नो धने॑षु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । II अ॒स्य मध्वः॑ पिबत मा॒दय॑ध्वं त॒प्ता या॑त प॒थिभिर्देव्याः ॥ १८ ॥
अश्वदेवत्या त्रिष्टुप् वशिष्ठदृष्टा । वाजे वाजे सर्वस्मिन्नन्ने उपस्थिते धनेषूपस्थितेषु सत्सु तत्तदन्ननिमित्तं धननिमित्तं चेति वा । हे वाजिनोऽश्वाः, नोऽस्मान् अवत पालयत । कथम्भूताः? विप्रा मेधाविनो बुद्धिपूर्वकारिणः, युक्त तथा अध्यात्मपक्ष में भी अर्थ योजना इसी प्रकार है - वे भगवान् के रथ में जुते हुए उपर्युक्त विशेषणों से सत्य, गन्तव्य स्थान को जानने वाले अश्व हमारे आह्वान को सुनें । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ क्लिष्ट कल्पनाओं की बहुलता के कारण अप्रामाणिक है । ' अवन्तः ' का अर्थ है, क्योंकि शास्त्र के ' ज्ञानवान् ' करना मूलरहित है । ' हवनश्रुतः ' का अर्थ ' ग्राह्यशास्त्रश्रोतारः ' करना भी उचित नहीं कोई निश्चित युक्ति नहीं अतिरिक्त धन, सुख आदि बहुत से पदार्थों का ग्राह्य होना सम्भव है, अत शास्त्र के ही ग्रहण में हो सके । राजपुरुषों में है । फिर शास्त्र तो अप्राह्य होता ही नहीं, जिससे उसमें ग्राह्यत्व का विशेषण लगाना उचित मन्त्रोक्त विशेषण संगत भी नहीं होते ॥ १७ ॥
मन्त्रार्थ - - हे अश्वों! तुम बुद्धिमान्, दीर्घजीवी, सत्य को जानने वाले हो । सब प्रकार के धन और अन्न से और हमारा पालन करो । यहाँ से जाने से पहले हमारी दी हुई इस मधुर हवि को नौ बार सूंघ कर उसका पान करो तृप्त हो जाओ । तृप्त होने के उपरान्त देवयान में अधिष्ठित मार्गों से गमन करो ॥ १८ ॥
भाष्यसार - याज्ञिक प्रक्रिया के अन्तर्गत ' वाजेवाजे ' मन्त्र काविनियोग पूर्वोक्त मन्त्रों के भाष्य में प्रतिपादित है । मन्त्र का अर्थ इस प्रकार है - सर्वविध अन्न के विद्यमान रहने पर तथा धन के विद्यमान रहने पर, हे बुद्धिशाली,
पृष्ठ 306
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५२ शुक्लयजुर्वेदर दिसंहिता [ अ ० ९ धावनात्पूर्वं अमृता अमरणधर्माणः, ऋतज्ञाः सत्यज्ञा यज्ञज्ञा वा, यूयमस्य मध्वो मधुनः कर्मणि षष्ठ्ट्यौ, तृप्यध्वं इदं मधु तृप्ता भवत । पश्चाच्चावत्रायमाणं नैवारचरुलक्षणं मधुरं हविरिति सायणः । पिबत शेषः पीत्वा । च मादयध्वं ततस्तृप्ताः सन्तो देवयानैर्देवाधिष्ठितैः पथिभिर्मायत । आणि प्रतीति अध्यात्मपक्षे- भगवदीय रथयुजोऽश्वाः सुतरां विप्रा अमृता भक्तदत्तविभिस्तृप्यन्ति । अन्यत् पूर्ववदेव । दयानन्दस्तु – ' हे ऋतज्ञा अमृताः स्वस्वरूपेण नाशरहिताः प्राप्तजीवन्मुक्तिसुखा पिबत । विप्रा अस्माकं विद्यासुशिक्षा- धनैस्तृप्ताः जातप्रज्ञाः! यूयं वाजे वाजे संग्रामे संग्रामे नो अवत पालयत । अस्य मध्व इदं मधु यैर्धम्यैर्यान्ति तैः सततं सन्तो मादयध्वं हृष्यत । तृप्ताः प्रीणिता यात गच्छत । देवयानैः पथिभिः देवा विद्वांसो रक्षणप्रार्थनानुपपत्तेः । नापि यात ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, विसङ्गतेः । नहीश्वर कर्तृकोऽयमुपदेशः सम्भवति, । न च प्रजाकर्तृकः, तत्रानधिकारात् प्रजानाम् राज्ञ एव तत्राधिकारनियतत्वात्, अन्यथाऽव्यवस्थापत्तेः राजपुरुषाः प्रजाधनैस्तृप्ता भवन्ति, स्वोपार्जितैरेव तेषां तृप्त्युपपत्तेः ॥ १८ ॥
आ मा॒ वाज॑स्य प्र॒स॒वो ज॑गम्या॒देमे द्यावा॑पृथि॒वी वि॒श्वरू॑पे । आ मा॑ गन्ता॑ पि॒तरा॑ मा॒तरा चा मा सोमो॑ अमृत॒त्वेन॑ गम्यात् ॥ वाजि॑नो वाजजनो॒ वाज॑ सस॒वासो बृहस्पते-र्भागमवजिघ्रत निमृजानाः ॥ १ ९ ॥ प्रजापतिदेवत्या त्रिष्टुप, वसिष्ठष्दृष्टा । ' अवरुह्य नैवारमालभते तीर्थे स्थितमा मा वाजस्येति ' ( का ० श्री ० १४ | ४ | ११ ) । यजमानो रथादवरुह्य चात्वालोत्करयोर्मध्ये स्थापितं नैवारं चरुं स्पृशेत् । वाजस्यान्नस्य अमृतत्व से युक्त तथा सत्य अथवा यज्ञ के ज्ञाता अश्वों! आप हमारा पालन करें । आप लोग दौड़ने से पूर्व तथा धावन के पश्चात् नीवार धान्य के चरुरूपी मधु का पान कीजिये तथा तृप्त होइये । तदनन्तर सन्तृप्त होकर देवताओं द्वारा अधिष्ठित मार्गों से गमन कीजिये । अध्यात्मपक्ष में भी अन्य व्याख्या पूर्व की भाँति ही है । भगवान् के रथ में संयुक्त अश्व विशेष बुद्धिशाली हैं, अमर हैं, तथा भक्तों द्वारा दिये गये हविर्द्रव्यों से सन्तृप्त होते हैं । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ विसंगति के कारण ग्राह्य नहीं है । यह उपदेश ईश्वर द्वारा किया जाना सम्भव नहीं है, क्योंकि तब रक्षा की प्रार्थना संगत नहीं होती । इसका प्रजाजनों के द्वारा किया जाना भी सम्भव नहीं है, क्योंकि प्रजा का इस विषय में अधिकार नहीं है । इस विषय में राजा का ही अधिकार नियत है । अन्यथा अव्यवस्था दोष प्राप्त हो जायगा । राजपुरुष प्रजा के धन से तृप्त भी नहीं होते । अपने द्वारा उपार्जित धन से ही उनकी तृप्ति उचित है ॥ १८ ॥
---मन्त्रार्थ - हे अश्वों! हमारे यहाँ ढेर सारा अन्न उत्पन्न हो, यह सर्वरूपात्मक स्वर्ग और पृथ्वी हमारे माता और पिता के रूप में सब प्रकार से हमारी रक्षा और पालन करें । सोमरस हमारे प्रति अमृत भाव से प्राप्त हो । arat! अन्न को जीतने के लिये प्रतिक्षण गमन करने वाले तुम इस चरु और यजमान का शोधन करते हुए बृहस्पति सम्बन्धी हमारे भाग को संघो ॥ १ ९ ॥ भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | ४ | ११ - १२ ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार ' आ
पृष्ठ 307
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० १ ९ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २५३ प्रसवोऽभ्यनुज्ञा उत्पत्तिर्वा मा मां प्रति आजगम्याद् आगच्छतु, गमेर्व्यत्ययेन ह्वादित्वे लिङि रूपम् । विश्वरूपे नानारूपे सर्वरूपे वा द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ प्रजापत्यात्मिके, तत्सृष्टत्वात्, आगन्ताम् आगच्छेताम् | ' पितरा-मातरा च छन्दसि ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | ३३ ) इति द्विरूपैकशेषो निपात्यते । अस्मदीयः पिता माता च मां प्रत्यागतम्, चिरं जीवित्वा आगच्छताम् । यद्वा द्यावापृथिव्योः पितेति मातेति च परोक्षनाम्ना निर्देशः । तत्र पितृरूपा द्यौः, मातृरूपा पृथिवी, ' द्यौर्व: पिता पृथिवी माता ' ( ऋ ० सं ० १ ९९ १ ६ ) | सोमश्च अमृतत्वेन मां प्रति आजगम्याद् आगच्छतु, ' अपाम सोमममृता अभूम ' ( ऋ ० सं ० ८ ४८ ३ ) इति मन्त्रवर्णात् । अमृतत्वेन सहितः सोमः, आजगम्याद् आगच्छेत् । चतुर्थ्यर्थे वा तृतीया, अमृतत्वाय मम देवत्वजन्मने सोमो मामागच्छेत् । ' यजुर्युक्ता -नाप्रापयति वाजिन इति ' ( का ० श्र ० १४ | ४ | १२ ) मन्त्रेण युक्तानश्वान् नैवारं चरुमवप्रापयेत् । अश्वदेवत्यं यजुः । हे वाजिनोऽश्वाः, यूयं वाजजितो वाजस्यान्नस्य जेतारः, वाजमन्नं जेतुं ससृवांसः सृतवन्त आजिसरणं कृतवन्तः सन्तो बृहस्पतेः सम्बन्धिनं भागमन्नशेषमवजिघ्रत अवघ्राणं कुरुत । निमृजानाश्चरुले पनिमार्जनं कुर्वाणा एनं चरुं यजमानं च शोधयन्तः । ससृवांस इति सर्तेः क्वसुप्रत्यये रूपम् । निमृजाना इति मा: शानचि रूपम् । अत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ बार्हस्पत्येन चरुणा प्रत्युपतिष्ठते । तमुपस्पृशत्यन्नं वा एष उज्जयति यो वाजपेयेन यजतेऽन्नषेय ७ ह वै नामैतद्यद्वाजपेयं तद्यदेवैतदन्नमुदजैषीत्तेनैवैतदेतां गतिं गत्वा स स्पृशते तदात्मन् कुरुते ' ( श ० ५।१।५।२५ ) । आजिधावनं कृत्वा तीर्थदेशं प्रत्यागच्छतोऽश्वान् प्रति नैवारचरुणा सह गच्छेत् । तस्य वरोः स्पर्शनं विधत्ते - तमुपस्पृशतीति । तदेव प्रशंसति - अन्नं वा एष इति । एषोऽन्नमुज्जयति यो वाजपेयेन यजते । अन्नपेयत्वादेवास्य वाजपेयेति नामनिर्वचनम् । वाजपेयेनान्न मुदजैषीत्तेनैतां गतिमाजिधावनरूपां गत्वा नैवारं चरुं स्पृशते । तेन संस्पर्शनेन तदाजिधावनोज्जितमन्नमेवात्मनि निहितवान् भवतीत्यर्थः । ' स उपस्पृशति । आमा वाजस्य प्रसवो जगम्यादित्यन्नं वै वाज आ मान्नस्य प्रसवो जगम्यादित्येवैतदाहेमे द्यावा-पृथिवी विश्वरूपे इति द्यावापृथिवी हि प्रजापतिरामा गन्तां पितरा मातरा चेति मातेव च हि पितेव च प्रजापतिरामा सोमो अमृतत्वेन गम्यादिति सोमो हि प्रजापतिः ' ( श ० ५ | १ | ५ | २६ ) । मन्त्रं प्रतिपादमनूद्य द्यावापृथिव्यादि प्रजापत्यात्मना स्तौति - आमा वाजस्येति । तदनुसारेणैव व्याख्यातो मन्त्रः । ' तमश्वानव-घ्रापयति । वाजिन इति वाजिनो ह्यश्वास्तस्मादाह वाजिन इति वाजजित इत्यन्नं वै वाजोऽन्नजित इत्येवैतदाह वाज ससृवास इति सरिष्यन्त इति वा अग्र आह सरिष्यन्त इव हि तहि भवन्त्यथात्र ससृवास इति ससृवास इव ह्यत्र भवन्ति तस्मादाह ससृवास इति बृहस्पतेर्भागमत्रजिघ्रतेति निमृजाना इति तद्यजमाने वीर्यं दधाति तद्यदश्वानवप्रापयतीममुज्जयानीति वा अग्रेऽवप्रापयत्ययात्रेममुदजैषमिति तस्माद्वा अश्वानवद्यापयति ' ( श ० ५।१।५।२७ ) । मन्त्रार्थस्तूक्त एव । श्रुतिश्च पादशोऽनूद्य व्याचष्टे -- वाजिनो हीति । ससृवांस इति भृतार्थविहितक्वस्वन्तत्वेन प्रयोगस्याभिप्रायमाह - सरिष्यन्त इति । पूर्वमाजिधावनप्राक्काले चरोरश्वैरवप्रापणं विहितम् । तन्मन्त्रे वाजं सरिष्यन्त इति भविष्यार्थप्रयोग उक्तः, आजिधावनस्य करिष्यमाणत्वात् । अत्र त्वस्य कृतत्वात् तदन्ते विधीयमाने मन्त्रे भूतार्थकत्वेन ससृवांस इति प्रयोगो युक्त एव । निमृजाना इत्यस्य तात्पर्यमाह-तद्यजमाने वीर्यं दधातीति । अन्नरसनिमार्जनस्य वीर्यहेतुत्वान् तत् तेन निमृजाना इति पदेन यजमाने वीर्यं स्थापितवान् भवति । आजिधावनस्यादौ तदन्ते च विहितचर्वाघ्रापणस्य प्रयोजनभेदं दर्शयति तद्यदश्वानिति । मा वाजस्य ' इस कण्डिका के मन्त्रों से यजमान द्वारा रथ से उतर कर नीवार से निर्मित चरु का स्पर्शं तथा रथ में संयुक्त
पृष्ठ 308
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ९ अग्रे पूर्व वाजोज्जित्यर्थमत्र तूज्जितस्य वाजस्य स्वाधीन करणार्थम्, अतः पूर्वमिममुज्जयानीति, अत्रेममुदजैषमित्या-शीर्वदर्थवाचि भूतार्थवाचि च पदं युक्तमेवेति सायणाचार्यः । द्यावापृथिव्यौ अध्यात्मपक्षे -- वाजस्य ज्ञानलक्षणस्यान्नस्य प्रसव उत्पत्तिर्मा मामागच्छेत् राधाकृष्णी । विश्वरूपे वा आगच्छेताम् । मा मां प्रत्यनुग्राहकत्वेनागच्छेताम् । तद्रूपौ मातापितरौ गौरीशङ्करौ सीतारामौ संग्रामजितो वा वाजं जेतुं सोमः साम्ब सदाशिवश्च नोऽमृतत्वायागच्छतु । भगवतो वाजिनो वाजजितोऽन्नजितः पानं कुरुत, भक्तं निमृजानाः ससृवांसो बृहस्पतेः परमेश्वरस्य सम्बन्धिनं भागमवशिष्टं प्रसादमवजिघ्रत आघ्राणं शोधयन्तः सन्तः । दयानन्दस्तु - ' हे पूर्वोक्ता विद्वांसः येषां भवतां सहायेन वाजस्य विश्वानि प्रसवो सर्वाणि वेदादिशास्त्रार्थप्रसूतज्ञानबोधस्य रूपाणि ययोस्ते इमे द्यावा-प्रसवः प्रकृष्टैश्वर्यसमूहः, आजगम्यात् समन्तात् प्राप्नुयात्, विश्वरूपे, आजगम्यात् प्राप्नुयात् । पृथिवी प्रकाशभूमी अमृतत्वेन सर्वरोगनिवारकत्वेन सह सोमः वाजिनः सोमवल्ल्याद्योषधिगणः प्रशस्त बलिनः, वाजजितो विजितसंग्रामा पितरा मातरा च पिता च माता च आगन्तां मां प्राप्नुतः । बृहस्पतेर्बृहत्याः सेनायाः स्वामिनो भागं वाजं संग्रामं ससृवांसः प्राप्तवन्तो निमृजाना नितरां शुन्धन्तो यूयं श्रुतिविरोधात् । श्रुतौ तु स्पष्टमेव वाजिनो भजनीयमवजिघ्रत सततं प्राप्नुत ' इति, तदपि व्यामोहमूलम् वेदशास्त्रप्रभूतो बोधोऽर्थः कया युक्त्या ह्यश्वा इति वाजिशब्दोऽश्वपरत्वेन व्याख्यातः । वाजस्येति शब्दस्य शिष्टाप्रयोगादसङ्गत एवार्थः । प्रसव सिद्ध्यतीत्यस्य निरूपणसापेक्षत्वात् । तथैव बृहस्पतिः सेनापतिरित्यपि ऐश्वर्यसमूह इत्यपि निर्मूल एव ॥ १ ९ ॥ स्वाहा॑ऽत॑य॒ स्वाहाह्ने आपये स्वाहा॑ स्वापय॒ स्वाहा॑हा॒ऽपि॒जाय॒ स्वाहा॑हा॒ क्रत॑वे॒ स्वाहा॒ वस॑वे॒ स्वाहा॑हा॒न्त्या॑य भव॒नाय॒ मुग्धाय॒ स्वाहा॑ मृ॒ग्धाय॑ वैनश॒नाय॒ स्वाहा॑ विन॒ध॒शिन॑ आन्त्या॑य॒नाय॒ स्वाहा॒ भुव॑नस्य॒ पत॑य॒ स्वाहा॑ाधि॑तये॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥
भी याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थं उपदिष्ट है । अश्वों के सम्मुख चरु का प्रदर्शन किया जाता है । शतपथ ब्राह्मण में आवे । विश्वरूप द्युलोक तथा पृथिवी अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है -- ज्ञानरूपी अन्न की उत्पत्ति एवं मेरे राम प्रति या राधा और कृष्ण रूपो माता एवं पिता अनुग्रहकर्ता के रूप में मेरे प्रति आवें । पार्वती तथा शिव अथवा आवें सीता । अन्न के स्वामी अथवा युद्धों को जीतनेवाले, अन्न के भी मुझे प्राप्त हों । साम्ब सदाशिव हमारे अमृतत्व के लिये अवशिष्ट प्रसाद का भक्तों को शुद्ध करते हुए ग्रहण स्वामित्व के लिये आगमन करने वाले भगवान् परमेश्वर के तथा पान करें । से परिपूर्ण है | श्रुति में स्पष्ट रूप स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थं श्रुतिवाक्यों से विरुद्ध होने के कारण व्यामोह प्रकार सम्भव है, अर्थ ' वेदशास्त्र प्रसूत बोध ' यह किस से वाजी शब्द की अश्व अर्थ में व्याख्या की गई है । वाज शब्द का आचार्यों और विद्वानों द्वारा का ' सेनापति ' अर्थ करना प्राचीन
इसका भी निरूपण अपेक्षित है । इसी प्रकार बृहस्पति शब्द १ ९ ॥
समूह करना प्रमाणरहित है ॥
अप्रयुक्त होने के कारण असंगत ही हैं । प्रसव का अर्थ ऐश्वर्यं प्रीति के लिये यह आहुति दी जाती है, मन्त्रार्थ - व्यापक संवत्सर कालात्मक आदित्यस्वरूप प्रजापति देवता पुनः प्रकट की होने के लिये यह आहुति दी जाती है । यह भली प्रकार गृहीत हो । सर्वव्यापी प्रजापति की प्रीति के निमित्त पुनः
पृष्ठ 309
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० २० ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता २५५ ' द्वादश स्रुवाहुतीर्जुहोत्यापये स्वाहेति प्रतिमन्त्रं वाचयति वा ' ( का ० श्रौ ० १४ | ४ | १ ९ ) । तत आयुर्यज्ञेनेति ( ९ ।२१ ) षडुभिर्मन्त्रः स्रुवाहुतीर्जुहोति वाचयति वा । संवत्सरात्मकस्य प्रजापतेर्यज्ञरूपस्य द्वादश यजूंषि । आपये स्वाहा, आप्नोतीत्यापि ः प्रजापतिस्तस्मै स्वाहा सुहुतमस्तु । तस्यैवैतानि नामानि । स्वापये सुष्ठु शोभन-मानोतीति स्वापिस्तस्मै स्वापये नमः स्वाहा सुहुतमस्तु । अपिजाय जगद्रक्षणायाप्सु कर्मसु लोकेषु वा पुनः पुनरुत्पद्यत इत्यपिजस्तस्मै अपिजाय स्वाहा । क्रतुः सङ्कल्पो भोगादिविषयो यज्ञो वा, तस्मै व्रतवे स्वाहा । वसुता तस्मै वसवे निवासहेतवे । अह्नां दिवसानां पतिरहपतिः संवत्सरस्तस्मै । अतः परं चत्वारि नामान्युभयविशेषणविशिष्टानि । अ दिनाय मुग्धाय मुह्यतीति मुग्धस्तस्मै मोदकायेत्यर्थः । अ मुग्धायेत्येकं नाम, मुग्धाय मोदकाय । वैनंशिनाय विनश्यन्तीति विनंशिनो विनाशशीलाः पदार्थाः, ' मस्जिनशोर्झलि ' ( पा ० सू ० ७ | १ | ६० ) इति छान्दसत्वाद् अझल्यपि नुमागमः विनंशिषु पदार्थेषु भवो वैनंशिनस्तस्मै स्वाहा । विनंशिने आन्त्याय अन्ते भवाय स्वाहा । अन्त्यं च तदयनं च अन्त्यायनमन्त्यं स्थानम्, तत्र भव आन्त्यायन-स्तस्मै विनंशिने विनाशशीलाय स्वाहा । अन्ते भवोऽन्त्यः, भुवने भवो भौवनस्तदुभयविशिष्टाय स्वाहा । भुवनस्य जगतः पतये पालयित्रे नमः स्वाहा । अधिपतये सर्वलोकानां स्वामिने स्वाहा सुहुतमस्तु । अत्र ब्राह्मणम् -'अथ स्रुवं चाज्यविलापनी चादाय । आहवनीयमभ्यैति स एता द्वादशाप्तीर्जुहोति वा वायति वा.. ' ( ० ५। २ १ १ ) | आप्तिहोमं विधित्सुराह - अथ स्रुवमिति । आज्यं विलाप्यतेऽस्यामित्याज्य-विलापनी स्थाली, तां स्रुवं चादाय स्रुवशब्दो जुहूपभृन्निवृत्त्यर्थः, आहवनीयमभ्येत्य द्वादशसंख्याका आप्तिसाधनत्वादापत्याख्या आज्याहुतीर्जुहुयात् । विकल्पेन यजमानवाचनं च विधीयते । उभयत्रार्थवादवाक्यशेषः समानः । स जुहोति | आपये स्वाहा स्वाहेत्येता द्वादशाप्तीर्जुहोति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तद्यैवास्याप्तिर्या संपत्तामेवैतदुज्जयति तामात्मन् कुरुते ' ( ० ५ | २ | १ | २ ) । संवत्सरस्य यज्ञात्मकस्य प्रजापतेरेतानि नामानि । स्वकार्यव्यापकत्वात् प्रजापतिरापिः, शोभनप्रापकत्वात् स एव स्वापिः । विनाशयुक्तेषु हितकारित्वेन वसतीति वैनंशिनः विनंशिनः पुत्रो वा वैनंशिनस्तस्मै वैनंशिनाय शत्रुविनाशकाय । अन्त्येऽयने भव आन्त्यायनस्तस्मै आन्त्यायनाय, अन्त्याख्यस्य पुत्राय वा । अन्त्याय अन्ते भवाय । भुवनस्य पतिः प्रजापतिः, ' प्रजापति भुवनस्य पतिः ' ( तै ० ब्रा ० १३३७ ) इति सायणः । आहुतिगतां द्वादशसंख्यां प्रशंसति --- तद्यै-वास्याप्तिर्या सम्पदिति । अस्य संवत्सरस्य प्रजापत्यात्मकस्य यज्ञस्य या आप्तिः सर्वात्मकत्वेन व्यापनशक्तिः, या सम्पत् संवत्सरसमृद्धिस्तामेतामुभयीमेतेनाप्तिहोमेन जितवान् भवति । ' द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्ता-सोऽध्वरे । यज्ञेषु देवगीळते ॥ ' ( ऋ ० सं ० १ | १२ | ७ ) इति मन्त्रे द्रविणोदसमिति पाठाभावेन तत्प्रयुक्तदोषानापत्तेः । अत्र तु द्रविणोदा इत्यस्यैव देवमित्यस्य विशेषणत्वे द्वितीयान्तत्वमुपपादितमेव । दुर्गाचार्यस्तु द्रविणोदा इत्येतस्य प्रथमैकवचनान्तत्वे ' ईळते ' इत्यस्य बहुवचनान्तत्वेन वचनभेदादसामर्थ्यमपेक्ष्य स्तोतृत्वे चासम्भवं द्रविणसो देवात् स्तुत्यत्वे सामर्थ्यमुन्नीय द्रविणसो यद्वृत्तमध्याहृत्य द्रविणोदस्यर्थपतावभिसम्बन्धात् स्तुते रेकवाक्यतायां संकल्प, भोगविषय आदि के निमित्त यह आहुति दी जाती है । जगत् की स्थिति के लिये यह आहुति दी जाती है । दिवस के निमित्त यह आहुति दी जाती है । विनाशशील मुग्ध नामक इन्द्र के निमित्त यह आहुति दी जाती है । सीमावान् वैनंशिन के लिये यह श्रेष्ठ आहुति दी जाती है । त्रिभुवन के सीमावान् के निमित्त, सम्पूर्ण भुवन के पति के निमित्त और समस्त प्राणी वर्ग के उत्पत्ति, स्थिति और विनाश के कारणभूत परमेश्वर के निमित्त यह आहुति दी जाती है । यह सम्यक् प्रकार से स्वीकृत हो ॥ २० ॥
भाष्यसार --- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १४ | ४ | १ ९ ) में उल्लिखित याज्ञिक प्रक्रिया के विनियोग के अनुसार ' आपये
पृष्ठ 310
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ९ सामर्थ्यमुन्निनीषन् स्तुत्ये द्रविणोदः शब्दे कर्मत्वेन नमयाञ्चकार - द्रविणोदा यो देवस्तं द्रविणोदसमिति तथापि निखिलानुसारी एकोऽर्थः पर्तव्य इति नैव राजाज्ञा, सायणरीत्या विभक्तिविपरिणमनमन्तरापि | कर्मत्वोक्तः । मन्त्रे द्रविणस इत्यस्य ग्रावहस्तारा इत्यनेन ऋत्विग्विषयेणासन्दिग्धेन त्वेन विशेषणविशेष्यभावेन सामानाधिकरण्येऽपि तथाऽर्थोपपत्तिः । सामर्थ्यादेकवाक्यतयाऽभिसम्बध्नाति प्रथमाबहुवचनेन स्तुतिकर्तृ-चयं द्रविणोदसं देवम् अध्वरे अग्निष्टोमादौ यजतिषु हविः सम्प्रदानेषु सवनेषु वा द्रविणस । तथा तत्र ऋत्विक्षु क्या व्युत्पत्त्या द्रविणसशब्दः प्रयुज्यत इत्याशङ्कायामाह द्रविणस इति । ते ऋत्विज ईळते । इति सीदन्ति कर्मणि । द्रविण निमित्तेन सीदन्तीति द्रविणसः । यद्वा द्रविणस्य गवादेर्हविषां देवतार्थस्य हि द्रविणं लप्स्यामह ' षणु सम्भक्तौ ' । सम्भक्तारः, अध्यात्मपक्षे --- आपये, आप्नोतीत्यापिः परमात्मा, तस्मै स्वाहा सर्वस्वमर्पितमस्तु । स्वापये माप्यते येन तस्मै शोभनसुखप्रापकाय परमात्मने स्वाहा । अपिजाय अप्सु जाताय शोभनमभीष्ट-कर्मावतारधारिणे वा भगवते राहुतमस्तु । तवे यज्ञरूपाय यज्ञावताराय वा स्वाहा । अहपतये महामत्स्यावतारधारिणे स्वाहा । मुग्धाय तमः प्रायाय अ तदन्तर्यामिणे स्वाहा । विनाशिपदार्थेषु व्यापकायाविनाशिने सूर्यरूपाय भगवते परमात्मने स्वाहा । अन्ते प्रलये भवमन्त्यम्, तच्च तदयनं स्थान मन्त्यायनम्, तत्र भव आन्त्यायनो मोहकाय स्वाहा | विनंशने विनाशिने संहारकाय स्वाहा | अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् । आन्त्याय प्रलयकालव्यापिने रुद्रस्तस्मै भुवनस्थितिकालव्यापिने च परमात्म स्वाहा | भुवनस्य पतये परमात्मने, अधिपतये सर्वलोकानां चाधिपतये भौवनाय स्वाहा सुहुतमस्तु । दयानन्दस्तु ' हे विद्वांसः, यूयं यथा माम् आपये सकलविद्यावाप्तये स्वाहा सत्या क्रिया सुष्ठु प्राप्तये स्वाहा धर्म्या क्रिया, अभिजाय निश्चयेन जायमानाय स्वाहा पुरुषार्थयुक्ता, स्वापये सुखानां अध्ययनाध्यापनप्रवर्तिका क्रिया, वसवे विद्यानिवासाय स्वाहा सत्या वाणी, क्रिया, क्रतवे प्रज्ञायै स्वाहा दिवपालकाय स्वाहा कालविज्ञापिका वाणी, भले दिनाय मुग्धाय प्राप्तमोदनिमित्ताय अहर्पतये पुरुषार्थेन गणितविद्यया मुग्धाय मूर्खाय वैनंशिनाय विनष्टशीलाय आन्त्यं नीचमयनं प्रापणं यस्य तस्मै स्वाहा स्वाहा नष्टकर्मनिवारिका विज्ञानयुक्ता वाक्, आन्त्याय अन्ते भवाय भौवनाय भुवनेषु प्रभवाय स्वाहा पदार्थविज्ञापिका वाणी वाणी, स्वामिने स्वाहा योगविद्याजनिता प्रज्ञा, अधिपतये सर्वाधिष्ठातृणामुपरि वर्तमानाय स्वाहा , भुवनस्य सर्वव्यवहारविज्ञापिका संसारस्य पतये स्वाहा ' इस कण्डिका के मन्त्रों से खुद द्वारा आहुति प्रदान की जाती है । शतपथ तथा तैत्तिरीय ब्राह्मण प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । में याज्ञिक अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है- व्याप्त करने वाले परमात्मा के लिये समर्पण हो, महामत्स्यावतार धारण करने वाले या कूर्मावतार धारण करने वाले भगवान् के लिये समर्पण हो, यज्ञरूपी जल अथवा में प्रादुभूत के लिये समर्पण हो, सूर्यरूपी भगवान् के लिये समर्पण हो, तमःप्राय दिवसों में अन्तर्हित भगवान् के लिये यज्ञावतार नश्वर पदार्थों में व्यापक अविनश्वर मोहक परमात्मा के लिये समर्पण हो, प्रलय के काल में अवस्थित समर्पण हो, लिये समर्पण हो, संहारक भगवान् के लिये समर्पण हो, प्रलयकाल व्यापी तथा स्थितिकाल व्यापी परमात्मा रुद्र परमात्मा के समर्पण हो, ब्रह्माण्ड के स्वामी परमात्मा के लिये समर्पण हो, सर्वलोकाधिपति भगवान् के लिये समर्पण के लिये हो । स्वामी दयानन्द का अर्थ कल्पनामात्र पर अवलम्बित होने के कारण प्रमाणरहित है । ' आपि: ' इसका धातु अर्थ के अनुसार ' व्याप्ति ' यह सामान्य अर्थ है । वहाँ विद्याव्याप्ति, धनप्राप्ति, अथवा व्यापक प्रजापति इत्यादि अर्थों के सुनियत एक अर्थ के न होने के कारण ' विद्याव्याप्ति ' अर्थ भी सम्भव है । परन्तु श्रौतसूत्र के अनुसार होम में में विनियुक्त